II SA/Po 945/14

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu - Katarzyna Witkowicz-Grochowska po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 21 października 2014r. wniosku o przyznanie prawa pomocy w sprawie ze skargi P. C. na decyzję Rektora Politechniki z dnia [...] lipca 2014r. w przedmiocie wznowienia studiów postanawia odmówić przyznania prawa pomocy. /-/ K. Witkowicz-Grochowska Skarżący P. C. złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w części poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. We wniosku wskazał, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z rodzicami, posiada dom o powierzchni [...] m², nieruchomość rolną o powierzchni [...] ha. Rodzina utrzymuje się z dochodu z gospodarstwa rolnego matki skarżącego w kwocie [...] zł miesięcznie, z działalności gospodarczej ojca – [...] zł miesięcznie i jego renty – [...] zł miesięcznie, łącznie [...] zł miesięcznie. Skarżący wskazał, że nie uzyskuje żadnych dochodów i jest na utrzymaniu rodziców, którzy pokrywają koszty edukacji, dojazdów na uczelnię, książek, jedzenia i noclegów o łącznej wartości [...] zł miesięcznie. Skarżący podał, że utrzymanie domu, w tym koszty energii elektrycznej, gazu wynoszą około [...] zł miesięcznie, resztę dochodu rodziców pochłaniają koszty żywności, leków i środków czystości. Skarżący wskazał, że dom wyposażony jest w podstawowe artykuły gospodarstwa domowego, brak jest innego majątku czy wierzytelności. Z uwagi na fakt, że wniosek o prawo pomocy na urzędowym formularzu był niepełny, co do sytuacji finansowej i rodzinnej, zwrócono się do skarżącego, w oparciu o przepis art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012r., poz. 270, ze zm. dalej "p.p.s.a."), o uzupełnianie wniosku o prawo pomocy poprzez przedłożenie dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych. Zobowiązano przede wszystkim do podania wszystkich źródeł dochodów stałych, jak i dorywczych, jakie uzyskuje skarżący i pozostałe osoby, z którymi prowadzi wspólne gospodarstwo domowe oraz do poparcia tych twierdzeń odpowiednimi dokumentami. Następnie wezwano skarżącego do opisania prowadzonej działalności rolniczej wraz z podaniem przychodów i kosztów oraz do podania wysokości otrzymywanych dopłat. Zobowiązano skarżącego do przedłożenia wyciągów z rachunków bankowych za okres ostatnich 6 miesięcy wraz z informacją o zaciągniętych kredytach i pożyczkach oraz o zajęciach komorniczych. Wyciągi z tych rachunków przedstawiają, bowiem wprost skalę środków jakimi rodzina skarżącego realnie dysponuje. Zobowiązano skarżącego do wypowiedzenia się, co do prowadzonej działalności gospodarczej, z jakim rezultatem finansowym, wezwano skarżącego do przedłożenia zeznania podatkowego oraz deklaracji VAT z tej działalności. Dane te wskazują bowiem na aktualną sytuację finansową prowadzonej działalności gospodarczej i rzeczywiste możliwości płatnicze. Zwrócono się także o informację dotyczącą posiadanych, dzierżawionych i wynajmowanych nieruchomości i podania jakie przynoszą dochody oraz jakich kosztów wymaga ich utrzymanie oraz jakie skarżący i rodzice posiadają i użytkują samochody i maszyny rolnicze. Nadto wezwano do przedstawienia szczegółowego spisu koniecznych kosztów bieżącego utrzymania skarżącego i rodziny, gdyż wysokość ponoszonych kosztów z tego tytułu wskazuje także na wielkość środków, jakimi rodzina rzeczywiście rozporządza. Przesyłka została odebrana przez dorosłego domownika, wezwanie pozostało bez odpowiedzi. Przyznanie prawa pomocy, jako odstępstwo od zasady partycypacji strony w kosztach postępowania sądowego (art. 199 p.p.s.a.), może być zastosowane jedynie w przypadkach wyjątkowych, kiedy strona wykaże w sposób jednoznaczny spełnienie przesłanek określonych w art. 246 p.p.s.a. (por. np. postanowienia NSA: z dnia 13 maja 2010 r., II FZ 185/10, z dnia 19 maja 2010 r., II FZ 156/10, publik. http://orzeczenia.nsa.gov.pl/). W świetle powyższego przepisu, ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy. Z użytych w tym przepisie słów "...gdy wykaże..." wynika, że strona ma przekonać, że znajduje się w sytuacji opisanej w tym przepisie, która uniemożliwia jej poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania lub poniesienie pełnych kosztów postępowania (por. M. Niezgódka-Medek [w:] B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2009, s. 694). Przyznanie prawa pomocy w części osobie fizycznej (a taką osobą w niniejszej sprawie jest skarżący) następuje, gdy wykaże on, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku w koniecznych kosztach swojego utrzymania i rodziny (art. 246 §1 pkt 2 p.p.s.a). Należy, więc podkreślić, że ciężar wykazania występowania przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na osobie składającej w tym przedmiocie wniosek. To z kolei oznacza, że taka osoba powinna poczynić wszelkie kroki mające na celu uzasadnienie i uprawdopodobnienie okoliczności, na które się powołuje, zaś uznanie, czy nastąpiło to w sposób dostateczny zostaje ocenione w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy. Dlatego instytucja prawa pomocy ma służyć przede wszystkim osobom, które wykażą, że nie mają możliwości zgromadzenia środków na opłacenie kosztów związanych z obroną swoich praw przed sądem lub następuje to kosztem własnego utrzymania. A zatem przytoczone we wniosku okoliczności, jak i przedstawione przez wnioskodawcę dokumenty powinny uzasadniać wyjątkowe traktowanie, o jakim mowa w powołanej regulacji. Wnioskodawca winien, więc wykazać w sposób niebudzący wątpliwości, że zdobycie środków niezbędnych do uczestniczenia w postępowaniu sądowym, jest obiektywnie niemożliwe, czego nie wykazał. W tym miejscu na podkreślenie zasługuje także ugruntowany już w orzecznictwie sądowoadministracyjnym pogląd, że uzyskanie prawa pomocy i przerzucenie kosztów postępowania sądowego na Skarb Państwa, a w konsekwencji pozostałych podatników, nie jest przywilejem strony, ale wyjątkiem od zasady samodzielnego ponoszenia kosztów związanych z prowadzeniem procesów sądowych. Przyznanie prawa pomocy musi mieć charakter wyjątkowy i dotyczyć sytuacji, gdy rzeczywiście z porównania wysokości prognozowanych kosztów postępowania oraz możliwości majątkowych i finansowych wnioskodawcy i jego domowników wynika, że skarżący nie ma dostatecznych środków na poniesienie kosztów sądowych chociażby w części. Skarżący swoją postawą uniemożliwił dokonanie takiej oceny. Jednocześnie podkreślić należy, że to przepis art. 255 p.p.s.a. nadaje kompetencję do wezwania strony o uzupełnienie wniosku o prawo pomocy poprzez złożenie oświadczeń wiedzy oraz o przedłożenie dokumentów źródłowych, co z mocy tego przepisu powoduje powstanie obowiązku po stronie wnioskodawcy o przedłożenie tychże wyjaśnień i dokumentów ("...strona jest obowiązana złożyć na wezwanie..."). Oznacza to, że obowiązek przedłożenia dokumentów powstaje po stronie wnioskodawcy, a nie innych podmiotów. Stąd, w sytuacji, gdy na podstawie art. 255 p.p.s.a. wzywa się stronę o przedłożenie dokumentów źródłowych, obrazujących sytuację majątkową osób, z którymi wnioskujący współtworzy gospodarstwo domowe, to odmowa udostępnienia tych dokumentów przez wnioskodawcę, prowadząca do ich nieprzedłożenia, przesądza o uchybieniu obowiązkowi, o którym mowa w art. 255 p.p.s.a. W zakresie, w jakim dochody i obciążenie finansowe osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym współkształtują sytuację finansową wnioskodawcy o prawo pomocy, tj. jego koszty utrzymania i potencjalne dochody, należy na podstawie art. 255 p.p.s.a. wezwać o dokumenty źródłowe obrazujące sytuację majątkową domowników wnioskodawcy (tak też NSA w postanowieniu z dnia 10 marca 2011 r., II FZ 67/11, publik.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl/). Skarżący zaniechał udzielania informacji w tym zakresie. Podkreślić bowiem należy, że z istoty prawa pomocy wynika, że sytuacja finansowa wnioskodawcy oceniana jest przez pryzmat dochodów wszystkich członków rodziny uwzględniając przy tym nie tylko przychody osób z którymi wnioskodawca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe, ale także i koszty utrzymania wszystkich członków rodziny. Wobec powyższego brak współpracy skarżącego ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy skutkować musi odmową przyznania prawa pomocy. Uniemożliwia, bowiem wolną od wątpliwości ocenę sytuacji materialnej wnioskującego. Wobec powyższego niemożliwe okazało się ustalenie jaki jest rzeczywisty stan majątkowy skarżącego, a od tego zależało ewentualne przyznanie prawa pomocy. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreśla się, że niewykonanie wezwania do złożenia dodatkowych oświadczeń lub dokumentów uniemożliwia dokonanie rzetelnej analizy sytuacji finansowej strony (por. post. NSA z dnia 1 marca 2006 r. sygn. akt II OZ 235/06; post. NSA z dnia 27 października 2011r., sygn. akt I GZ 170/11, www.cebois.nsa.gov.pl). Niemożliwe okazało się poczynienie ustaleń faktycznych w rozpatrywanym zakresie, uzasadniających stwierdzenie, że sytuacja finansowa skarżącego i jego rodziny na utrzymaniu której pozostaje, nie pozwala na pokrycie chociażby części kosztów sądowych. W tym stanie rzeczy, oddalić należało wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie. Na podstawie art. 258 §1 i 2 pkt 7 p.p.s.a. w zw. z art. 246 §1 pkt 2 p.p.s.a. orzeczono, jak w postanowieniu. /-/ K. Witkowicz-Grochowska