III SA/Po 1226/12

Dnia 10 kwietnia 2013 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Maria Lorych-Olszanowska Sędziowie WSA Walentyna Długaszewska (spr.) WSA Mirella Ławniczak Protokolant: st.sekr. sąd. Izabela Kaczmarczyk po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 kwietnia 2013 roku przy udziale sprawy ze skargi W. R. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych II Oddział w P. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek I. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych II Oddział w P. z dnia [...] r. nr [...]; II. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana. Zakład Ubezpieczeń Społecznych II Oddział w P. decyzją wydaną w dniu [...] sierpnia 2012r. na podstawie art. 56 ustawy z dnia 27 sierpnia 2009r. o finansach publicznych (Dz. U. Nr 157, poz. 1240 ze zm.) odmówił W. R. umorzenia należności z tytułu składek w kwocie [...] zł oraz odsetek w kwocie [...]zł. W uzasadnieniu Zakład wskazał, że W. R. zwrócił się pismem z dnia [...] czerwca 2012r. o umorzenie zobowiązań z tytułu nieopłaconych składek po bracie M. R., zabezpieczonych wpisem hipoteki przymusowej do księgi wieczystej nr [...]. Prośbę uzasadnił faktem, iż zadłużenie nie powstało z jego winy. Wnioskodawca wskazał również, że M. R. jest spadkobiercą po zmarłej matce B. R. W domach położonych w Ś. przy ulicy [...] [...] posiada dwa sklepy i mieszkania, które są opłacane przez najemców. Na podstawie zgromadzonego w sprawie materiału, Zakład ustalił, że W. R. prowadzi dwuosobowe gospodarstwo domowe wraz z żona. Uzyskuje od 17 sierpnia 2011r. zasiłek z Powiatowego Urzędu Pracy w kwocie [...] zł. Żona W. R. prowadzi działalność gospodarczą – handel i z tego tytułu uzyskuje dochód w wysokości [...] zł miesięcznie. Gospodarstwo domowe posiada stałe miesięczne koszty utrzymania opiewające na kwotę [....] zł, w związku z powyższym dłużnik po opłaceniu ww. kosztów dysponuje kwotą [...] zł brutto. Powołując art. 56 ustawy o finansach publicznych i wskazane tam przesłanki umorzenia należności, w tym przesłankę z punktu 5 ww. przepisu, tj. ważny interes dłużnika lub interes publiczny, Zakład uznał, że dłużnik nie udowodnił zaistnienia ważnego interesu. Nie przedstawił okoliczności mogących stanowić o jego trudnej sytuacji rodzinnej, finansowej lub zdrowotnej. Dłużnik zgłaszał natomiast chęć spłaty zobowiązania w układzie ratalnym. Organ wskazał również, że przepis art. 28 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oparty jest na konstrukcji uznania administracyjnego. Zakład postanowił więc, jak wskazano w decyzji, odmówić umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek. W. R. wniósł o ponowne rozpatrzenie sprawy, podnosząc, że Zakład w toku postępowania nie wziął pod uwagę i nie rozważył istotnych dla sprawy okoliczności, mających wpływ na jej rozstrzygnięcie, m.in., że M. R. żyje, choć ZUS pismem z dnia 29 maja 2012r. uznał go za zmarłego, jak również, że nie powiadomiono go przed wpisem do księgi wieczystej hipoteki przymusowej o toczącej się sprawie, jako współwłaściciela. Zakład Ubezpieczeń Społecznych II Oddział w P. decyzją z dnia [...] września 2012r.wydana na podstawie art. 56 ustawy z dnia 27 sierpnia 2009r. o finansach publicznych (Dz. U. Nr 157, poz. 1240 ze zm.) utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu decyzji organ ponownie wskazał, że W. R. prowadzi dwuosobowe gospodarstwo domowe wraz z żoną. Obecnie nie jest nigdzie zatrudniony i figuruje jako osoba bezrobotna, zarejestrowana w Powiatowym Urzędzie Pracy. Pobierał zasiłek z Powiatowego Urzędu Pracy w kwocie [...]zł. do sierpnia 2012r. Żona W. R. prowadzi działalność gospodarczą – handel i z tego tytułu uzyskuje dochód w wysokości [...]zł miesięcznie. Gospodarstwo domowe posiada stałe miesięczne koszty utrzymania opiewające na kwotę [...]zł, w tym zawarta jest opłata za gaz – [...]zł, wodę – [...]zł, energię [...]zł, wywóz śmieci – [...]zł, abonament TV [...]zł, ubezpieczenie komunikacyjne OC [...] zł miesięcznie. W. R. jest właścicielem samochodu osobowego marki Volkswagen Golf rok prod. 1994 oraz współwłaścicielem wraz z żoną działki i domu w stanie surowym w D. Ponadto jest właścicielem domu rodzinnego w Ś. Powołując art. 56 ustawy o finansach publicznych i wskazane tam przesłanki umorzenia należności, Zakład stwierdził, że z przyczyn oczywistych nie zachodzi przesłanka występująca w punkcie 1 ww. przepisu, jak również przesłanki wymienione w punktach 2-4, gdyż W. R. jest dłużnikiem rzeczowym. Oznacza to, że zadłużenie może być egzekwowane z przedmiotu hipoteki, wpłat własnych lub w ramach ewentualnego układu ratalnego. Dłużnik nie udowodnił również zaistnienia ważnego interesu, o którym mowa w 5 ww. przepisu. W ocenie Zakładu wnioskodawca w żaden sposób nie udokumentował swojej trudnej sytuacji rodzinnej, finansowej lub zdrowotnej. Zakład uznał, że opłacenie należności nie pozbawi zobowiązanego możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Jak dalej wskazał organ umorzenie należności z tytułu składek stanowi wyraz definitywnej rezygnacji uprawnionego organu z możliwości ich egzekwowania. Biorąc zaś pod uwagę publicznoprawny charakter należności z tytułu składek oraz uwzględniając cele, na które są one przeznaczone, organy odpowiedzialne za ich pobór zobligowane są do szczególnej staranności i ostrożności w dysponowaniu nimi. Jednocześnie odnosząc się do zarzutów podniesionych we wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy, Zakład wyjaśnił, że W. R., jako współwłaściciel w częściach ułamkowych nie był uczestnikiem postępowania o wpis hipoteki w księdze wieczystej, gdyż to nie na jego części miał zostać dokonany wpis. W. R. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, domagając się uchylenia wskazanej wyżej decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Zakład Ubezpieczeń Społecznych w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko przedstawione w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sad Administracyjny zważył, co następuje. Skarga jest zasadna. Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), Sąd sprawuje wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem (legalności). Ocenie Sądu podlegają zgodność aktów administracyjnych zarówno z przepisami prawa materialnego, jak i procesowego. Kontrola sądów administracyjnych ogranicza się więc do zbadania, czy organy administracji w toku rozpoznawanej sprawy nie naruszyły prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na jej wynik. Ocena ta dokonywana jest przy tym według stanu prawnego i na podstawie akt sprawy istniejących w dniu wydania zaskarżonego aktu. Ponadto Stosownie do art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Może zatem uwzględnić skargę także z takich przyczyn, które nie zostały w niej podniesione. Sytuacja taka ma miejsce w niniejszej sprawie. W przedmiotowej sprawie Zakład Ubezpieczeń Społecznych ustalił, że W. R. prowadzi dwuosobowe gospodarstwo domowe wraz z żoną. Obecnie nie jest nigdzie zatrudniony i figuruje jako osoba bezrobotna, zarejestrowana w Powiatowym Urzędzie Pracy. Pobierał zasiłek z Powiatowego Urzędu Pracy w kwocie [...]zł. do sierpnia 2012r. Żona W. R. prowadzi działalność gospodarczą – handel i z tego tytułu uzyskuje dochód w wysokości [...]zł miesięcznie. Gospodarstwo domowe posiada stałe miesięczne koszty utrzymania opiewające na kwotę [...]zł, w tym zawarta jest opłata za gaz – [...]zł, wodę – [...]zł, energię [...]zł, wywóz śmieci – [...]zł, abonament TV [...]zł, ubezpieczenie komunikacyjne OC [...] zł miesięcznie. W. R. jest właścicielem samochodu osobowego marki Volkswagen Golf rok prod. 1994 oraz współwłaścicielem wraz z żoną działki i domu w stanie surowym w D. Ponadto jest właścicielem domu rodzinnego w Ś. Jako podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji Zakład Ubezpieczeń Społecznych powołał art.56 ustawy z dnia 27 sierpnia 2009r. o finansach publicznych (Dz. U. Nr 157, poz. 1240 ze zm.). Zgodnie z tym przepisem, należności o których mowa w art. 55, mogą być umarzane w całości, jeżeli: 1) osoba fizyczna - zmarła, nie pozostawiając żadnego majątku albo pozostawiła majątek niepodlegający egzekucji na podstawie odrębnych przepisów, albo pozostawiła przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty 6.000 zł; 2) osoba prawna - została wykreślona z właściwego rejestru osób prawnych przy jednoczesnym braku majątku, z którego można by egzekwować należność, a odpowiedzialność z tytułu należności nie przechodzi z mocy prawa na osoby trzecie; 3) zachodzi uzasadnione przypuszczenie, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwoty wyższej od kosztów dochodzenia i egzekucji tej należności lub postępowanie egzekucyjne okazało się nieskuteczne; 4) jednostka organizacyjna nieposiadająca osobowości prawnej uległa likwidacji; 5) zachodzi ważny interes dłużnika lub interes publiczny. W przypadku gdy oprócz dłużnika głównego są zobowiązane inne osoby, należności, o których mowa w ust. 1, mogą zostać umorzone tylko wtedy, gdy warunki umarzania są spełnione wobec wszystkich zobowiązanych. Zakład dokonując oceny sytuacji materialnej, rodzinnej i zdrowotnej W.R., w świetle przesłanek umorzenia należności wskazanych w ww. przepisie, uznał, że z przyczyn oczywistych nie zachodzi przesłanka występująca w punkcie 1 ww. przepisu, jak również przesłanki wymienione w punktach 2 - 4, gdyż W. R. jest dłużnikiem rzeczowym. Oznacza to, że zadłużenie może być egzekwowane z przedmiotu hipoteki, wpłat własnych lub w ramach ewentualnego układu ratalnego. Dłużnik nie udowodnił również, jak uznał organ, zaistnienia ważnego interesu, o którym mowa w 5 ww. przepisu. Należy jednak zauważyć, że w trybie wskazanego wyżej art. 56 ustawy mogą być umarzane należności, o których mowa w art. 55 ustawy, tj. należności pieniężne mające charakter cywilnoprawny, przypadające organom administracji rządowej, państwowym jednostkom budżetowym i państwowym funduszom celowym. Zobowiązania z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne mają niewątpliwie charakter publicznoprawny, na co wskazuje sam Zakład w zaskarżonej decyzji ("Biorąc zaś pod uwagę publicznoprawny charakter należności z tytułu składek oraz uwzględniając cele, na które są one przeznaczone." str.6 decyzji). W uzasadnieniu decyzji organ w żaden sposób nie wyjaśnił, wbrew obowiązkowi wynikającemu z art. 107 § 3 kpa, zastosowanej w przedmiotowej sprawie podstawy prawnej. Jak wynika natomiast z uzasadnienia zaskarżonej decyzji, W. R. jest dłużnikiem rzeczowym z uwagi na ustanowioną przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych hipotekę przymusową na nieruchomości stanowiącej współwłasność W. R. i M. R. Należy jednak zauważyć, że w aktach sprawy brak jakiegokolwiek dowodu na podstawie którego organ okoliczność tę ustalił. W aktach znajduje się jedynie postanowienie Sądu Rejonowego w Ś., z uzasadnienia którego wynika, że 1 grudnia 2003r. dokonano wpisu hipoteki przymusowej w kwocie [...] zł na udziale M. R. Na tej podstawie, jak należy przypuszczać, gdyż w zaskarżonej decyzji organ tego również nie wyjaśnił, Zakład przyjął, że W. R. przysługiwało w przedmiotowej sprawie uprawnienie do złożenia wniosku o umorzenie składek M. R. Należy jednak wskazać, że kwestię umorzenia składek na ubezpieczenie społeczne reguluje przepis art. 28 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74, z późn. zm.). Art. 28 ust. 3b) ustawy przewiduje delegację ustawową dla ministra właściwego do spraw zabezpieczenia społecznego do określenia, w drodze rozporządzenia, szczegółowych zasad umarzania należności, z uwzględnieniem przesłanek uzasadniających umorzenie. Realizację tej delegacji ustawowej stanowi rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. z 2003 r. Nr 141, poz. 1365). Zgodnie z § 2 pkt 3 zobowiązanym, w rozumieniu powołanego rozporządzenia, jest płatnik składek zobowiązany do opłacenia należności z tytułu składek, następca prawny płatnika składek, któremu Zakład Ubezpieczeń Społecznych wydał decyzję o zakresie odpowiedzialności za zobowiązania z tytułu tych składek, albo osoba trzecia, na którą decyzją Zakładu przeniesiona została odpowiedzialność za zobowiązania płatnika składek z tytułu tych składek. Niewątpliwie zatem o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne może się ubiegać jedynie płatnik składek zobowiązany do opłacenia należności lub inna osoba, o ile jej obowiązek w tym zakresie został w odpowiedni sposób skonkretyzowany poprzez wydanie decyzji o odpowiedzialności za tego rodzaju zobowiązania. Jak wynika z art. 108 § 1 Ordynacji podatkowej, w związku z art. 31 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych o odpowiedzialności osoby trzeciej za zaległości składkowe Zakład Ubezpieczeń Społecznych orzeka zawsze w drodze decyzji. Decyzja taka ma charakter konstytutywny, gdyż tworzy nowe stosunki prawne zarówno pod względem podmiotowym jak i przedmiotowym. Podmiotem tych stosunków są bowiem osoby trzecie (nie podatnik czy płatnik składek), a przedmiotem odpowiedzialność, która odnosi się nie do obowiązku świadczenia dłużnika podatkowego (składkowego), lecz dotyczy pokrycia długu. Do dnia skutecznego doręczenia osobie trzeciej decyzji nakładającej na nią odpowiedzialność za zobowiązania z tytułu nieopłaconych składek, prowadzenie postępowania z wniosku takiej osoby o umorzenie tych należności jest bezprzedmiotowe. Z akt sprawy nie wynika, czy uprzednio została wydana stosowna decyzja o odpowiedzialności skarżącego, jako osoby trzeciej za zobowiązania M. R. Skoro zatem przepisy ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz wydanego na jej podstawie rozporządzenia nie dają skarżącemu, jako właścicielowi nieruchomości obciążonej hipoteką przymusową stanowiącą zabezpieczenie zobowiązań za zaległe składki, uprawnienia do domagania się od organu umorzenia należności, to należy uznać że nie posiada on interesu prawnego występując z takim żądaniem i nie może w takim przypadku być stroną tego postępowania. Jak wskazano wyżej, zakresie zbadania i wyjaśnienia legitymacji skarżącego w przedmiotowej sprawie, brak jakiejkolwiek informacji w zaskarżonej decyzji. Odnosząc się natomiast do zarzutów skarżącego dotyczących ustanowienia hipoteki, stanowiącej zabezpieczenie ZUS, należy wskazać, że wprawdzie z akt administracyjnych nie wynika kiedy i w jaki sposób skarżący nabył nieruchomość obciążoną hipoteką przymusową, jednakże wszelkie zarzuty w zakresie dotyczącym zasadności ustanowienia przedmiotowej hipoteki rozstrzyga sąd powszechny. W takim przypadku również Zakład Ubezpieczeń Społecznych chcąc wyegzekwować swoją należność z nieruchomości musi wystąpić do sądu powszechnego o nadanie tytułu egzekucyjnego. Wobec powyższego, Sąd uznał, że w zaskarżonej decyzji Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie wyjaśnił wątpliwości w zakresie wyżej przedstawionym, czym naruszył art. 7, art. 8, i art. 77§1 i 107 §1 i 3 k.p.a, co powoduje również, że decyzja uchyla się spod kontroli Sądu. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ uwzględni poczynione wyżej rozważania, które stanowią jednocześnie wskazania do dalszego postępowania. Mając powyższe na uwadze, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c oraz art. 152 i 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), orzekł jak w sentencji.