III SA/Po 114/21

Dnia 17 sierpnia 2021 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Marek Sachajko Sędzia WSA Marzenna Kosewska (spr.) Asesor WSA Robert Talaga po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 17 sierpnia 2021 r. sprawy ze skargi T. C. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w [...] z dnia [...] listopada 2020r. nr [...] w przedmiocie odmowy prawa do zwolnienia z opłacania należności z tytułu składek za okres od marca do maja 2020r. I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w [...] z dnia [...] września 2020 roku nr [...], II. zasądza od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w [...] na rzecz strony skarżącej kwotę [...]- ([...]) złotych tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego. Zaskarżoną decyzją z [...] listopada 2020 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych [...] utrzymał w mocy swoją decyzję z [...] września 2020 r. o odmowie przyznania skarżącemu prawa do zwolnienia z opłacania należności z tytułu składek na własne obowiązkowe ubezpieczenia emerytalne, rentowe i wypadkowe, dobrowolne ubezpieczenie chorobowe i ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy i Fundusz Solidarnościowy za okres od marca 2020 r. do maja 2020 r. Jako podstawę prawną zaskarżonej decyzji powołano: 1. w jej komparycji: a) art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2020 r., poz. 256 ze zm.), dalej: "K.p.a.", b) art. 31zq ust. 8 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r., poz. 374 ze zm.), dalej: "ustawa", 2. w jej uzasadnieniu: a) art. 31zo ust. 2, ust. 2a i ust. 4, art. 31zq ust. 1-4 ustawy; b) art. 47 ust. 1 pkt 1, ust. 2, ust. 2a i ust. 2b ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2020 r., poz. 266 ze zm.), dalej: "u.s.u.s.". W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji podniesiono, że: - warunkiem zwolnienia z obowiązku opłacania należności z tytułu składek było złożenie deklaracji rozliczeniowych do [...] czerwca 2020 r., chyba że płatnik był zwolniony z obowiązku ich składania; - płatnik jest zwolniony z obowiązku złożenia deklaracji rozliczeniowej, jeżeli w ostatnio złożonej deklaracji zadeklarowano składki od najniższej obowiązującej podstawy wymiaru składek i nie nastąpiła zmiana w stosunku do miesiąca poprzedniego; strona nie jest zwolniona z obowiązku złożenia deklaracji rozliczeniowych, gdyż podstawa wymiaru składek utworzona na podstawie przypisu z urzędu za okresy objęte wnioskiem (od marca 2020 r. do maja 2020 r.) nie odpowiadała faktycznie obowiązującej płatnika wysokości podstawy wymiaru składek należnych za te okresy; - strona do [...] czerwca 2020 r. nie złożyła prawidłowych deklaracji rozliczeniowych za okresy objęte wnioskiem. W skardze na decyzję z [...] listopada 2020 r. skarżący, reprezentowany przez radcę prawnego, zarzucił naruszenie: 1. art. 31zo ust. 1 i 4 w zw. z art. 31zq ust. 3 i 4 ustawy przez błędne uznanie, że: a) skarżący nie spełnił przesłanek do zwolnienia z opłacania składek, gdyż - utworzona na podstawie przypisu z urzędu - podstawa wymiaru składek za okres objęty wnioskiem nie odpowiadała faktycznie obowiązującej płatnika wysokości podstawy wymiaru składek należnych za ten okres; b) złożenie przez skarżącego [...] lipca 2020 r. korekt deklaracji złożonych [...] czerwca 2020 r. skutkowało przekroczeniem ustawowego terminu na złożenie deklaracji i przyjęciem, że skarżący był zobligowany do składania deklaracji, w szczególności że w wyniku korekty podstawa wymiaru składek uległa obniżeniu: 2. przepisów postępowania: a) art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 K.p.a. przez błędne przyjęcie, że skarżący złożył deklaracje za marzec 2020 r., kwiecień 2020 r. i maj 2020 r. po [...] czerwca 2020 r., co miało istotny wpływ na wynik sprawy, jako że skarżący złożył je [...] czerwca 2020 r. do skrzynki podawczej na dokumenty znajdującej się w budynku inspektoratu ZUS [...], stąd nie ma potwierdzenia tej okoliczności; b) art. 7 K.p.a. przez nieprzeprowadzenie dowodu z nagrania monitoringu znajdującego się w budynku inspektoratu ZUS [...] na okoliczność złożenia [...] czerwca 2020 r. deklaracji za przedmiotowy okres; c) art. 81a § 1 K.p.a. przez jego niezastosowanie i uznanie, że skarżący złożył deklaracje za marzec 2020 r., kwiecień 2020 r. i maj 2020 r. po [...] czerwca 2020 r. mimo wykazania, że złożył je [...] czerwca 2020 r.; d) art. 107 § 1 pkt 4 K.p.a. przez niewskazanie w komparycji zaskarżonej decyzji podstawy prawnej rozstrzygnięcia. Skarżący wniósł o: 1. uchylenie zaskarżonej decyzji, 2. zasądzenie na jego rzecz kosztów postępowania. W odpowiedzi na skargę organ podtrzymał stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i wniósł o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje. Zaskarżona decyzja i poprzedzająca ją decyzja podlegają uchyleniu, gdyż naruszają niżej wymienione przepisy postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi; Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.; dalej: "p.p.s.a."). Na wniosek płatnika składek, będącego osobą prowadzącą pozarolniczą działalność, o której mowa w art. 8 ust. 6 ustawy u.s.u.s., opłacającego składki wyłącznie na własne ubezpieczenia społeczne lub ubezpieczenie zdrowotne, zwalnia się z obowiązku opłacenia nieopłaconych należności z tytułu składek na jego obowiązkowe ubezpieczenia emerytalne i rentowe oraz wypadkowe, dobrowolne ubezpieczenie chorobowe, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Solidarnościowy, należne za okres od dnia [...] marca 2020 r. do dnia [...] maja 2020 r., jeżeli prowadził działalność przed dniem [...] kwietnia 2020 r. i przychód z tej działalności w rozumieniu przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych uzyskany w pierwszym miesiącu, za który jest składany wniosek o zwolnienie z opłacania składek, o którym mowa w art. 31zp ust. 1, nie był wyższy niż 300% prognozowanego przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia brutto w gospodarce narodowej w 2020 r. (art. 31zo ust. 2 ustawy). Płatnik składek jest zobowiązany przesyłać deklaracje rozliczeniowe lub imienne raporty miesięczne na zasadach i w terminach określonych w przepisach u.s.u.s., chyba że zgodnie z tymi przepisami jest zwolniony z obowiązku ich składania (art. 31zq ust. 1 ustawy). Warunkiem zwolnienia z obowiązku opłacania należności z tytułu składek, o których mowa w art. 31zo, jest przesłanie deklaracji rozliczeniowych lub imiennych raportów miesięcznych należnych za marzec 2020 r. nie później niż do dnia [...] czerwca 2020 r., chyba że płatnik składek jest zwolniony z obowiązku ich składania (art. 31zq ust. 3 ustawy). Po pierwsze, organ przyjął, że skarżący nie był zwolniony z obowiązku składania deklaracji rozliczeniowej za marzec 2020 r., kwiecień 2020 r. i maj 2020 r. (art. 31zq ust. 3 ustawy), ale niewystarczająco uzasadnił dlaczego. Organ podniósł jedynie, że płatnik nie był zwolniony z obowiązku złożenia deklaracji rozliczeniowych, gdyż podstawa wymiaru składek utworzona na podstawie przypisu z urzędu za okresy objęte wnioskiem nie odpowiadała faktycznie obowiązującej płatnika wysokości podstawy wymiaru składek należnych za te okresy. Twierdzenia te są jednak gołosłowne, ponieważ nie podano żadnych dokładniejszych informacji w powyższym zakresie. Zgodnie bowiem z art. 47 ust. 2a u.s.u.s. osoby prowadzące pozarolniczą działalność, opłacające składki wyłącznie za siebie lub osoby z nimi współpracujące, są zwolnione z obowiązku składania deklaracji rozliczeniowej lub imiennych raportów miesięcznych za kolejny miesiąc, jeżeli w ostatnio złożonej deklaracji rozliczeniowej lub imiennym raporcie miesięcznym zadeklarowały do podstawy wymiaru składek: 1) na ubezpieczenia społeczne - kwotę w wysokości najniższej podstawy wymiaru składek dla osób prowadzących pozarolniczą działalność, obowiązującej je i osoby z nimi współpracujące, zaś w przypadku osób, o których mowa w art. 18 ust. 1 ustawy z dnia 6 marca 2018 r. - Prawo przedsiębiorców - obowiązującej osoby z nimi współpracujące, z zastrzeżeniem ust. 2g; 2) na ubezpieczenie zdrowotne - kwotę w wysokości najniższej podstawy wymiaru określonej w art. 81 ust. 2 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (Dz. U. z 2018 r., poz. 1510 ze zm.), obowiązującej je i osoby z nimi współpracujące, i nie nastąpiła żadna zmiana w stosunku do miesiąca poprzedniego, z zastrzeżeniem ust. 2c. Ponadto, zgodnie z art. 47 ust. 2e u.s.u.s. osoby wymienione w art. 7 opłacające składki wyłącznie za siebie są zwolnione z obowiązku składania deklaracji rozliczeniowej za kolejny miesiąc, jeżeli w ostatnio złożonej deklaracji rozliczeniowej zadeklarowały do podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne - kwotę w wysokości określonej w art. 18 ust. 7. Jak już wyżej wskazano, organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji nie uzasadnił dokładnie dlaczego w świetle powyższych przepisów skarżący nie jest zwolniony z obowiązku składania dokumentów rozliczeniowych i nie przedstawił na tą okoliczność żadnych dowodów. Nie jest rolą sądu administracyjnego zastępowanie organu w uzasadnieniu decyzji i gromadzeniu materiału dowodowego, gdyż Sąd jedynie kontroluje zgodność decyzji z prawem (art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych; Dz. U. z 2021 r., poz. 137). Organ naruszył tym samym art. 7, art. 77 § 1 i 80 K.p.a. w zw. z art. 107 § 1 pkt 6 i § 3 K.p.a. (braki uzasadnienia decyzji), co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Po drugie, jeżeli organ ustaliłby, że skarżący nie jest zwolniony z obowiązku składania powyższych dokumentów, powinien był niezwłocznie po wpłynięciu wniosku (wpłynął on do organu [...] kwietnia 2020 r.) poinformować skarżącego w trybie art. 9 K.p.a., że ma on obowiązek ich złożenia do [...] czerwca 2020 r. Zgodnie bowiem z art. 9 K.p.a. organy administracji publicznej są obowiązane do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego, a także czuwania nad tym, aby strony nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa i w tym celu udzielają im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek. W następstwie złożenia przez skarżącego wniosku z [...] kwietnia 2020 r. doszło do wszczęcia postępowania administracyjnego, w którym - kierując się wyrażoną w art. 9 K.p.a. - organ powinien był czuwać nad tym, aby na skutek nieznajomości prawa strona nie poniosła szkody. W tym celu organ powinien był - w rozsądnym terminie - udzielić skarżącemu niezbędnych wyjaśnień i wskazówek, a konkretnie wskazać, jakich dokumentów - zdaniem organu - brakuje, aby wniosek mógł zostać pozytywnie rozpatrzony. Z akt sprawy nie wynika, aby przed [...] czerwca 2020 r. organ wyjaśnił stronie, że warunkiem pozytywnego załatwienia jej wniosku jest złożenie brakujących dokumentów rozliczeniowych, ograniczając się do wydania decyzji odmownej. Organ jest obowiązany do wskazania przesłanek zależnych od strony, które nie zostały spełnione lub wykazane, co może skutkować wydaniem decyzji niezgodnej z żądaniem strony (art. 79a § 1 K.p.a.), zaś strona może w odpowiednim terminie przedłożyć dodatkowe dowody celem wykazania spełnienia powyższych przesłanek (art. 79a § 2 K.p.a.). Ponadto art. 77 § 4 K.p.a. zobowiązuje organ do zakomunikowania stronie faktów znanych organowi z urzędu, a które nie wymagają dowodu. Jeżeli więc organ - na podstawie posiadanych dokumentów ubezpieczeniowych - posiadał wiedzę, że skarżący nie złożył wymaganych deklaracji rozliczeniowych, a nie jest zwolniony z obowiązku ich składania, powinien był zakomunikować to stronie niezwłocznie po wpłynięciu do organu wniosku, a najpóźniej przed upływem terminu z art. 31zq ust. 3 ustawy (30 czerwca 2020 r.). O ile skarżący nie jest zwolniony z obowiązku złożenia dokumentów rozliczeniowych, co organ najpierw ustali, nieudzielenie skarżącemu powyższych informacji narusza art. 9 i art. 79a § 1 K.p.a., co - w przypadku ustalenia przez organ, że deklaracje złożono po [...] czerwca 2020 r. - mogło mieć wpływ na wynik sprawy, jako że skarżący mógłby uczynić zadość temu obowiązkowi do [...] czerwca 2020 r. W związku z powyższym przedwczesne byłoby przesądzenie, czy naruszono: 1. wskazane w skardze przepisy prawa materialnego dotyczące zwolnienia z obowiązku składania dokumentów rozliczeniowych i zwolnienia z obowiązku opłacania należności z tytułu składek; ustaleń tych dokona organ ponownie rozpatrując wniosek, kierując się wykładnią przepisów i wskazaniami zawartymi w niniejszym uzasadnieniu; 2. art. 81a § 1 K.p.a., gdyż organ nie ustalił w wystarczający sposób stanu faktycznego, a jedynie w takiej sytuacji można stwierdzić, że istnieją nie dające się usunąć wątpliwości co do stanu faktycznego. Organ naruszył art. 107 § 1 pkt 4 K.p.a. przez niewystarczające powołanie podstawy prawnej w komparycji zaskarżonej decyzji (powołano jedynie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. i art. 31zq ust. 8 ustawy), ale nie mogło to mieć wpływu na wynik sprawy. Rozpatrując ponownie sprawę organ: 1. ustali i uzasadni, czy skarżący był zwolniony z obowiązku złożenia dokumentów rozliczeniowych za odnośne okresy; 2. jeżeli uzna, że nie był z powyższego obowiązku zwolniony, ustali - odnosząc się do podnoszonych przez skarżącego argumentów o złożeniu ich [...] czerwca 2020 r. i ich korekt [...] lipca 2020 r. - kiedy deklaracje złożono, a jeśli uzna, że złożono je po terminie - w trybie obowiązującego od [...] grudnia 2020 r. przepisu art. 15zzzzzn˛ ust. 1 pkt 2 i ust. 2 ustawy zawiadomi skarżącego o uchybieniu terminu do dokonania przez stronę czynności kształtującej jej prawo (złożenie wymaganych dokumentów), wyznaczając termin na złożenie wniosku o przywrócenie terminu do ich złożenia; przepis powyższy bowiem, choć wszedł w życie po wydaniu zaskarżonej decyzji, obejmuje zdarzenia mające miejsce podczas obowiązywania stanu epidemii (od [...] marca 2020 r. - na podstawie rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 20 marca 2020 r. w sprawie ogłoszenia na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej stanu epidemii; Dz. U. z 2020 r., poz. 491 ze zm.). Wobec tego Sąd orzekł jak w pkt I. sentencji wyroku na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 135 p.p.s.a. W pkt II. sentencji wyroku orzeczono o kosztach postępowania na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 § 2 powyższej ustawy i § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia [...] października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2018 r., poz. 265). Na zasądzone koszty składa się kwota [...]zł tytułem wynagrodzenia radcowskiego.