III SA/Po 1089/15

Dnia 8 marca 2016 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Szymon Widłak Sędziowie WSA Beata Sokołowska (spr.) WSA Marek Sachajko Protokolant: ref. staż. Sławomir Rajczak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 8 marca 2016 roku przy udziale sprawy ze skargi R W na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu niepłaconych składek uchyla zaskarżoną decyzję Uzasadnienie. Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] , działając na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3 oraz art. 28 ust. 1, ust. 2, ust. 3, ust. 3 a, ust. 3 b, ust. 4 i art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz. U. z 2015 r., poz. 121 ze zm.; dalej: "u.s.u.s."), odmówił R umorzenia należności : 1. na ubezpieczenia społeczne za okresy 09/2002, 02/2003, 09/2011-11/2011 r. : - z tytułu nieopłaconych składek [...] zł, z tytułu odsetek na za zwłokę [...] zł oraz kosztów upomnienia 2. na ubezpieczenia zdrowotne za okresy 09/2002, 02/2003, 07/2011, 09/2011-11/2011 r. - z tytułu nieopłaconych składek [...] zł, z tytułu odsetek za zwłokę [...] zł oraz kosztów upomnienia 3. na Fundusz Pracy za okresy 09/2002 i 02/2003 r. - z tytułu nieopłaconych składek [...] zł, z tytułu odsetek za zwłokę [...] zł oraz kosztów upomnienia. W uzasadnieniu organ administracyjny wskazał, że wnioskodawca – reprezentowany przez ojca K - wystąpił do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o umorzenie zaległości z tytułu nieopłaconych składek powstałych w okresie prowadzenia przez stronę działalności gospodarczej. Powołano się na trudną sytuację materialną i zdrowotną zobowiązanego ( chorobę alkoholową i pogarszający się stan psychiczny ). W rezultacie oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego organ stwierdził, że nie zachodzą przesłanki umożliwiające umorzenie wskazanych należności. Organ ustalił bowiem, że wobec strony nie stwierdzono istnienia przesłanki całkowitej nieściągalności zdefiniowanej w art. 28 ust. 3 u.s.u.s. Zadłużenie jest objęte postępowaniem egzekucyjnym prowadzonym przez Naczelnika Urzędu Skarbowego . Zobowiązany jest zarejestrowany jako bezrobotny, bez prawa do zasiłku. Jest kawalerem i mieszka z ojcem, który uzyskuje dochód w wysokości [...] zł. Stałe wydatki na utrzymanie wynoszą [...] zł miesięcznie. Wnioskodawca nie korzysta z pomocy społecznej. Strona posiada też zobowiązania cywilnoprawne na kwotę [...] zł, aktualnie niespłacane. Opłaca ona zobowiązanie z tytułu karty kredytowej ([...] miesięcznie ), nie uiszcza natomiast alimentów w kwocie [...] zł miesięcznie. Zobowiązany jest współwłaścicielem mieszkania o pow. [...] m kw. z urządzoną księgą wieczystą oraz działki zabudowanej pawilonem o pow. [...] ha, na której ZUS zabezpieczył hipotecznie swoją wierzytelność. Strona jest ponadto współwłaścicielem pojazdu osobowego ( rocznik 1997 ). Istnieją zatem składniki majątkowe mogące stanowić przedmiot skutecznej egzekucji. Strona nie ma dochodów, ale jest w wieku produkcyjnym, może pracować. Nie wykazała, w ocenie Zakładu, przewlekłej choroby uniemożliwiającej podjęcie zatrudnienia. Wnioskodawca, reprezentowany przez ojca, złożył wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. Zobowiązał się do spłaty części zadłużenia obejmującej należne składki w kwocie [...] zł. W ocenie strony nie posiada ona zobowiązania alimentacyjnego i z karty kredytowej. Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia[...], utrzymał w mocy decyzję z dnia [...] r. Organ administracyjny uznał, że nie widzi podstaw do umorzenia należności z tytułu składek, mimo trudnej sytuacji materialnej i zdrowotnej strony. Organ wskazał, że przedmiotowe należności wobec ZUS są objęte postępowaniem egzekucyjnym prowadzonym przez Naczelnika Urzędu Skarbowego. Z tego względu nie ma przesłanek do stwierdzenia całkowitej nieściągalności przedmiotowych należności. Organ wskazał w uzasadnieniu, że zobowiązany jest zarejestrowany jako bezrobotny, bez prawa do zasiłku. Jest kawalerem i mieszka z ojcem. Stałe wydatki na utrzymanie wynoszą [...] zł miesięcznie. Nie wskazano źródeł opłacania tych kosztów. Strona posiada zobowiązania cywilnoprawne na kwotę [...] zł, aktualnie niespłacane. Nie posiada on zobowiązania z tytułu karty kredytowej , ani z tytułu alimentów, jak wskazano omyłkowo w uzasadnieniu decyzji I instancji. Zobowiązany jest współwłaścicielem mieszkania o pow. [...] m kw. z urządzoną księgą wieczystą oraz działki zabudowanej pawilonem o pow. [...] ha, na której ZUS zabezpieczył hipotecznie swoją wierzytelność. Strona jest też współwłaścicielem samochodu osobowego ( rocznik 1997 ), a więc istnieją składniki majątkowe mogące stanowić przedmiot skutecznej egzekucji. Zobowiązany jest w wieku produkcyjnym i może pracować. Przebywa na terenie Wielkiej Brytanii, gdzie może podjąć zatrudnienie. Strona nie wykazała przewlekłej choroby, która uniemożliwiałaby podjęcie zatrudnienia. W ocenie organu nie było podstaw do zastosowania w sprawie przepisów art. 28 ust. 3 u.s.u.s. oraz § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz.U. Nr 141, poz. 1365). W skardze na powyższą decyzję pełnomocnik skarżącego, powołując się głównie na chorobę syna i brak odpowiedzialności w jego działaniach wniósł o umorzenie odsetek i kosztów upomnienia. Wskazał, że wziął kredyty, aby spłacić zaległość w kwocie [...] zł. W odpowiedzi na skargę Zakład Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie powołując się na argumentację i stanowisko zawarte w uzasadnieniu skarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Sąd dokonując oceny legalności zaskarżonej decyzji stwierdził, że skarga jest uzasadniona, ale z innych powodów niż podniósł skarżący. Wskazać należy w tym miejscu, że sąd nie jest władny rozstrzygać w sprawie merytorycznie, a więc zgodnie z wnioskiem strony skarżącej umorzyć odsetki i koszty upomnienia. W opinii Sądu zaskarżona decyzja narusza prawo procesowe w stopniu powodującym konieczność wyeliminowania jej z obrotu prawnego. Na wstępie zaznaczyć trzeba, że obowiązkiem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych rozpoznającego wniosek o umorzenie należności z tytułu składek ( w tym odsetek ) jest w pierwszej kolejności dokładne ustalenie kwoty nieopłaconych składek wraz z odsetkami. Organ musi zbadać, czy część należności nie uległa przedawnieniu i wyjaśnić w uzasadnieniu decyzji tę kwestię, albowiem ma to kluczowe znaczenie dla oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji. Zgodnie z ugruntowaną linią orzeczniczą sądów administracyjnych tylko prawidłowe określenie kwoty zaległych należności pozwala na obiektywną ocenę możliwości ich wyegzekwowania lub dobrowolnej spłaty przez zobowiązanego, a co za tym idzie rozpoznanie wniosku o umorzenie składek bez naruszenia prawa. Stwierdzenie przedawnienia należności uniemożliwia bowiem prowadzenie postępowania w sprawie z wniosku o ich umorzenie i powoduje konieczność umorzenia powyższego postępowania z uwagi na bezprzedmiotowość. Od 1 stycznia 1999 r. kwestię przedawnienia ustawodawca uregulował w art. 24 ust.4 u.s.u.s. Przepis ten w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2002 r. stanowił, że należności z tytułu składek ulegały przedawnieniu po upływie 5 lat, a w przypadku przerwania biegu przedawnienia, o którym mowa w ust. 5, po upływie 10 lat licząc od dnia, w którym stały się wymagalne. Z kolei zgodnie z art. 24 ust. 5 u.s.u.s. bieg przedawnienia przerywało odroczenie terminu opłacenia należności z tytułu składek, rozłożenie spłaty tych należności na raty i każda inna czynność zmierzająca do ściągnięcia tych należności, jeżeli o czynności tej został zawiadomiony dłużnik. Stosownie natomiast do art. 24 ust. 6 u.s.u.s. bieg przedawnienia terminów określonych w ust. 4 i 5 ulegał zawieszeniu od dnia śmierci spadkodawcy do dnia uprawomocnienia się postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku, nie dłużej jednak niż do dnia, w którym upłynęły 2 lata od śmierci spadkodawcy. Od 1 stycznia 2003 r. ustawą z dnia 18 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. nr 241, poz. 2074 ze zm.) dokonano zmiany m.in. art. 24 ust. 4 u.s.u.s., stanowiąc, że należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 10 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne. Ustawa zmieniająca nie zawierała wyraźnego uregulowania kwestii międzyczasowych odnośnie do przedawnienia należności wymagalnych przed dniem jej wejścia w życie. Przyjmuje się, że upływ terminu przedawnienia, wynoszącego do dnia 31 grudnia 2002 r. – 5 lat, przed dniem wejścia w życie ustawy zmieniającej, powodował skutek wygaśnięcia zobowiązania; natomiast w przypadku, gdy zobowiązanie to przed dniem 1 stycznia 2003 r.(data wejścia w życie ustawy z 18 grudnia 2002 r.) nie uległo przedawnieniu, to ma do niego zastosowanie zasada bezpośredniego działania ustawy nowej, co oznacza, że zobowiązanie z tytułu składek nieprzedawnionych przed dniem 1 stycznia 2003 r. ulega 10-letniemu przedawnieniu (zob. uchwały SN: z dnia 2 lipca 2008 r., sygn. akt II UZP 5/08, Lex nr 396253, oraz z dnia 8 lipca 2008 r., sygn. akt I UZP 4/08, Lex nr 396249; ponadto zob. wyrok NSA z dnia 30 lipca 2009 r., sygn. akt II GSK 1102/08, Lex nr 552737). Do nieprzedawnionych do dnia 31 grudnia 2002 r. należności stosuje się nie tylko nowy, wydłużony, termin przedawnienia, ale również wszystkie nowe przepisy dotyczące okoliczności mających wpływ na bieg tego terminu, to jest jego przerwanie i zawieszenie, o ile wymienione w nowych przepisach podstawy przerwania lub zawieszenia biegu przedawnienia powstały po tej dacie. Skutki wcześniejszych zdarzeń oceniać zaś należy według przepisów obowiązujących w chwili ich zaistnienia (tak: NSA w wyroku z dnia 30 września 2009 r., II GSK 72/09, Lex nr 597062 oraz SN w wyroku z 6 kwietnia 2011 r., sygn. akt. II UK 313/10 – publ. OSNP 2012/9-10/126). Mocą powołanej ustawy z dnia 18 grudnia 2002 r. został także zmieniony art. 24 ust. 5, który otrzymał brzmienie: "nie ulegają przedawnieniu należności z tytułu składek zabezpieczone hipoteką lub zastawem, jednakże po upływie terminu przedawnienia należności te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki lub zastawu do wysokości zaległych składek i odsetek za zwłokę liczonych do dnia przedawnienia." Dodano także do art. 24 ust. 5a-5d. Przepis art. 24 ust. 5b – z dniem 1 lipca 2004 r. – uległ dalszej nowelizacji na podstawie art. 10 pkt 10 lit. b. ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. nr 121, poz. 1264). Na podstawie tej samej nowelizacji po ust. 5d do art. 24 dodano także ust. 5e. W oparciu o art. 1 pkt 1 lit. b-c ustawy z dnia 28 kwietnia 2011 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. nr 138, poz. 808), po ust. 5e omawianego przepisu dodano ust. 5f, zaś ust. 6 otrzymał nowe brzmienie. Kolejna zmiana okresu przedawnienia została wprowadzona od dnia 1 stycznia 2012 r. Z tym dniem na podstawie art. 11 pkt 1 ustawy z dnia 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców (Dz. U. nr 232, poz. 1378) zmieniono treść art. 24 ust. 4 u.s.u.s. i skrócono okres przedawnienia składek na ubezpieczenia społeczne z 10 do 5 lat. Zgodnie z art. 27 powołanej ustawy, do przedawnienia należności z tytułu składek, o którym mowa w art. 24 ust. 4 u.s.u.s., którego bieg rozpoczął się przed dniem 1 stycznia 2012 r., stosuje się przepisy w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą, z tym że bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia 1 stycznia 2012 r. Wedle zasady wynikającej z tego przepisu do należności składkowych nieprzedawnionych do 1 stycznia 2012 r. (według zasad z zastosowaniem 10-letniego okresu przedawnienia) ma zastosowanie 5-letni termin przedawnienia, z tym jednak bardzo istotnym zastrzeżeniem, że liczy się go nie od daty ich wymagalności, tak jak o tym stanowi art. 24 ust. 4 u.s.u.s., ale od dnia 1 stycznia 2012r. Wyjątek od tej zasady ustanawia art. 27 ust. 2 ustawy z dnia 16 września 2011 r., stosownie do którego jeżeli przedawnienie rozpoczęte przed dniem 1 stycznia 2012 r. nastąpiłoby zgodnie z przepisami dotychczasowymi wcześniej, przedawnienie następuje z upływem tego wcześniejszego terminu (zob. Sąd Apelacyjny w Katowicach w wyroku z dnia 27 czerwca 2013 r., sygn. akt III AUa 1656/12, Lex nr 1350353). Zgodnie z art. 93 ust. 2 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanej ze środków publicznych ( j. t. Dz. U. z 2015 r., poz. 581 ze zm. ) należności z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne ulegają przedawnieniu na zasadach określonych w przepisach o systemie ubezpieczeń społecznych. Odnosząc powyższe do okoliczności rozpoznawanej sprawy, należy wskazać, że podlegająca kontroli Sądu decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych dotyczy odmowy umorzenia należności z tytułu składek ( w tym odsetek ) za okres od września 2002 r. W zaskarżonej decyzji organ wskazał, że wobec przedmiotowych należności prowadzone jest postępowanie egzekucyjne przez Naczelnika Urzędu Skarbowego. Brak wpłat w ramach egzekucji na pokrycie wierzytelności ( k. 58, 60 v akt administracyjnych ). Sąd zauważa, że w podanej w uzasadnieniu decyzji bardzo lakonicznej i niewystarczającej informacji o prowadzonym postępowaniu egzekucyjnym organ nie wskazał, by wspomniana przez niego egzekucja prowadzona wobec skarżącego dotyczyła okresu, w którym powstały należności z tytułu składek objęte wnioskiem strony o ich umorzenie. Organ nie wyjaśnił też, od kiedy prowadzone jest postępowanie egzekucyjne, co jest istotne przy ustaleniu ewentualnego zawieszenia biegu terminu przedawnienia przedmiotowych należności wobec ZUS. W aktach sprawy nie ma również żadnych danych na temat daty wszczęcia postępowania egzekucyjnego dotyczącego spornych należności. Uniemożliwia to dokonanie pełnej sądowej kontroli zaskarżonej decyzji w zakresie tego, czy przynajmniej część spornych należności w dacie wydawania aktu administracyjnego nie uległa przedawnieniu. Z akt sprawy wynika jedynie, że prowadzone postępowanie egzekucyjne zostało zawieszone w związku ze złożonym przez płatnika wnioskiem abolicyjnym, a następnie po nieuwzględnieniu tego wniosku postępowanie to zostało podjęte ( zob. k. 29 akt ). Ponadto w dniu 27 stycznia 2015 r. dokonano wpisu hipoteki w księdze wieczystej na kwotę zabezpieczenia [...] zł, za okres należności od września 2002 do listopada 2011 roku ( k. 30 akt ). Sąd stwierdza wobec tego, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie poczynił w zaskarżonej decyzji analizy pozwalającej na uznanie, że w badanej sprawie nie doszło do przedawnienia należności z tytułu składek za okres od września 2002 r. Organ nie wyjaśnił, kiedy oraz na jakiej podstawie doszło do ewentualnego przerwania lub zawieszenia biegu terminu przedawnienia tych należności. Wpis hipoteczny został dokonany po upływie 10 letniego okresu przedawnienia dotyczącego najstarszych wymagalnych składek wobec ZUS ( 27 styczeń 2015 r. ). Podkreślić należy, że na podstawie decyzji strona powinna mieć możliwość uzyskania wiedzy na temat podstaw faktycznych i prawnych rozstrzygnięcia (art. 107 § 3 k.p.a.). Prawidłowo ustalony stan faktyczny powinien mieć odzwierciedlenie w zgromadzonym w sprawie materiale dowodowym. W rozpoznanym przypadku, na podstawie treści zaskarżonej decyzji oraz znajdujących się w aktach sprawy dokumentów, nie istnieje możliwość ustalenia okoliczności dotyczących ewentualnego braku przedawnienia części należności z tytułu składek ( w tym odsetek ). Zakład nie przedstawił wnikliwych wywodów prawnych odnoszących się do problematyki przedawnienia należności z tytułu składek. Obowiązkiem organu administracyjnego było wyjaśnienie treści podstawy prawnej, w oparciu o którą organ przyjął, że nie doszło do przedawnienia należności. W okolicznościach analizowanej sprawy konieczność ta była tym bardziej uzasadniona, że najstarsze składki dotyczą września 2002 roku. Wskazać należy jeszcze raz stanowczo, że rozstrzygnięcie w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek może zapaść jedynie wtedy, gdy należności których umorzenia domaga się strona nie uległy przedawnieniu ( zob. m. in. wyrok NSA z dnia 3 kwietnia 2014 r., sygn.. akt II GSK 236/13, lex nr 1485525 ). W każdym przypadku wniosku o umorzenie zaległych składek niezbędne jest zatem ustalenie przez organ ich wymagalności na dzień wydania decyzji. Nie może toczyć się bowiem postępowanie o przyznanie ulgi w stosunku do należności z tytułu składek, które już wygasły. Skład orzekający w niniejszej sprawie stoi na stanowisku, że rozważania dotyczące zasadności prowadzenia postępowania wobec składek, których okres przedawnienia formalnie upłynął wymagają wskazania okoliczności, które wpłynęły na ich wymagalność w dacie orzekania o zasadności wniosku dłużnika, także wówczas, gdy tej kwestii nie podnosi wnioskodawca. W tym stanie rzeczy Zakład Ubezpieczeń Społecznych mając na względzie powyższe rozważania i uwagi Sądu, ponownie rozpoznając sprawę, dokona niezbędnych ustaleń faktycznych i wyjaśni, czy nie doszło do przedawnienia części składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz FP. Zakład uzupełni też akta sprawy o niezbędne dokumenty. Następnie organ oceni aktualną sytuację materialną i zdrowotną wnioskodawcy oraz nie przekraczając granic uznania administracyjnego rozstrzygnie wniosek skarżącego biorąc w szczególności pod uwagę przesłanki wskazane rozporządzeniem Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania składek na ubezpieczenia społeczne. Mając powyższe na uwadze, Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.), orzekł jak w sentencji wyroku.