III SA/Po 108/24

Dnia 8 maja 2024 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Szymon Widłak Sędziowie WSA Zbigniew Kruszewski (sprawozdawca) WSA Izabela Paluszyńska Protokolant: St. sekr. sąd. Anna Adamska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 8 maja 2024 roku sprawy ze skargi K. S. na decyzję Dyrektora Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w P. z dnia 4 stycznia 2024 r. nr [...] w przedmiocie przyznania płatności dla obszarów z ograniczeniami naturalnymi lub innymi szczególnymi ograniczeniami na rok 2022 I. uchyla zaskarżoną decyzję, II. zasądza od Dyrektora Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w P. na rzecz K. S. kwotę 200 (dwieście) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Dyrektor Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w P. decyzją z dnia 4 stycznia 2024 r. utrzymał w mocy decyzję Kierownika Biura Powiatowego ARiMR w G. z 10 sierpnia 2023 r. którą : - przyznano K. S. (skarżącej) płatność dla obszarów z ograniczeniami naturalnymi lub innymi szczególnymi ograniczeniami na rok 2022 w kwocie łącznej 615,59 zł. W uzasadnieniu organ II instancji wskazał, że 15 marca 2022 r. skarżąca złożyła wniosek o przyznanie płatności za 2022 rok – wskazano działki ewidencyjne nr [...], [...] i nr [...]. W toku postępowania skarżąca oświadczyła m. in., że mieszka na jednej z działek na działce nr [...], prowadzi gospodarstwo rolne, wysiewa drzewa, krzewy, zioła, trawy oraz owies i owies z wsiewką traw. W dniu 29 marca 2022 r. dokonała zasiewu ostatecznego agregatem uprawowo siewnym. Działka nr [...] jest użytkowana osobiście przez skarżącą. Skarżąca załączyła dokumentację – decyzje podatkowe ( podatek od nieruchomości i podatek rolny ), faktury VAT, umowę ubezpieczeniową itd. Od 2015 r. skarżąca jest rozwiedziona. Użytkuje ona działkę nr [...] jako jedyna osoba. Były mąż również złożył wniosek obejmujący działkę nr [...], chociaż jej nie użytkuje. Plony na działce skradli jej sąsiedzi i były mąż. W 2022 r. zasiała owies oraz owies z wsiewką trawy, potem zebrała plony. Następnie zasiała trawy oraz pszenicę z wsiewką lucerny. Złożyła też wniosek też na 2023 r. Organy obu instancji zgodnie uznały, że skarżąca w odniesieniu do jednej z działek zgłoszonych do płatności (działki nr [...]) nie spełniła warunku z § 2 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 13 marca 2015 r. w sprawie szczegółowych warunków i trybu przyznawania pomocy finansowej w ramach działania "Płatności dla obszarów z ograniczeniami naturalnymi lub innymi szczególnymi ograniczeniami" objętego Programem Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014-2020 (Dz. U. z 2015 r. poz. 364; dalej: rozporządzenie ONW) ponieważ nie wykazała posiadania spornego gruntu w dniu 31 marca 2022 r. oraz faktycznego, trwałego i swobodnego władania przedmiotowym obszarem w 2022 r. Organ ustalił, że sporna działka nr [...] wchodzi w skład majątku wspólnego skarżącej i jej byłego męża – A. S., a byli małżonkowie są skonfliktowani. Dalej wyjaśnił, że Do gruntów zakwalifikowanych do pomocy finansowej należy mieć tytuł prawny oraz należy je użytkować, przy czym nie musi być to użytkowanie osobiste. Można zlecać dokonywanie danych czynności osobom trzecim, ale rolnik musi być w stanie podejmować swobodne decyzje dotyczące danego gruntu. Posiadanie gruntu jest przy tym interpretowane w ramach art. 336 Kodeksu cywilnego. Według organów skarżąca takiego stanu rzeczy nie wykazała. Uzasadniając ustalenie o braku posiadania przez skarżącą spornej działki, organ II instancji powołał się na wyrok Sądu Rejonowego w G. z 8 czerwca 2021 r. sygn. I C [...] uwzględniający powództwo o naruszenie posiadania wytoczone skarżącej przez byłego męża, nakazujący skarżącej przywrócenia i zabraniający naruszania posiadania działki przez byłego męża skarżącej. Organ podkreślił, że w uzasadnieniu wyroku Sądu Rejonowego w G. wskazano, że działka nr [...] została podzielona na teren o pow. 2,2 ha ( z budynkiem mieszkalnym i budynkami gospodarskimi ) wykorzystywany przez skarżącą oraz na teren o pow. 3,5 ha zajmowany przez A. S.. W 2021 skarżąca podjęła czynności dotyczące przygotowania zajmowanego przez A. S. pola do dokonania zasiewów i zebrania plonów. Obsiewając pole owsem skarżąca uniemożliwiła byłemu mężowi obsianie pola kukurydzą i korzystanie z tego pola. Organ wyjaśnił dalej, że w 2022 r. skonfliktowane osoby zadeklarowały do płatności tą samą działkę – nr [...]. W ocenie organu dokumenty skarżącej potwierdzają tytuł prawny, ponoszenie nakładów na sporny grunt i wykonywanie czynności na spornej działce przez stronę w 2022 r., ale nie podważają one tytułu prawnego do spornego gruntu na rzecz A. S., nie negują też czynności wykonywanych na jego rzecz na przedmiotowej działce. Skarżąca nie była zatem w 2022 r. wyłącznym i swobodnym użytkownikiem spornej działki. W skardze do WSA w Poznaniu K. S. wniosła o uchylenie decyzji organu II instancji. Zarzuciła organom: - naruszenie przepisów postępowania poprzez nierozpatrzenie wszystkich zgłaszanych wniosków dowodowych w postępowaniu odwoławczym - błąd w ustaleniach faktycznych i błędne przyjęcie, że na dzień 31 maja 2022 r. skarżąca nie była trwałym posiadaczem działki rolnej nr [...]. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje. Zaskarżona decyzja w zakresie w jakim odmawiała skarżącej płatności ONW do działki nr [...] naruszała prawo. Podstawą odmowy przyznania ww. płatności było ustalenie o tym, iż skarżąca nie była faktycznym użytkownikiem spornych gruntów w 2022 r. W ocenie organu aby zostać beneficjentem pomocy w ramach mechanizmu wsparcia ONW nie wystarczy być posiadaczem działek rolnych w rozumieniu kodeksu cywilnego, ale należy je rolniczo użytkować. Tym samym na gruncie niniejszej sprawy istotną kwestią jest ocena czy skarżąca była posiadaczem gospodarstwa rolnego obejmującego działki rolne, na które wystąpiła o płatność. Inaczej mówiąc w rozpoznawanej sprawie zasadniczą kwestię stanowi to, czy skarżąca posiada grunty w znaczeniu ich rolniczego użytkowania, a więc dokonanie zasiewów, wykonywanie zabiegów pielęgnacyjnych, utrzymywanie gruntów w dobrej kulturze rolnej, w tym także nawożenia, zbierania plonów czy decydowania o innym ich przeznaczeniu - jak słusznie wskazał organ w zaskarżonej decyzji. Zgodnie bowiem z § 2 ust. 3 rozporządzenia rozporządzenia ONW, płatność ONW przysługuje do powierzchni użytków rolnych, będących w posiadaniu rolnika w dniu 31 maja roku, w którym został złożony wniosek o przyznanie tej płatności. Sąd zaznacza, że na temat posiadania gruntów rolnych, w rozumieniu przepisów regulujących płatności ze środków unijnych, jako warunku ich przyznania, istnieje już ugruntowana linia orzecznicza. Wynika z niej, że wolą ustawodawcy jest udzielenie płatności tym rolnikom, którzy faktycznie uprawiają grunty rolne. Zgodnie z art. 336 k.c., posiadaczem rzeczy jest zarówno ten, kto nią faktycznie włada jak właściciel (posiadacz samoistny), jak i ten, kto nią faktycznie włada jak użytkownik, zastawnik, najemca, dzierżawca lub mający inne prawo, z którym łączy się określone władztwo nad cudzą rzeczą (posiadacz zależny). W świetle poglądów prezentowanych w orzecznictwie i piśmiennictwie posiadanie przedstawia się jako stan faktyczny określonego władztwa nad rzeczą (por. E. Gniewek, Komentarz do art. 336 Kodeksu cywilnego, (w:) E. Gniewek, Kodeks cywilny. Księga druga. Własność i inne prawa rzeczowe. Komentarz, Zakamycze 2001 r.). Jako stan faktyczny posiadanie niezależne jest od tego, czy posiadaczowi przysługuje tytuł prawny, z którego wynika uprawnienie do władania przedmiotem posiadania. Posiadanie występuje przy równoczesnym istnieniu fizycznego elementu władania rzeczą, określanego jako corpus possessionis, oraz psychicznego elementu animus rem sibi habendi, rozumianego jako zamiar władania rzeczą dla siebie (por. J. Ignatowicz (w:) Kodeks cywilny. Komentarz, t. 1, red. J. Ignatowicz, Warszawa 1972, s. 768-769; E. Skowrońska-Bocian (w:) Kodeks cywilny. Komentarz, red. K. Pietrzykowski, t. I, Warszawa 1999, s. 681). Jednak dla uzyskania płatności bezpośrednich nie wystarczy być posiadaczem działek rolnych w rozumieniu przepisów kodeksu cywilnego, ale ponadto należy je rolniczo użytkować (por. np. wyrok NSA z 17 stycznia 2008 r., sygn. akt II GSK 227/07 LEX nr 471100). Jak bowiem wynika z regulacji unijnych i krajowych, istota płatności obszarowych wyraża się w udzielaniu pomocy tylko tym podmiotom, które są faktycznymi użytkownikami gruntów rolnych. Stosowanie cywilistycznego pojęcia posiadania musi uwzględniać istotę regulacji prawnych w dziedzinie płatności rolnych, których podstawowym celem jest wspieranie podmiotów prowadzących rzeczywiście działalność rolniczą, a nie wspieranie posiadaczy gruntów rolnych, niezależnie od tego, czy grunty te wykorzystują rolniczo, czego zdaje się nie dostrzega skarżący. Należy zgodzić się z twierdzeniem strony, że rolnik wnioskujący o płatność nie jest zobowiązany do bezpośredniej pracy na gruntach, tzn. nie musi stosownych czynności agrotechnicznych wykonywać osobiście. W zależności od możliwości władanie gruntem może polegać także na zlecaniu osobom trzecim dokonania stosownych zabiegów, jednak istotne jest to by rolnik posiadał decyzyjność jak, co, gdzie i kiedy na dany grunt zasiać, komu i kiedy zlecić prace polowe. Co więcej, tego rodzaju prace nie mogą mieć charakteru jedynie sporadycznego. Istotą przedmiotowych płatności jest więc to, że są przyznawane osobie, która rzeczywiście użytkuje grunty, tzn. decyduje, jakie rośliny uprawiać, jakie nasiona wysiać, jakich i przy pomocy jakiego rodzaju maszyn i urządzeń rolniczych dokonywać zabiegów agrotechnicznych. itp. Linia orzecznicza, w której wyrażano takie stanowisko jest obszerna, tylko tytułem przykładu można wskazać wyroki NSA z 17 stycznia 2008 r., sygn. akt II GSK 227/07; z 7 marca 2012 r., sygn. akt II GSK 87/11; z 16 maja 2012 r., sygn. akt II GSK 537/11; z 13 czerwca 2012 r., sygn. akt II GSK 734/11; z 18 lipca 2012 r., sygn. akt II GSK 932/11 - dostępne w Centralnej Bazie Orzecznictwa na stronie internetowej Naczelnego Sądu Administracyjnego, dalej jako CBOSA). Z tego wynika, iż pojęcie posiadania gruntów rolnych dla celów ubiegania się o pomoc ma swoisty zakres. Taka wykładnia wyrażenia "posiadanie" wskazuje również na to, że musi być ono rozumiane jako stan faktyczny. Ustawa, w przypadku gruntów niestanowiących własności Skarbu Państwa, nie wymaga by posiadacz posiadał rzeczowe czy też obligacyjne prawo do gruntu. Podsumowując: pojęcie posiadania gruntów rolnych w rozumieniu przepisów o płatnościach należy rozumieć jako faktyczne użytkowanie gruntów rolnych, gdyż beneficjentem tej pomocy jest ten posiadacz gruntu, który użytkuje go rolniczo. Natomiast ustalenie czy wnioskodawca prowadzi faktyczną działalność rolniczą na deklarowanych działkach rolnych należy poczynić na tle całokształtu okoliczności sprawy. Organ, badając kto był posiadaczem spornej działki, obszernie odwołał się do uzasadnienia wyroku Sądu Rejonowego w G. z 8 czerwca 2021 r. sygn. akt I C [...]. Wskazano w nim, że działka nr [...] została podzielona na teren o pow. 2,2 ha (z budynkiem mieszkalnym i budynkami gospodarskimi) wykorzystywany przez skarżącą oraz na teren o pow. 3,5 ha zajmowany przez A. S.. W 2021 skarżąca podjęła czynności dotyczące przygotowania zajmowanego przez A. S. pola do dokonania zasiewów i zebrania plonów. Obsiewając pole owsem skarżąca uniemożliwiła byłemu mężowi obsianie pola kukurydzą i korzystanie z tego pola. Dalej organ wskazał, że w 2022 r. skonfliktowane osoby zadeklarowały do płatności tą samą działkę – nr [...]. W ocenie organu II instancji dokumenty skarżącej potwierdzają tytuł prawny, ponoszenie nakładów na sporny grunt i wykonywanie czynności na spornej działce przez stronę w 2022 r., ale nie podważają one tytułu prawnego do spornego gruntu na rzecz A. S., nie negują tez czynności wykonywanych na jego rzecz na przedmiotowej działce. Zdaniem organu II instancji skarżąca nie była zatem w 2022 r. wyłącznym i swobodnym użytkownikiem spornej działki. W ocenie Sądu powyższe ustalenia takie nie uwzględniły całokształtu zebranego w sprawie materiału dowodowego. Zdaniem Sądu organy nie podważyły skutecznie twierdzeń i dowodów przedstawionych przez skarżącą świadczących o tym, że skarżąca była posiadaczem spornej działki nr [...] w dniu 31 maja 2022 r. oraz w całym roku 2022. W toku prowadzonego postępowania administracyjnego skarżąca oświadczyła m. in., że na działce nr [...], prowadzi gospodarstwo rolne, wysiewa drzewa, krzewy, zioła, trawy oraz owies i owies z wsiewką traw. W dniu 29 marca 2022 r. dokonała zasiewu ostatecznego agregatem uprawowo siewnym. Jak wskazała skarżąca, użytkuje ona działkę nr [...] jako jedyna osoba, zaś jej były mąż również złożył wniosek obejmujący działkę nr [...], chociaż jej nie użytkuje. Oświadczyła, że w 2022 r. zasiała owies oraz owies z wsiewką trawy, potem zebrała plony. Następnie zasiała trawy oraz pszenicę z wsiewką lucerny. Z oświadczeń skarżącej wynika więc, że w całym roku 2022 to ona prowadziła działalność rolniczą na spornej działce nr [...], gdyż to ona dokonała zasiewów i zebrała plony. Tej okoliczności nie zakwestionowały skutecznie organy obu instancji w toku całego prowadzonego postępowania administracyjnego. Skarżąca wykazała też, że nabywała ona środki produkcji rolnej wykorzystywane właśnie do prowadzenia upraw na działce nr [...]. Fakt dokonywania przez nią zasiewów na polu położonym na działce nr [...] potwierdza też oświadczenie A. S.. Z dowodów i ustaleń organów wynikało, że w 2022 r. działalność na spornej działce nr [...] A. S. ograniczyła się wyłącznie do zabiegu jednokrotnego talerzowania spornego pola w marcu 2022 roku, czemu skarżąca się sprzeciwiała, próbując działaniom byłego męża czynnie zapobiec. Manifestowała więc - a poprzez prowadzenie działalności rolniczej również urzeczywistniła - zamiar władania przedmiotową nieruchomością. To natomiast oznacza, zdaniem Sądu, że całość produkcji roślinnej w 2022 r. na spornej nieruchomości prowadziła skarżąca. Miała też tytuł prawny do nieruchomości (prawo rzeczowe) – była współwłaścicielem działki nr [...]. Nie ma zatem w ocenie Sądu podstaw do uznania, że skarżąca nie była posiadaczem działki nr [...] w dniu 31 maja 2022 r. i w całym roku 2022. Organ II instancji powołał się w uzasadnieniu swojej decyzji na wyrok Sądu Rejonowego w G. z 8 czerwca 2021 r. sygn.. I C [...]. Należy jednak podkreślić, że wyrok ten nie przesądzał o braku prawa skarżącej do przedmiotowej nieruchomości, a jedynie analizował stan faktyczny istniejący w dacie wydawania wyroku i oceniał kwestie naruszenia posiadania właśnie w 2021 roku. Nie mógł więc być miarodajny dla oceny stanu niezakłóconego posiadania działki w 2022 roku. Z wyroku tego nie wynika zatem, by skarżąca nie miała tytułu prawnego do działki, czy też nie miała prawa do podejmowania decyzji dotyczących wykonywania rzeczywistej działalności rolniczej bądź czerpania korzyści z takiej działalności w 2022 roku. Organ powołał się również na zasady rozstrzygania kolizji w przypadku złożenia wniosków o przyznanie płatności do tego samego gruntu przez większą liczbę rolników sformułowane w przepisach prawa wspólnotowego. Jednak uwzględniając i treść tej regulacji nie zmienia przedstawionej tu oceny ustaleń faktycznych przyjętych za podstawę odmowy przyznania skarżącej płatności do spornej działki nr [...]. Mianowicie w art. 15 ust. 2 rozporządzenia delegowanego Komisji (UE) nr 639/2014 z dnia 11 marca 2014 r. w sprawie uzupełnienia rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1307/2013 ustanawiającego przepisy dotyczące płatności bezpośrednich dla rolników na podstawie systemów wsparcia w ramach wspólnej polityki rolnej oraz zmiany załącznika X do tego rozporządzenia, wskazano, że: "[w] przypadku gdy kwalifikujący się hektar, o którym mowa w ust. 1, jest przedmiotem wniosku o przydział uprawnień do płatności złożonego przez dwóch lub więcej wnioskodawców, decyzja, komu należy przyznać uprawnienie do płatności, opiera się na kryterium, kto korzysta z uprawnień do podejmowania decyzji w odniesieniu do działalności rolniczej wykonywanej na tym hektarze oraz kto czerpie korzyści i ponosi ryzyko finansowe związane z tą działalnością". Także ten przepis nakazuje organom badać okoliczności faktyczne. Wynika z niego, że dla rozstrzygnięcia który z konkurujących wniosków kwalifikuje się do przyznania płatności, należy ustalić jakie czynności na gruntach zgłoszonych do płatności podejmują poszczególni wnioskodawcy. Badając więc sprawę z uwzględnieniem tak ujętych prawnych kryteriów oceny ponownie wskazać więc trzeba, że z niezakwestionowanych oświadczeń skarżącej wynikało, że działalność rolniczą na spornej działce w 2022 roku w istocie prowadziła ona. Ona bowiem korzystała z uprawnień do podejmowania decyzji dotyczących zasiewów i ona zebrała plony, ponosząc ryzyko finansowe związane z działalnością rolniczą na tej działce. Tym samym w świetle dowodów zgromadzonych przez organ uznać należy, że zakres czynności podejmowanych przez skarżącą odpowiadał wymogom stawianym w art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 639/2014. Z tych przyczyn Sąd uznał, że zaskarżona decyzja naruszała art. 80 k.p.a., a w konsekwencji § 2 ust. 3 rozporządzenia ONW poprzez jego niewłaściwe zastosowanie. Wobec powyższego Sąd uchylił zaskarżoną decyzję na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit a/ i c/ ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r. poz. 329 z późn. zm.) – o czym orzekł w pkt 1 wyroku. O zwrocie kosztów postanowiono w pkt. 2 wyroku na podstawie art. 200 powyższej ustawy. W przypadku uprawomocnienia się wyroku, organ, ponownie oceni zgromadzone dowody kierując się opisaną tu oceną prawną.