II SA/Po 985/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Świstak Sędziowie Sędzia WSA Aleksandra Łaskarzewska Sędzia WSA Danuta Rzyminiak–Owczarczak (spr.) Protokolant Starszy sekretarz sądowy Monika Pancewicz po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 grudnia 2011 r. sprawy ze skargi Z. B. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia (...) nr (...) w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego I. uchyla zaskarżoną decyzję II. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz skarżącego kwotę (...) zł (...) tytułem zwrotu kosztów sądowych III. określa, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana. Decyzją nr (...) z dnia (...) sierpnia 2010 roku Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, na podstawie art. 2 pkt 2 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. z 1996 r. Nr 87 poz. 395 ze zm.), w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r., sygn. akt K 49/07, odmówił Z. B. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, iż represją w rozumieniu art. 2 powyższej ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres, co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 01 września 1939 r. na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. Równocześnie, zgodnie z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r., sygn. akt K 49/07, za deportację uznać należało również wywiezienie do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, o ile obowiązek pracy przymusowej przybierał szczególnie dotkliwą formę, a więc był połączony z wysiedleniem i wyrwaniem z dotychczasowego środowiska. Zdaniem organu, z akt sprawy wynika, że wnioskodawca w okresie okupacji wykonywał pracę przymusową w pobliżu stałego miejsca zamieszkania. Praca ta nie przybrała zatem szczególnie dotkliwej formy – nie była połączona z wysiedleniem i wyrwaniem z dotychczasowego środowiska. Z. B. wniósł o ponowne rozpoznanie sprawy, uznając opisaną wyżej decyzję za niesłuszną, podkreślając, że mając 12 lat został on wezwany do niemieckiego urzędu pracy, a następnie wywieziony do gospodarstwa niemieckiego, gdzie przebywał pozbawiony kontakt z rodziną. Decyzją nr (...) z dnia (...) października 2010 r. Kierownik Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych publicznej, na podstawie art. 138 § 1 pkt. 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm., dalej kpa), utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu, poza przywołaniem argumentów podniesionych w zaskarżonej decyzji, organ wskazał, iż praca przymusowa świadczona w wyniku przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania winna cechować się szczególną dotkliwość, wynikającą z niedostatku więzi społecznych z otoczeniem, niesprzyjających warunków ogólnej egzystencji, utrudnionego kontaktu z rodziną oraz najbliższymi czy nieprzyjaznych warunków klimatycznych. Z akt sprawy wynika natomiast, że skarżący wykonywała pracę przymusową w pobliżu miejsca stałego zamieszkania (L.), a zatem nie został spełniony warunek deportacji. Z. B. zaskarżył powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu. W uzasadnieniu skargi wskazał, że w czasie okupacji mieszkał z rodzicami i rodzeństwem w G. i po ukończeniu 12 lat został skierowany do pracy przymusowej do L., położonego w odległości 12 km od G. Tam pracował w niemieckiego gospodarza od rana do wieczora za kromkę chleba dziennie, spał w oborze razem ze zwierzętami w złych warunkach. Skarżący podkreślił, że pochodził z miasta i nie był przyzwyczajony do prac gospodarskich. Tęsknił bardzo za rodzicami, ale do końca wojny był pozbawiony kontaktów z nimi i rodzeństwem, nie mógł opuszczać miejsca pracy ani kontaktować się z bliskimi pod groźbą kary śmierci. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu wyrokiem z dnia 08 marca 2011 r., sygn. akt II SA/Po 840/10, uchylił zaskarżoną decyzję. Uzasadniając powyższe rozstrzygnięcie Sąd wskazał, że w świetle powoływanego przez organ administracji wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r., dla przesądzenia o zasadności przyznania świadczenia pieniężnego ma ustalenie, czy wnioskodawca faktycznie został "wyrwany" z dotychczasowego środowiska. Wśród czynników, wskazujących na zaostrzony charakter takiej represji Sąd zaliczył m.in. niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi. Mając powyższe na względzie Sąd zobowiązał organy do ponownego rozpatrzenia sprawy poprzez dokonanie pogłębionej oceny zgromadzonego materiału dowodowego oraz wnikliwego rozpatrzenia, czy w kontekście wyroku Trybunału Konstytucyjnego skarżący spełnia kryteria uzasadniające przyznanie mu wnioskowanego świadczenia. Decyzją z dnia 31 sierpnia 2011 r., Nr (...), Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych ponownie odmówił Z. B. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej. W uzasadnieniu powyższego rozstrzygnięcia organ powtórzył dotychczasowy przebieg postępowania oraz argumentację zawartą w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r., konkludując, że nie każda praca przymusowa w okresie okupacji uprawnia do przyznania wnioskowanego świadczenia pieniężnego. Następnie wskazano, że zgromadzony w sprawie materiał dowodowy, uzupełniony przeprowadzonym w dniu (...) lipca 2011 r. przesłuchaniem wnioskodawcy, dowodzi, że Z. B. w okresie od maja 1943 r. do stycznia 1945 r. przebywał w gospodarstwie w L., a następnie w J., które jest oddalone od rodzinnego G. o około (...) km. Wnioskodawca pracował wraz z dwoma innymi osobami narodowości polskiej u niemieckiego gospodarza, od którego otrzymywał wyżywienie. W opinii organu okoliczności powyższe pozwalają przyjąć, iż w przedmiotowej sprawie przeniesienie centrum spraw życiowych wnioskodawcy o kilka kilometrów, nawet wobec przymusowości jego dokonania, nie spowodowało powstania dla niego trudności związanych z koniecznością zaadoptowania się do nowych warunków. Zdaniem organu choć nie kwestionowany jest fakt, iż skarżący wykonywał pracę przymusową, to nie został do niej deportowany, jak również nie znajdywał się w obcym, wrogim środowisku. Co więcej, niewielka odległość między miejscem przebywania wnioskodawcy, a domem rodzinnym, pozwala przyjąć, że dochodziło do jego kontaktów z rodzicami, co potwierdza sam wnioskodawca zeznając, iż podczas jego pracy w J. doszło do kilku wizyt ojca. Skargę na powyższe rozstrzygnięcie wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu Z. B., podtrzymując dotychczas prezentowane zarzuty oraz wskazując na ciężkie warunki życiowe jakich doświadczył w czasie wojny. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych podtrzymał swoje stanowisko i wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga okazała się zasadna. Uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych, określone między innymi art. 1 §1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2002 r. Nr 153, poz. 1269) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), sprowadzają się do kontroli działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, tj. kontroli zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Jednocześnie zgodnie z art. 134 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Sąd obowiązany jest zatem dokonać oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji także wtedy, gdy dany zarzut nie został podniesiony w skardze. Przedmiotem zaskarżenia w niniejszej sprawie jest decyzja odmawiająca przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej. W pierwszej kolejności niezbędne jest wskazanie, że w przedmiotowej sprawie orzekał już Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu, który wyrokiem z dnia 08 marca 2011 r., sygn. akt II SA/Po 840/10, uchylił wcześniejszą decyzje Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych dotyczącą odmowy przyznania skarżącemu wnioskowanego uprawnienia do świadczenia pieniężnego. Podkreślenia wymaga, że zgodnie z art. 153 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie lub bezczynność było przedmiotem zaskarżenia. Jak wynika z ugruntowanego stanowiska sądów administracyjnych, skutki wyroku sądu administracyjnego dotyczą każdego nowego postępowania prowadzonego w zakresie danej sprawy i obejmują zarówno postępowanie sądowoadministracyjne, w którym orzeczenie to zostało wydane; postępowanie administracyjne, w którym zapadło zaskarżone rozstrzygnięcie administracyjne; przyszłe postępowanie administracyjne, w tym także w sprawie stwierdzenia nieważności aktu i wznowienia postępowania administracyjnego, oraz ewentualne przyszłe postępowanie sądowoadministracyjne, w tym także przed Naczelnego Sądu Administracyjnego w przypadku ewentualnego rozpoznawania skargi kasacyjnej od ponownego wyroku sądu pierwszej instancji (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 17 marca 2009 r., sygn. akt I SA/Łd 1230/08, LEX 493588). W konsekwencji, skutkiem wyroku sądu administracyjnego w toku każdego z tych postępowań jest zakaz formułowania nowych ocen prawnych – sprzecznych z wyrażonym wcześniej przez sąd administracyjny poglądem. W powyższym świetle zarówno organ administracji publicznej ponownie rozstrzygający sprawę, jak i Wojewódzki Sąd Administracyjny związany jest oceną wyrażoną w powołanym powyżej wyroku z dnia 08 marca 2011 r., w którym Sąd przesądził, iż przyznanie uprawnienia, o jakim mowa w art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, uzależnione jest od wykazania, czy wnioskodawca został "wyrwany" z dotychczasowego środowiska. Jak podano w powyższym orzeczeniu, do czynników wskazujących na zaostrzony charakter takiej represji zaliczyć należy się m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej, co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi. Stąd też, obowiązkiem organu rozpoznającego przedmiotową sprawę było ustalenie, czy wnioskodawca faktycznie spełnia powyższe przesłanki. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych ponownie rozpoznając sprawę wydał decyzję utrzymującą w mocy decyzję o odmowie przyznania wnioskowanego świadczenia uznając, że choć z materiału dowodowego sprawy wynika, iż niewątpliwie skarżący został przymuszony do wykonywania pracy przymusowej, to jednakże nie została spełniona przesłanka deportacji, warunkująca przyznanie przedmiotowego świadczenia. Zdaniem Sądu stanowisko powyższe w okolicznościach niniejszej sprawy uznać należy za błędne. Sąd wskazuje, iż w powołanym już wyroku z dnia 08 marca 2011 r. Sąd przyjął, iż "wyrwanie" z dotychczasowego środowiska objawia się nie tylko w kryterium geograficznym, rozumianym jako przebywanie w znacznej odległości od okolic rodzinnych, ale również w znacznym pogorszeniu warunków egzystencji oraz ograniczoną możliwością kontaktów z rodziną. Z analizy akt sprawy wynika, że skarżący zamieszkiwał w dniu wybuchu wojny w G., zaś w marcu 1943 r. został skierowany do pracy w gospodarstwie w L., skąd w maju 1943 r. przeniesiony został do gospodarstwa położonego w J., oddalonym o około (...) kilometrów od rodzinnego G. W gospodarstwach tych wykonywał pracę przymusową na rzecz Niemców. Organ administracji rozstrzygając przedmiotową sprawę nie odniósł się do oświadczenia strony złożonego w dniu (...) lipca 2011 r. Skarżący opisał w nim w sposób wyczerpujący rodzaj represji, jakim został poddany, wskazując, iż był przymuszony do wykonywania ciężkiej pracy na rzecz niemieckiego osadnika, za którą nie otrzymywał żadnego wynagrodzenia, a jedynie skromne wyżywienie - często była to tylko kromka chleba. Nie zapewniano mu jakichkolwiek udogodnień – nocował w stajni oraz nie zapewniano mu rzeczy osobistego użytku czy ubioru. Od rana do wieczora był przymuszany do pracy fizycznej w gospodarstwie, podczas wykonywania której nie miał kontaktu z innymi osobami w nim pracującymi. Osoby te nie były mu znane przed wojną. Nie mógł odwiedzać rodziny, a za utrzymywaniem więzi z rodziną nie mogą świadczyć sporadyczne, krótkie spotkania z ojcem, który za zgodą władz niemieckich na przestrzeni dwóch lat kilka razy go odwiedził. W świetle zeznań skarżącego brak jest podstaw do przyjęcia, jak czyni to organ administracji, że z uwagi na niewielką odległość między miejscem przebywania wnioskodawcy, a domem rodzinnym należy założyć, że dochodziło do jego kontaktów z rodzicami. W tym miejscu wskazać należy, iż w powiecie gnieźnieńskim doszło do wysiedlenia z gospodarstw rolnych ich polskich właścicieli i całe wsie zostały poddane kolonizacji niemieckich osadników. Okoliczność ta nie jest bez znaczenia dla oceny powyższego twierdzenia Kierownika Urzędu. W tym miejscu wskazać należy, iż jak wyjaśniono w powołanym już w wyroku z dnia z dnia 08 marca 2011 r., Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi w wyroku z dnia 08 lutego 2011 r., sygn. akt II SA/Łd 1393/10, deportacja musiała łączyć się z przymusowym wywiezieniem, wyrwaniem i odizolowaniem od dotychczasowego środowiska. Równocześnie, jak podkreślono, stan deportacji najczęściej wiązał się z życiem w otoczeniu wrogości, wyobcowania mentalnościowego, kulturowego i językowego. W czasie tym dochodziło do ogólnego pogorszenia warunków egzystencji w stosunku do życia w dotychczasowym miejscu zamieszkania. Osoba deportowana zwykle nie miała możliwości korzystania z rzeczy codziennego użytku, sprzętu, mebli, ubrań zgromadzonych w domu. Nie mogła utrzymywać więzi oraz pozytywnych relacji rodzinnych i sąsiedzkich. Co więcej, nie beż znaczenia pozostają warunki, w których osoba musiała funkcjonować w miejscu deportacji (gdzie spała, jak wyglądał dzień takiej osoby, jak się odżywiała). W ocenie Sądu analiza akt przedmiotowej sprawy wskazuje, że skarżący znajdywał się w sytuacji wyczerpującej powyższy opis deportacji. Niewątpliwie jego pobyt w domu niemieckich osadników stanowił wyrwanie z dotychczasowego otoczenia i uniemożliwił mu korzystanie z własnych przynależności, czy też pielęgnowanie więzi rodzinnych. Tym samym skarżący nie tylko został przymuszony do wykonywania pracy przymusowej ale i znajdywał się w sytuacji wypełniającej przesłankę deportacji. Reasumując powyższe rozważania wskazać należy, iż w sprawie doszło do naruszenia art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 kpa, co miało istotny wpływ na wynik sprawy. Mając powyższe na względzie Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi uchylił zaskarżoną decyzję. Przy ponownym rozpoznawaniu sprawy organ winien rozważyć zasadność przyznania skarżącemu wnioskowanego świadczenia pieniężnego, mając na względzie uwagi poczynione w niniejszym uzasadnieniu oraz wcześniejszym wyroku Wojewódzkiego Sąd Administracyjnego w Poznaniu z dnia 08 marca 2011 r., sygn. akt II SA/Po 840/10 O kosztach orzeczono w myśl art. 200 powyższej ustawy. O wykonalności orzeczono na podstawie art. 152 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.