II SAB/Po 25/19

Dnia 5 czerwca 2019 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Wiesława Batorowicz Sędziowie Sędzia WSA Aleksandra Kiersnowska -Tylewicz Sędzia WSA Izabela Paluszyńska (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 5 czerwca 2019 roku sprawy ze skargi J. M. na bezczynność Starosty w przedmiocie wygaśnięcia pozwolenia na budowę oddala skargę J. M. (dalej skarżący) reprezentowany przez radcę prawnego G. W. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu skargę na bezczynność Starosty w załatwieniu sprawy- wszczętego z urzędu postępowania administracyjnego w przedmiocie wygaśnięcia pozwolenia na budowę i wniósł o: 1. wydanie stosownego orzeczenia przez Starostę bez zbędnej zwłoki tj. uwzględnienie skargi w trybie autokontroli na podstawie art. 54 § 3 p.p.s.a 2. uwzględnienie skargi na bezczynność Starosty przez WSA w Poznaniu i zobowiązanie Starosty do załatwienia przedmiotowej sprawy w określonym przez Sąd terminie w przypadku niezałatwienia sprawy przez Starostę w trybie autokontroli (art. 149 § 1 pkt 1 p.p.s.a.) 3. stwierdzenie, że Starosta dopuścił się bezczynności 4. stwierdzenie, że bezczynność Starosty miała miejsce z rażącym naruszeniem prawa (art. 149 § 1a p.p.s.a) 5. przyznanie od Starosty na rzecz skarżącego sumy pieniężnej w wysokości połowy kwoty określonej w art. 154 § 6 p.p.s.a., przyznanie wymienionej sumy pieniężnej nie ma charakteru odszkodowawczego i nie ma służyć wyrównaniu szkody- dla jej przyznania wystarczy sam fakt bezczynności i przewlekłości 6. zasądzenie od Starosty na rzecz skarżącego kosztów postępowania w kwocie [...]zł. W uzasadnieniu skargi podano, że w postanowieniu znak [...] z dnia [...] lutego 2019 r. Wojewoda W. stwierdził, że przedmiotowa sprawa (dotycząca wygaśnięcia pozwolenia na budowę- przyp. Sądu) powinna być załatwiona do 11 marca 2019 r. Do dnia 15 marca 2019 r. (data wniesienia skargi- przyp. Sądu) sprawa nie została załatwiona. W ocenie skarżącego doszło do naruszenia prawa art. 35 § 1 k.p.a. i 12 k.p.a. polegające na bezczynności organu. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o oddalenie skargi, rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym oraz podał, że sprawa dotyczy skargi na bezczynność Starosty w załatwieniu sprawy AB-XIV- [...] dotyczącej wszczętego z urzędu postępowania administracyjnego w przedmiocie wygaszenia decyzji o pozwoleniu na budowę budynku mieszkalnego jednorodzinnego oraz zbiornika bezodpływowego w zabudowie zagrodowej zlokalizowanego w m. Z. , gmina D., dz. nr ewid. [...]. Dalej organ wskazał, że postępowanie w sprawie wygaszenia decyzji o nr [...] z dnia 14.03.2002 r. oraz decyzji zmieniającej nr [...] z dnia 06.01.2004 r. dot. pozwolenia na budowę budynku mieszkalnego jednorodzinnego oraz zbiornika bezodpływowego w zabudowie zagrodowej zlokalizowanego w m. Z. , gmina D., dz. nr ewid. [...] zostało wszczęte z urzędu na skutek złożenia przez nowego właściciela przedmiotowej nieruchomości wniosku o przeniesienie w/w pozwolenia na budowę. Wnioskodawca reprezentowany przez pełnomocnika został wezwany do przedłożenia dziennika budowy celem udokumentowania, że decyzja nie wygasła z mocy prawa, tzn. że roboty budowlane nie były przerwane na okres dłuższy niż trzy lata. Pełnomocnik wnioskodawcy pismem z dnia 02.07.2018 r. (wpływ do organu 04.07.2018 r.) odmówił przedłożenia dziennika budowy, w związku z czym dnia 10.08.2018 r. została wydana decyzja o odmowie przeniesienia pozwolenia na budowę. Wnioskodawca wniósł odwołanie, a Wojewoda W. decyzją z dnia 18.09.2018 r. uchylił decyzję Starosty i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia wskazując, iż organ winien przeprowadzić postępowanie wyjaśniające, ustalić czy decyzja o pozwoleniu na budowę wygasła, w tym wezwać dotychczasowych inwestorów do złożenia wyjaśnień. Na skutek zaleceń Wojewody W. Starosta w dniu 25.09.2018 r. wezwał dotychczasowych Inwestorów do złożenia wyjaśnień dot. prowadzenia robót budowlanych na przedmiotowej nieruchomości pod rygorem wygaszenia w/w decyzji o pozwoleniu na budowę. Jednocześnie Powiatowy Inspektorat Nadzoru Budowlanego (dalej: PINB) prowadził na działce nr ewid. [...] w Z. kontrolę stanu zaawansowania prac budowlanych. Dalej Starosta wyjaśnił, że Inwestorzy odpowiedzieli pismami (z dnia 10.10.2018 r. i 15.10.2018 r.), z których to pism nie wynikało, by roboty budowlane były prowadzone nieprzerwanie, nadto PINB przedstawił protokół z kontroli, z którego również nie wynikało, aby roboty budowlane w ogóle były prowadzone. Starosta wysłał do stron postępowania (dotychczasowych Inwestorów oraz właścicieli działki nr ewid. [...]) zawiadomienie z art. 10 KPA o zakończeniu zbierania materiałów dowodowych i możliwości zapoznania się z aktami sprawy. Dnia 10.11.2018 r. jedna ze stron postępowania - nowy właściciel przedmiotowej nieruchomości, który złożył wniosek o przeniesienie przedmiotowej pozwolenia na budowę, reprezentowany przez pełnomocnika - złożył pismo zawierające wypowiedzenie się strony przed wydaniem orzeczenia przesyłając dziennik budowy. Organ przeanalizował wpisy w dzienniku budowy, uznał, że nie korespondują one ze złożonymi oświadczeniami dotychczasowych inwestorów, ponadto zakwestionował wpisy dot. ogrodzenia terenu i wydał dnia [...].12.2018 r. decyzję stwierdzającą wygaśnięcie decyzji o pozwoleniu na budowę nr [...] z dnia 14.03.2002 r. zmienionej decyzją [...] z dnia 06.01.2004 r. Następnie J. M. wniósł od w/w decyzji z dnia [...] grudnia 2018 r. odwołanie do Wojewody W., a Wojewoda decyzję uchylił i przekazał do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji. Po rozstrzygnięciu Wojewody organ I instancji realizując zalecenia Wojewody, przeprowadził procedurę stosowną do art. 61 KPA zawiadamiając o wszczęciu postępowania wszystkie strony postępowania, przesłał wniosek do PINB o protokół z bardziej szczegółowej kontroli wraz z dokumentacją fotograficzną. Jednocześnie organ zawiadomił pismem z dnia 5 lutego 2019 r. strony postępowania, iż ze względu na prowadzone działania przez PINB sprawa nie zostanie załatwiona w terminie, a do 31.03.2019 r. Dnia 06.02.2019 r. Wojewoda przesłał akta sprawy po wykorzystaniu. Dnia 09.02.2019 r. J. M. wniósł ponaglenie w związku z bezczynnością i przewlekłością Starosty do Wojewody W. (przekazanie akt nastąpiło dnia 15.02.2019 r.), Wojewoda postanowieniem z dnia 22.02.2019 r. stwierdził, że Starosta nie dopuścił się bezczynności. Następnie, 25.02.2019r. PINB przekazał do Starosty protokół z przeprowadzonej kontroli na działce nr ewid. [...] w m. Z. wraz z dokumentacją fotograficzną. Dnia 04.03.2019 r. organ I instancji wysłał do stron postępowania zawiadomienie o zakończeniu zbierania materiałów dowodowych i możliwości zapoznania się z aktami sprawy (na podst. art. 10 KPA). Do dnia wniesienia odpowiedzi na skargę brak było jednego zwrotnego potwierdzenia odbioru. W ocenie organu ww. okoliczności świadczą o tym, że organ nie dopuścił się bezczynności jak i zawiadamiał strony postępowania, stosownie do art. 36 k.p.a. o niemożliwości załatwienia sprawy w terminie. Pismem z dnia 10 maja 2019 r. Wojewoda W. przesłał kopię decyzji własnej z dnia [...] maja 2019 r. znak [...] utrzymująca w mocy decyzję Starosty z dnia [...] marca 2019 r. nr [...] w przedmiocie stwierdzenia wygaśnięcia decyzji o pozwoleniu na budowę oraz decyzji o zmianie pozwolenia na budowę (k. 22-24 akt sądowych). Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje. Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Na wstępie rozważań prawnych należy wyjaśnić, że instytucja skargi na bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania, o których mowa w art. 3 § 2 pkt 8 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2018 roku, poz. 1302 z późn. zm., zwanej dalej – p.p.s.a.) służy ochronie strony postępowania przez doprowadzenie do wydania przez organ rozstrzygnięcia w sprawie lub też służy zapobieżeniu nieuzasadnionemu przedłużaniu prowadzenia postępowania. Stosownie bowiem do art. 149 § 1 p.p.s.a. (w brzmieniu obowiązującym od 15 sierpnia 2015 r.) sąd, uwzględniając skargę na bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania przez organy w sprawach określonych w art. 3 § 2 pkt 1-4 (albo na przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach określonych w art. 3 § 2 pkt 4a), zobowiązuje organ do wydania w określonym terminie aktu, interpretacji albo dokonania czynności (pkt 1) lub stwierdzenia albo uznania uprawnienia lub obowiązku wynikających z przepisów prawa (pkt 2), a także stwierdza, że organ dopuścił się bezczynności lub przewlekłego prowadzenia postępowania (pkt 3). Jednocześnie sąd stwierdza, czy bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania przez organ miały miejsce z rażącym naruszeniem prawa (art. 149 § 1a Ppsa). W myśl art. 149 § 2 Ppsa sąd, w przypadku, o którym mowa w § 1, może ponadto orzec z urzędu albo na wniosek strony o wymierzeniu organowi grzywny w wysokości określonej w art. 154 § 6 lub przyznać od organu na rzecz skarżącego sumę pieniężną do wysokości połowy kwoty określonej w art. 154 § 6. Aktualnie obowiązujący art. 53 § 2b p.p.s.a. stanowi, że skargę na bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania można wnieść w każdym czasie po wniesieniu ponaglenia do właściwego organu. Wyczerpanie przysługującego stronie środka zaskarżenia w trybie przewidzianym w art. 37 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2017 r., poz. 1257 j.t., zwanej dalej: k.p.a.) przez jego wniesienie (do właściwego organu) stanowi warunek dopuszczalności skargi do sądu administracyjnego na bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania przez organ (art. 52 § 1 i 2 p.p.s.a.). Warunek ten będzie spełniony niezależnie od stanowiska zajętego przez właściwy organ, do którego skierowano ponaglenie. Wobec tego nie ma żadnego znaczenia, jaki okres upłynął pomiędzy złożeniem ponaglenia a wniesieniem skargi do sądu administracyjnego, gdyż w odniesieniu do tych skarg takiego wymogu nie przewidują przepisy normujące postępowanie sądowoadministracyjne. Jak już wspomniano, warunkiem tym jest samo wniesienie środka zaskarżenia w trybie art. 37 § 1 k.p.a. (por. postanowienie NSA z dnia 8 listopada 2013 r. sygn. akt II OSK 2655/13, dostępny na stronie: orzeczenia.nsa.gov.pl). Innymi słowy, tego rodzaju skarga może być wniesiona do sądu w każdym czasie, po uprzednim wniesieniu ponaglenia do organu wyższego stopnia (por. stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego w wyroku z dnia 7 czerwca 2016 r. sygn. akt II OSK 2367/15 dostępny na stronie: orzeczenia.nsa.gov.pl). Reasumując tę część rozważań, stwierdzić należy, że w przedmiotowej sprawie skarga została wniesiona z zachowaniem wymogów formalnych, o których mowa w art. 52 § 1 i 2 oraz art. 53 § 2a k.p.a., skoro skarżący przed wniesieniem skargi w niniejszej sprawie skierował do organu wyższego stopnia ponaglenie. Skarżący zarzucał bezczynność organu w załatwieniu wszczętego z urzędu postępowania administracyjnego w przedmiocie wygaśnięcia pozwolenia na budowę. Bezczynność to przekroczenie terminu określonego na podstawie art. 35 kpa, względnie terminu przedłużonego zgodnie z art. 36 kpa. Pojecie bezczynności w rozumieniu art. 3 § 2 pkt 8 i 9 oraz art. 149 p.p.s.a sprowadza się do badania kwestii ewentualnego naruszenia "terminowości" działania organów administracyjnych – niezałatwienia sprawy w terminie (por. stanowisko orzecznictwa i doktryny przedstawione w wyroku WSA w Poznaniu z dnia 19 kwietnia 2017r., sygn. IV SAB/Po 14/17, na stronie: orzeczenia .nsa.gov.pl). W takim ujęciu dochowanie przez organ administracji aktów staranności przewidzianych w art. 36 kpa wyklucza możliwość skutecznego postawienia organowi zarzutu bezczynności. Zgodnie z art. 35 § 1 – 3 k.p.a. organy administracji publicznej obowiązane są załatwiać sprawy bez zbędnej zwłoki. Niezwłocznie powinny być załatwiane sprawy, które mogą być rozpatrzone w oparciu o dowody przedstawione przez stronę łącznie z żądaniem wszczęcia postępowania lub w oparciu o fakty i dowody powszechnie znane albo znane z urzędu organowi, przed którym toczy się postępowanie, bądź możliwe do ustalenia na podstawie danych, którymi rozporządza ten organ. Załatwienie sprawy wymagającej postępowania wyjaśniającego powinno nastąpić nie później niż w ciągu miesiąca, a sprawy szczególnie skomplikowanej - nie później niż w ciągu dwóch miesięcy od dnia wszczęcia postępowania, zaś w postępowaniu odwoławczym - w ciągu miesiąca od dnia otrzymania odwołania. Jak wskazuje z kolei przepis ten w § 5 do terminów określonych w przepisach poprzedzających nie wlicza się terminów przewidzianych w przepisach prawa dla dokonania określonych czynności, okresów zawieszenia postępowania, okresu trwania mediacji oraz okresów opóźnień spowodowanych z winy strony albo przyczyn niezależnych od organu. W myśl art. 36 § 1 i 2 k.p.a. o każdym przypadku niezałatwienia sprawy w terminie organ administracji publicznej jest obowiązany zawiadomić strony, podając przyczyny zwłoki, wskazując nowy termin załatwienia sprawy oraz pouczając o prawie do wniesienia ponaglenia. Ten sam obowiązek ciąży na organie administracji publicznej również w przypadku zwłoki w załatwieniu sprawy z przyczyn niezależnych od organu. Z kolei zgodnie z art. 37 § 1 stronie służy prawo do wniesienia ponaglenia, jeżeli: 1) nie załatwiono sprawy w terminie określonym w art. 35 lub przepisach szczególnych ani w terminie wskazanym zgodnie z art. 36 § 1 (bezczynność). Na tym tle wskazać należy, że ustawodawca nie określił katalogu przyczyn, z uwagi na które dopuszczalne jest wydłużenie przez organ terminu załatwienia sprawy w trybie art. 36 k.p.a. Z unormowania art. 36 k.p.a. można jedynie pośrednio wysnuć ogólny wniosek, że powinny to być przyczyny "uzasadnione". Posiłkując się regulacją art. 35 § 3 k.p.a. można wskazać, iż dłuższy termin załatwienia sprawy może w szczególności wynikać ze szczególnego skomplikowania sprawy lub potrzeby prowadzenia w niej dalszych czynności wyjaśniających. W każdym przypadku, w ocenie Sądu, może chodzić tylko o przyczyny pozostające w bezpośrednim związku z rozpoznaniem i rozstrzygnięciem danej sprawy, tj. mające znaczenie dla wszechstronnego wyjaśnienie okoliczności istotnych w sprawie lub dla możliwości bądź sposobu jej końcowego załatwienia. Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy Sąd doszedł do przekonania, analizując stan faktyczny sprawy że w nie doszło do zarzucanej w skardze bezczynności. Chronologia sprawy wskazuje, że w dniu 6 grudnia 2018r. Starosta wydał decyzję o wygaśnięciu z mocy prawa pozwolenia na budowę, od której J. M. wniósł odwołanie. Wojewoda W. decyzją z dnia [...] stycznia 2019 r. działając na podstawie art. 138 § 2 k.p.a. uchylił zaskarżoną decyzję i przekazującą sprawę do ponownego rozpoznania. Od rozstrzygnięcia Wojewody przysługiwał sprzeciw (w trybie z art. 64a i n. p.p.s.a.). Starosta otrzymał decyzję Wojewody z 7 stycznia 2019r. Mimo, że nie upłynął termin do wniesienia sprzeciwu podjął zalecone przez organ II instancji czynności, pismem z dnia 9 stycznia 2019 r. (k.74): - zawiadomił wszystkie strony o wszczęciu z urzędu postępowania administracyjnego w sprawie wygaszenia dwóch decyzji o pozwolenie na budowę (nr [...] i [...]), - zwrócił się do PINB o przeprowadzenie kontroli na terenie działki nr [...] z prośbą o wykonanie dokumentacji zdjęciowej, opisu stanu zaawansowania robót budowlanych, stanu zagospodarowania działki, zabezpieczenia wykonanych prac i stanu technicznego. Następnie Starosta pismem z dnia 5 lutego 2019r. z uwagi na prowadzone działania kontrolne przez PINB zawiadomił strony na podstawie art. 36 § 1 k.p.a. o niemożliwości załatwienia sprawy w terminie do dnia 7 lutego 2019r., wskazując nowy termin załatwienia sprawy do 31 marca 2019r. (k.82). W międzyczasie Wojewoda zwrócił Staroście akta postępowania (data nadania 6 luty 2019r., doręczone 11.02.2019 r.). Jak wynika z akt sprawy pismem z dnia 9 lutego 2019 r. J. M. wniósł ponaglenie (wpływ do Starosty 12.02.2019 r.). Ponaglenie wraz z aktami przekazane zostało do Wojewody 15.02.2019 r. (k. 88). Wojewoda wydał postanowienie w przedmiocie ponaglenia 22.02.2019 r. i następnie zwrócił akta 27 lutego 2019 r. Protokół kontroli PINB organ otrzymał 28.02.2019 r. i z uwagi na rozbieżności w protokole z dokumentami w tym dziennikiem budowy (nie zanotowano w nim budowy altany ogrodowej czy blaszanych kontenerów) Starosta skorzystał z programu komputerowego do śledzenia zmian na nieruchomości. Pismem z 4 marca 2019r. Starosta zawiadomił strony o możliwości skorzystania z prawa zapoznania się z aktami i złożenia wniosków w związku z zakończeniem postępowania (art. 10 k.p.a.), z uwzględnieniem nowego materiału dowodowego - protokołu PINB. Powyższe zawiadomienie strony odebrały dnia 7 i 11 marca 2019r. z wyjątkiem E. Ł., której przesyłka z zawiadomieniem została zwrócona do organu po podwójnym awizowaniu i nieodebraniu jej z placówki pocztowej 21 marca 2019r. (k. 14). J. M. wniósł do WSA w Poznaniu skargę na bezczynność 15 marca 2019 r. 27 marca 2019r. Starosta wydał decyzję nr [...], w której działając z urzędu stwierdził wygaśnięcie decyzji nr [...] Starosty o pozwoleniu na budowę z dnia 14 marca 2002 r. wydanej na rzecz p. E. i W. Ł. o pozwoleniu na budowę budynku mieszkalnego jednorodzinnego w zabudowie siedliskowej oraz zbiornika bezodpływowego zlokalizowanych w m. Z. gmina D. działka nr ew. [...] sprostowanej postanowieniem z dnia 20 września 2018 r. oraz decyzji nr [...] z dnia 6 stycznia 2004 r. dotyczącej zmiany ww. pozwolenia na budowę budynku mieszkalnego jednorodzinnego w zabudowie siedliskowej oraz zbiornika bezodpływowego zlokalizowanych w m. Z. , gmina D., działka nr ew. [...]. Z powyższego wynika, że Starosta sprawę prowadził od 11 lutego 2019r. do 27 marca 2019r. (44 dni). Dopiero bowiem 11 lutego 2019r. wojewoda zwrócił akta i nie było wątpliwości, że nie zostanie wniesiony sprzeciw od jego decyzji uchylającej (tj. decyzji z [...] stycznia 2019 r.). Załatwienie sprawy wymagającej postępowania wyjaśniającego (zwrócenie się do PINB) powinno nastąpić nie później niż w ciągu miesiąca (art 35 § 3 k.p.a.). Termin ten należy liczyć od momentu zwrotu akt tj. od 11 lutego 2019 r. Ponaglenie skarżącego zostało złożone przed tym terminem. Przy tym Starosta zawiadomił o niemożliwości załatwienia sprawy w terminie i przedłużył go do dnia 31 marca 2019r. W międzyczasie, zawiadomił (zgodnie z zaleceniami organu II instancji) wszystkie strony o wszczęciu postępowaniu, sprecyzował jakich decyzji dotyczy, uzupełni materiał dowodowy o protokół kontroli PINB (kontrola odbyła się 15.02.2019r, protokół PINB przesłał Staroście 28 lutego 2019r.) zawiadomił strony o możliwości zapoznania się z aktami (4.03.2019r.), otrzymał zwrotne potwierdzenia odbioru (ostatnie 21.03.2019r.) i wydał decyzję [...] marca 2019 r. Nie można w ocenie Sądu w świetle tych okoliczności zarzucić Staroście bezczynności Jak wskazano na wstępie - dochowanie przez organ administracji aktów staranności przewidzianych w art. 36 Kpa wyklucza możliwość skutecznego postawienia organowi zarzutu bezczynności. Potwierdza to definicja legalna "bezczynności" wprowadzona z dniem 01 czerwca 2017 r. do art. 37 § 1 pkt 1 k.p.a. W myśl tego przepisu bowiem bezczynność oznacza stan, w którym "nie załatwiono sprawy w terminie określonym w art. 35 lub przepisach szczególnych ani w terminie wskazanym zgodnie z art. 36 § 1". Zdaniem Sądu organ zasadnie dokonał przedłużenia terminu załatwienia sprawy, co czyni niezasadnym stawiany mu w skardze zarzut bezczynności. Przy tym organ nie przekroczył zakreślonego przez siebie terminu, podejmował działania, które doprowadziły do wydania decyzji o wygaśnięciu pozwolenia na budowę. Do uzyskania rozstrzygnięcia w tym przedmiocie zmierzał sam skarżący W czasie trwającego 44 dni postępowania z przyczyn niezależnych od organu przez 17 dni oczekiwał na zwrotne potwierdzenie odbioru zawiadomień od stron, przez ponad 10 dni oczekiwał na protokół kontroli z PINB. Tym samym w rozpoznawanej sprawie w ocenie Sądu nie można zarzucić organowi pozostawania w bezczynności. Wskazany termin zakończenia sprawy w postanowieniu Wojewody z 22 lutego 2019r. (tj. do 11 marca 2019r.) nie był wiążący. Wojewoda rozpoznawał ponaglenie wniesione 9 lutego 2019r., nie dysponując wiedzą na temat terminu sporządzenia protokołu przez PINB ani na temat dat doręczeń dokonywanych stronom postępowania. W opisanych okolicznościach, Sąd nie znalazł podstaw do uwzględnienia skargi i na podstawie art. 151 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.