II SAB/Po 39/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Świstak po rozpoznaniu w dniu 9 marca 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu T. K. od postanowienia referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia [...] lutego 2017 r. sygn. akt II SAB/Po [...] o odmowie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi T. K. na bezczynność Prezydenta Miasta w przedmiocie zasiłku celowego; postanawia: I. zmienić zaskarżone postanowienie w zakresie, w jakim odmówiono skarżącemu zwolnienia go od kosztów sądowych i w tym zakresie umorzyć postępowanie, II. w pozostałym zakresie utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. /-/ T. Świstak Sygn. akt II SAB/Po [...] Uzasadnienie Postanowieniem z dnia [...] września 20916 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu odrzucił skargę J. Ż. i C. Ż. na bezczynność Prezydenta Miasta w przedmiocie nierozpatrzenia wniosku z dnia [...] stycznia 2016 r. dotyczącego przyznania J. Ż. i C. Ż. zasiłku celowego na pokrycie wydatków na leki, na zakup koców i odzieży oraz piecyka gazowego. Następnie Sąd postanowieniem z dnia [...] listopada 2016 r. odrzucił skargę T. K. wniesioną przez niego w imieniu własnym w niniejszej sprawie. Postanowieniem z tej samej daty Sąd odrzucił zażalenie J. Ż. i C. Ż. na postanowienie Sądu z dnia [...] września 2016 r. w przedmiocie odrzucenia skargi. W dniu [...] grudnia 2016 r. skarżący T. K. złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie go od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego lub adwokata. Prawidłowy formularz wniosku o prawo pomocy skarżący przedłożył [...] stycznia 2017 r. Postanowieniem z dnia [...] lutego 2017 r. referendarz sądowy tutejszego Sądu odmówił T. K. przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu stwierdzono, że skarżący pomimo udzielenia odpowiedzi na wezwanie do złożenia dodatkowych oświadczeń lub dokumentów umożliwiających dokonanie analizy jego sytuacji finansowej nie wyjaśnił w istocie swojego stanu finansowego i rodzinnego, poprzestając na polemice z punktami wezwania i kwestionując ich zasadność. Wskazał mianowicie, że nie posiada żadnych źródeł dochodów, pozostaje na utrzymaniu rodziny, od której nie otrzymuje dochodów. Nie dołączył żadnych dokumentów potwierdzających deklarowane obciążenia finansowe. Od powyższego postanowienia T. K. wniósł sprzeciw w ustawowym terminie, podnosząc, iż nie da się udokumentować okoliczności stanowiących o nieistnieniu innych okoliczności tj. braku dochodu. Skarżący zaznaczył, że we wniosku o przyznanie prawa pomocy wyraźnie podał, że nie uzyskuje żadnych dochodów, a z uwagi na nieprowadzenie własnego gospodarstwa domowego nie ponosi kosztów swego utrzymania. Zdaniem skarżącego jego oświadczenia w tym zakresie były jasne i precyzyjne, w tym zaś kontekście za uchybienie należy uznać twierdzenia referendarza jakoby skarżący nie wykazał okoliczności nieuzyskiwania dochodu i kwoty comiesięcznych zobowiązań finansowych i wydatków. Jednocześnie skarżący podniósł, iż nie było podstaw do żądania od niego ujawnienia dochodów osób, z którymi prowadzi wspólne gospodarstwo domowe lub innych osób, które pomagają mu w jego utrzymaniu. Wyjaśnił, że skoro nie prowadzi z nikim wspólnie gospodarstwa domowego, to nie ma podstaw prawnych do żądania od niego ujawniania dochodów innych osób, które nie są ani stronami, ani uczestnikami niniejszego postępowania. T. K. dodał, że wielokrotnie informował Sąd, że nie posiada wiedzy o dochodach innych osób. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje. Zgodnie z przepisem art. 260 § 1 P.p.s.a. rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Na wstępie należy wskazać, że T. K. złożył wniosek o prawo pomocy w zakresie całkowitym tj. zgodnie z art. 245 § 2 P.p.s.a. obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Przedmiotem niniejszej sprawy jest zaś bezczynność Prezydenta Miasta w sprawie z zakresu pomocy społecznej. Stosownie do przepisu art. 239 § 1 pkt 1 lit. a) P.p.s.a. nie mają obowiązku uiszczenia kosztów sądowych strona skarżąca działanie, bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach z zakresu pomocy i opieki społecznej. Tym samym w sytuacji, gdy skarżący w postępowaniu, w którym zwolniony jest z mocy ustawy od kosztów sądowych złożył wniosek o zwolnienie go od tych kosztów należało na podstawie art. 249a P.p.s.a. uznać jego wniosek w tym zakresie za zbędny i umorzyć postępowanie. Z racji tej, że rozpoznając wniosek T. K. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym referendarz sądowy zaskarżonym postanowieniem odmówił przyznania prawa pomocy, należało wobec ustawowego zwolnienia skarżącego od kosztów sądowych w niniejszej sprawie, na podstawie art. 260 § 1 i 3 w zw. z art. 249a i art. 239 § 1 pkt 1 li. a) P.p.s.a. zmienić zaskarżone postanowienie w części obejmującej odmowę zwolnienia skarżącego od kosztów sądowych poprzez umorzenia postępowania. O powyższym orzeczono w punkcie I. sentencji postanowienia. Odnosząc się do sprzeciwu T. K. w pozostałym zakresie obejmującym odmowę ustanowienia adwokata lub radcy prawnego Sąd uznał, że jest on bezzasadny. Przepis art. 246 § 1 p.p.s.a. stanowi, że przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym następuje, gdy wnioskodawca wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt 1), a w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania siebie i rodziny (pkt 2). Oznacza to, że na wnioskodawcy spoczywa ciężar wykazania, że jego sytuacja majątkowa i finansowa jest na tyle trudna, iż nie ma on możliwości poniesienia całości lub odpowiednio części wydatków związanych z prowadzeniem postępowania sądowoadministracyjnego. W konsekwencji osoba, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy powinna podjąć wszelkie niezbędne działania mające na celu uzasadnienie i uprawdopodobnienie okoliczności, na które się powołuje. Instytucja prawa pomocy ma służyć bowiem przede wszystkim takim osobom, które nie mają możliwości zgromadzenia środków na opłacenie kosztów związanych z obroną swoich praw przed sądem lub nastąpiłoby to kosztem ich własnego niezbędnego utrzymania. Wnioskodawca powinien zatem wykazać w sposób, który nie budzi wątpliwości, że zdobycie środków niezbędnych do uczestniczenia w postępowaniu sądowym jest obiektywnie niemożliwe albo na tyle utrudnione, że nastąpiłoby z uszczerbkiem dla koniecznego utrzymania siebie i rodziny. Instytucja prawa pomocy ma służyć przede wszystkim osobom, które nie mają możliwości zgromadzenia środków na opłacenie kosztów sądowych związanych z obroną swoich praw przed sądem. Zatem wskazywane we wniosku okoliczności, jak i ewentualne inne zgromadzone w postępowaniu dokumenty powinny uzasadniać wyjątkowe traktowanie, o jakim mowa w powołanej regulacji. Zasadą jest bowiem ponoszenie przez strony kosztów postępowania związanych z ich udziałem w sprawie (art. 199 P.p.s.a.). Innymi słowy, to wnioskodawca powinien wykazać w sposób niebudzący wątpliwości, że zdobycie środków niezbędnych do uczestniczenia w postępowaniu sądowym jest obiektywnie niemożliwe. Przy tym należy podkreślić, że sytuację finansową wnioskodawcy należy badać w kontekście dochodów i kosztów utrzymania wszystkich tych członków jego rodziny, względnie innych osób, z którymi prowadzi wspólne gospodarstwo domowe. W niniejszej sprawie Sąd rozpatrzył sprawę merytorycznie na podstawie sytuacji majątkowej, osobistej i finansowej wnioskodawcy, uwzględniając tak dane pochodzące od strony, jak i wskazania wynikające z zasad prawidłowego rozumowania, wiedzy i doświadczenia życiowego. Z przedłożonego oświadczenia o stanie majątkowym, finansowym i dochodach oraz z pozostałej dokumentacji wprawdzie wynika, że strona nie przedstawiła w niniejszej sprawie swojej rzeczywistej i aktualnej sytuacji materialnej, tj. majątkowej i finansowej. Zdaniem Sądu słuszne jest stanowisko referendarza, że podstawą rozstrzygnięcia o przyznaniu prawa pomocy nie mogą być zapewnienia o trudnej sytuacji majątkowej, które budzą wątpliwości co do zgodności z rzeczywistym stanem rzeczy. Ocena zasadności żądania przyznania prawa pomocy musi odnosić się do rzeczywistych możliwości płatniczych, które określa posiadany majątek, wysokość przychodów i oszczędności, a także sytuacja rodzinna wnioskodawcy – w tym również takie zasoby materialne, z których niezależnie od tytułu prawnego, wnioskodawca może faktycznie korzystać. Stąd też warunkiem koniecznym przeprowadzenia oceny możliwości strony w zakresie możliwości skorzystania z pełnomocnika z wyboru jest złożenie oświadczenia majątkowego, które przedstawia dokładne i wiarygodne dane o sytuacji majątkowej i rodzinnej strony postępowania. W razie pojawienia się wątpliwości co do przedstawionych na formularzu danych, bądź jeśli okażą się one niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego, referendarz sądowy może na podstawie art. 255 w zw. z art. 258 § 1 pkt 5 P.p.s.a. wezwać stronę do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego, stanu rodzinnego i dochodów. Oznacza to, że obowiązek przedłożenia dokumentów powstaje po stronie wnioskodawcy, a nie innych podmiotów. W konsekwencji, w sytuacji gdy referendarz sądowy wzywa stronę do przedłożenia dokumentów źródłowych obrazujących jej sytuację majątkową, to odmowa udostępnienia takich dokumentów przez wnioskodawcę, prowadząca do ich nieprzedłożenia, przesądza o uchybieniu obowiązkowi, o którym mowa w art. 255 P.p.s.a. (por. postanowienie NSA z dnia 10 marca 2011 r. sygn. akt II FZ 67/11 - publ: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Nieprzedstawienie wskazanych w wezwaniu wydanym w trybie art. 255 P.p.s.a. informacji lub przedstawienie ich w sposób niekompletny bądź mało czytelny powoduje, że oświadczenie skarżącego pozostaje niepełne, niewystarczające do wydania pozytywnego rozstrzygnięcia. W takiej sytuacji uprawnione jest do sformułowanie oceny, że wniosek o przyznanie prawa pomocy jest nieuzasadniony (por: postanowienie NSA z dnia 14 stycznia 2011 r. sygn. akt II OZ 1361/10, dostępne jw.). Zdaniem Sądu, strona mimo wezwania do przedstawienia wszystkich informacji o jej sytuacji finansowej (źródła dochodu, informacja, czy jest zarejestrowana w PUP, przedłożenia zeznania podatkowego PIT, wyciągów z rachunków bankowych, informacji o posiadanych nieruchomościach i samochodach, ewentualnie prowadzonej działalności gospodarczej, podania miesięcznych kosztów utrzymania i źródeł finansowania) – przedstawiła we wniosku i pismach uzupełniających (w tym w sprzeciwie) tylko te informacje, które mogą świadczyć o jej złej sytuacji materialnej, pomijając natomiast pozostałe. W rozpoznawanej sprawie skarżący wezwany na podstawie art. 255 P.p.s.a. do przedłożenia dodatkowych oświadczeń popartych dokumentami, które miały być uzupełnieniem złożonego na formularzu oświadczenia odnośnie jego stanu majątkowego (k. 146-147 akt sądowych), nie uczynił zadość wezwaniu sądowemu. W szczególności skarżący, mimo wezwania – uznając, że z przepisu art. 255 P.p.s.a. nie wynika obowiązek podania takich informacji – nie wskazał jakichkolwiek źródeł dochodów osób, na których utrzymaniu faktycznie pozostaje. Należy podkreślić, że skarżący deklaruje, iż nie uzyskuje żadnych dochodów, pozostając całkowicie na zupełnym utrzymaniu innych osób, a zatem niewątpliwie korzystając z ich ofiarności i gościnności (osoby te zapewniają mu środki utrzymania, jak i pobyt w ich domostwach). W konsekwencji, skoro strona nie korzysta z pomocy społecznej, to w istocie konkretne osoby, niewątpliwie znane skarżącemu, ponoszą pełny ciężar jego bieżącego utrzymania. W świetle powołanych wyżej przepisów, nie może również budzić wątpliwości, że z uwagi na przedstawione przez skarżącego twierdzenia zachodziły podstawy do żądania od niego przedstawienia źródeł i wysokości uzyskiwanych dochodów przez osoby prowadzące wspólnie z nim gospodarstwo domowe, względnie wyjaśnienie jaki jest zakres materialny uzyskiwanej od tych osób przez wnioskodawcę pomocy. Sąd, rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy, zobowiązany był bowiem zbadać nie tylko sytuację majątkową samego wnioskodawcy, ale również osób pozostających z nim w takim gospodarstwie, bądź które stale świadczą mu pomoc materialną. Dopiero bowiem całokształt uzyskiwanych przez wszystkie te osoby dochodów, jak również wielkość ponoszonych wydatków, pozwala ustalić, czy wnioskodawca jest w stanie z własnym zasobów w tym uzyskiwanej pomocy, pokryć koszty skorzystania z usług pełnomocnika z wyboru. W żadnym stopniu nie podważają zasadności takiego wezwania twierdzenia strony, że osoby, na których utrzymaniu skarżący pozostaje, nie tworzą z nim takiego gospodarstwa. Ocena, czy osoba "pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym" zależy od okoliczności konkretnego przypadku, a nie od uznania samego wnioskodawcy. Za stwierdzeniem, że określone osoby pozostają we wspólnym gospodarstwie domowym może przemawiać udział i wzajemna ścisła współpraca w załatwianiu codziennych spraw związanych z prowadzeniem domu, czy też – właśnie jak ma to miejsce w przedmiotowej sprawie – niezarobkowanie i w związku z tym pozostawanie na całkowitym lub częściowym utrzymaniu innej osoby, z którą w ten sposób się właśnie gospodarstwo domowe prowadzi (por. postanowienia NSA: z dnia 11 września 2014 r. sygn. akt I OZ 718/14, z dnia 27 lutego 2015 r. sygn. akt I OZ 163/15 – dostępne jw.). Reasumując, Sąd uznał, że prawidłowo referendarz sądowy przyjął, iż skarżący nie przedstawił na wezwanie w trybie art. 255 p.p.s.a. dokumentów ani wiarygodnych oświadczeń, które były niezbędne dla oceny sytuacji finansowej wnioskodawcy. Natomiast na podstawie podanych przez wnioskodawcę informacji (dotyczących własnej sytuacji materialnej) nie można było stwierdzić, że nie posiada on środków pozwalających na uzyskanie odpłatnej pomocy profesjonalnego pełnomocnika. To, że skarżący od długiego czasu nie uzyskuje żadnych dochodów – w świetle okoliczności przedmiotowej sprawy – nie oznacza jeszcze, że faktycznie nie dysponuje żadnymi środkami finansowymi. Natomiast postawa skarżącego – który w istocie uchyla się od udzielenia odpowiedzi co do sytuacji majątkowej i finansowej osób, które go utrzymują – uzasadnia przypuszczenie, że w rzeczywistości posiada on środki, których nie chce Sądowi ujawnić, na co zresztą zwrócił już wcześniej uwagę Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 3 lutego 2015 r. sygn. akt I OZ 52/15 (orzeczenie dostępne jw.) - w innej sprawie, lecz w zasadzie w tożsamej sytuacji faktycznej i prawnej. W tej sytuacji Sąd na podstawie art. 260 § 1 i 3 P.p.s.a. orzekł jak w punkcie II. sentencji postanowienia. /-/ T. Świstak