III SA/Po 1236/16

Dnia 27 września 2017 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Mirella Ławniczak Sędziowie WSA Szymon Widłak (spr.) WSA Marek Sachajko Protokolant: st. sekr. sąd. Janusz Maciaszek po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 września 2017 roku przy udziale sprawy ze skargi [...] na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych [...] z dnia [...] listopada 2016r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek I. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych [...] z [...] września 2016r. nr [...] , II. przyznaje adwokatowi [...] od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu kwotę [...]- ([...]) złotych uwzględniającą podatek od towarów i usług w kwocie [...]- ([...]) złotych tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej stronie skarżącej z urzędu. Zakład Ubezpieczeń Społecznych [...] decyzją z [...] listopada 2016 r., nr [...], po rozpatrzeniu wniosku M. J. (dalej: "strona") o ponowne rozpatrzenie sprawy złożonego od decyzji tego organu z [...] września 2016 r., nr [...], o odmowie umorzenia należności z tytułu składek, utrzymał w mocy decyzję podjętą w I instancji. Powyższe rozstrzygnięcie zapadło w następującym stanie faktycznym sprawy. W dniu [...] sierpnia 2016 r. strona wystąpiła do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z wnioskiem o umorzenie należności z tytułu składek, wskazując na swoją trudną sytuację materialną. Strona prowadzi działalność gospodarczą w formie spółki jawnej. Ponadto, jest zatrudniona na umowę o pracę z wynagrodzeniem brutto [...] zł. Gospodarstwo domowe prowadzi wspólnie z żoną, która nie uzyskuje dochodów. Na utrzymaniu małżonków pozostaje dwójka dzieci. Stałe wydatki strony związane z utrzymaniem wynoszą [...] zł miesięcznie. Na stronie ciążą zobowiązania z tytułu podatków oraz w bankach, które są dochodzone egzekucyjnie przez komornika sądowego. Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z [...] września 2016 r. odmówił stronie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie własne, obejmujące składki oraz odsetki za zwłokę, w tym na: - ubezpieczenie społeczne za okres od czerwca 2014 do czerwca 2016 roku w łącznej kwocie [...]zł, - ubezpieczenie zdrowotne za okres od kwietnia 2014 do czerwca 2016 r. w łącznej kwocie [...]zł, - Fundusz Pracy za okres od kwietnia 2014 do czerwca 2016 r. w łącznej kwocie [...]zł. W ocenie organu rentowego w przypadku strony nie zachodzi żadna wyjątkowa sytuacja, która uzasadniałaby umorzenie należności z tytułu składek. Strona osiąga przychód z prowadzonej działalności gospodarczej oraz dochód, jako osoba zatrudniona na umowę o pracę. Spłata zadłużenia nie powinna wpłynąć na znaczne pogorszenie jej sytuacji, zwłaszcza przy uwzględnieniu możliwości rozłożenia go na raty. Wprawdzie wobec strony są w trybie przymusowym dochodzone inne zobowiązania, jednakże Zakład nie może ich przedkładać ponad obowiązek uregulowania przedmiotowych zaległości z tytułu składek. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy strona podniosła, że nie uzyskuje żadnych przychodów w spółce jawnej [...] Sp. j., bowiem wszystkie należności są zajmowane przez komornika sądowego. Wskazała jednocześnie, że postanowieniem Sądu Rejonowego w P. z [...] lutego 2015 r. ogłoszono upadłość rzeczonej spółki, a następnie – wobec braku jakichkolwiek środków na prowadzenie upadłości – postępowanie to umorzono w dniu [...] maja 2015 r. (sygn. akt [...]). Zdaniem strony zaszła zatem przesłanka całkowitej nieściągalności składek, które w takiej sytuacji powinno zostać umorzone. Strona zauważyła także, że nie ma ona środków na utrzymanie rodziny, zatem nie wie, jak ma spłacić składki. Zakład Ubezpieczeń Społecznych, utrzymując w mocy decyzję podjętą w I instancji, wskazał, że w chwili obecnej nie zachodzi całkowita nieściągalność zadłużenia w świetle art. 28 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Zakład nie wyczerpał bowiem wobec strony wszystkich możliwości dochodzenia należności. Umorzenie należności na obecnym etapie postępowania byłoby przedwczesne. Organ rentowy ponownie przy tym zwrócił uwagę na osiągane przez skarżącego wynagrodzenie, chociaż zaznaczył, że spółka jawna, w której skarżący jest wspólnikiem, poniosła stratę. Strona nie przedłożyła dokumentów, z których wynikałoby, że małżonka nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia i przez to poprawy sytuacji finansowej rodziny. W aktach sprawy brak jest także dokumentów wskazujących na wystąpienie szczególnych okoliczności, które uniemożliwiałyby spłatę zadłużenia. W związku z powyższym brak jest podstaw zarówno formalnych, jak i merytorycznych dla umorzenia zaległości strony z tytułu składek w oparciu o art. 28 ust. 2 i ust. 3 ustawy. Brak jest także podstaw, aby zakwalifikować sytuację materialną i zdrowotną skarżącego do stanu wskazanego w art. 28 ust. 3a i ust. 3b ustawy oraz w rozporządzeniu Ministra Gospodarski, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne. W skardze skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu strona, wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji, nie zgodziła się ze stanowiskiem organu rentowego. Zakład Ubezpieczeń Społecznych w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, przedstawiając przemawiającą za tym – w jego ocenie – argumentację. Na rozprawie przed tut. Sądem, która odbyła się [...] września 2017 r., wyznaczony z urzędu pełnomocnik skarżącego wniósł i wywiódł jak w skardze, formułując dodatkowo zarzut naruszenia art. 7 i art. 77 Kodeksu postępowania administracyjnego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Zaskarżona decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych [...] z [...] listopada 2016 r., jak i utrzymana przez nią w mocy decyzja tego organu z [...] września 2016 r., wydane zostały z naruszeniem przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, co zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 135 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm., dalej: "P.p.s.a.") oznacza konieczność ich wyeliminowania z obrotu prawnego. W pierwszej kolejności wskazać trzeba, że materialnoprawną podstawę wydania zaskarżonej decyzji stanowią regulacje ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst jedn. Dz. U. z 2016 r., poz. 963 ze zm., dalej: "u.s.u.s."). Stosownie do art. 28 ust. 1 tej ustawy należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład, z uwzględnieniem ust. 2-4. Ostatnio powołane przepisy, to jest art. 28 ust. 2-4 u.s.u.s., stanowią natomiast, że należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a (ust. 2). Całkowita nieściągalność, o której mowa w ust. 2, a o czym stanowi już ust. 3, zachodzi, gdy: 1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie; 2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe (tekst jedn. Dz. U. z 2015 r., poz. 233 ze zm.); 3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa; 4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym; 4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym; 4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym; 5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję; 6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia, o czym stanowi art. 28 ust. 3a u.s.u.s., mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Zgodnie z art. 28 ust. 3b u.s.u.s. minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego określi, w drodze rozporządzenia, szczegółowe zasady umarzania, o którym mowa w ust. 3a, z uwzględnieniem przesłanek uzasadniających umorzenie, biorąc pod uwagę ważny interes osoby zobowiązanej do opłacenia należności z tytułu składek oraz stan finansów ubezpieczeń społecznych. Przesłanki te ujęte zostały w § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. z 2003 r. Nr 141, poz. 1365, dalej: "rozporządzenie"), zgodnie z którym Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku: 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności; 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Kwestia zaistnienia, to jest wystąpienia albo braku wystąpienia, którejś z powyżej przywołanych materialnoprawnych podstaw do umorzenia należności z tytułu składek wyjaśniona być powinna z zachowaniem procesowych wymagań wynikających z przepisów ustawy z 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2016 r., poz. 23 ze zm., dalej: "K.p.a."). Ustalenia faktyczne, a w dalszej kolejności ich prawna kwalifikacja, powinny być przeprowadzone w zgodzie z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 oraz art. 107 § 3 K.p.a. Oznacza to, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych, przeprowadzając ustalenia co do wypełnienia hipotezy normy prawnej wynikającej z art. 28 ust. 3 lub ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 rozporządzenia, zobligowany jest – z urzędu lub na wniosek strony – podjąć wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 K.p.a.). Organ ten jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 K.p.a.), a ponadto ocenić, na podstawie całokształtu tego materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona (art. 80 K.p.a.). Wyraz powyższemu organ administracji publicznej winien dać w uzasadnieniu wydanego rozstrzygnięcia. Zgodnie bowiem z art. 107 § 3 K.p.a. uzasadnienie faktyczne decyzji (stanowiące jeden z jej elementów stosownie do § 1 tego artykułu) powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne – wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. W kontrolowanej sprawie Zakład Ubezpieczeń Społecznych uchybił wymogom wynikającym z przywołanych przepisów procesowych. W zaskarżonej decyzji ani też w decyzji ją poprzedzającej nie przeprowadzono prawidłowej oceny zaistnienia podstaw do umorzenia należności skarżącego z tytułu nieopłaconych składek z art. 28 ust. 3 lub ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 rozporządzenia. Zakład Ubezpieczeń Społecznych, pomimo dokonania ustaleń faktycznych co do sytuacji materialnej i osobistej skarżącego, nie przedstawił w uzasadnieniu podjętego rozstrzygnięcia oceny, czy w kontrolowanej sprawie – na gruncie tak ustalonego stanu faktycznego – zaszły okoliczności ujęte w przywołanych ostatnio regulacjach. Arbitralnie uznając, że brak jest rzeczonych podstaw Zakład Ubezpieczeń Społecznych powołał się na istniejącą jego zdaniem możliwość dochodzenia należności, nie tylko nie precyzując, jakie wobec skarżącego istnieją realne – prawnie i faktycznie – możliwości ściągnięcia zaległości wobec organu rentowego, lecz nadto nie dostrzegając, że okoliczność ta – w zakresie w jakim odnosi się do przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie – ma znaczenie prawne wyłącznie przy przesłance z art. 28 ust. 3 pkt 1 i pkt 3 u.s.u.s. W żaden z przepisów art. 28 ust. 3 u.s.u.s. nie wpisuje się natomiast okoliczność podana przez organ rentowy w drugiej kolejności, to jest możliwość podjęcia zatrudnienia przez małżonkę skarżącego, abstrahując już od tego, że jej wystąpienie organ ten nie poparł jakimkolwiek postępowaniem wyjaśniającym, sprowadzając realną – w ocenie organu – perspektywę zatrudnienia do braku orzeczenia o niezdolności do pracy lub o stopniu niepełnosprawności. W tym miejscu podkreślenia wymaga, że na etapie postępowania drugoinstancyjnego skarżący powołał się na okoliczność umorzenia postępowania upadłościowego wobec spółki jawnej, której jest wspólnikiem. Zakład uznał tę okoliczność za udowodnioną, pomimo tego, że w aktach administracyjnych brak jest stosownego postanowienia sądu powszechnego (skarżący przedstawił wyłącznie postanowienie komornika sądowego o umorzeniu postępowania egzekucyjnego). Co więcej, organ rentowy nie rozważył znaczenia powyższej okoliczności dla stwierdzenia zaistnienia którejś z przesłanek do umorzenia należności z tytułu składek z art. 28 ust. 3 u.s.u.s. Konieczne pozostaje zatem wyjaśnienie przez organ rentowy kwestii zaistnienia wskazanej okoliczności, a w dalszej kolejności dokonanie oceny jej znaczenia na gruncie regulacji z art. 28 ust. 3 u.s.u.s. Z kolei w odniesieniu do podstaw z art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 rozporządzenia Zakład ograniczył się w zaskarżonej decyzji wyłącznie do jednozdaniowego stwierdzenia, że w kontrolowanej sprawie nie zaszła sytuacja, która wpisywałaby się w te regulacje. Tak lakonicznie wyrażone stanowisko organu rentowego uniemożliwia przeprowadzenie jakiejkolwiek jego kontroli, powodując konieczność wyeliminowania z obrotu prawnego rozstrzygnięcia, które zostało na nim oparte. Zauważyć trzeba, że ocena materialnoprawnych podstaw z § 3 ust. 1 rozporządzenia została wprawdzie przedstawiona w uzasadnieniu decyzji wydanej w I instancji, jednakże przeczy zasadom logicznego rozumowania i doświadczenia życiowego wyrażone w tym względzie twierdzenie Zakładu, jakoby skarżący miał jakiekolwiek możliwości płatnicze, skoro jednocześnie organ rentowy jako niewątpliwe uznaje okoliczności faktyczne wskazujące na osiąganie przez skarżącego dochodów poniżej kosztów utrzymania koniecznego. Wobec powyższego Zakład Ubezpieczeń Społecznych dopuścił się w kontrolowanej sprawie istotnego uchybienia art. 7, art. 77 § 1, art. 80 oraz art. 107 § 3 K.p.a. Ponownie rozpoznając sprawę organ rentowy uwzględni wyrażoną w niniejszym uzasadnieniu ocenę prawną i wynikające z niej wskazania co do dalszego postępowania. W szczególności organ ten przeprowadzi postępowanie wyjaśniające co do aktualnej sytuacji skarżącego – z zachowaniem wymogów wynikających z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a. – celem dokonania wyczerpującej oceny, czy w sytuacji tej zaszła któraś z przesłanek do umorzenia należności z tytułu składek z art. 28 ust. 3 lub ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 rozporządzenia, a tak przeprowadzonej ocenie da następnie pełny wyraz w uzasadnieniu decyzji zgodnie z art. 107 § 3 K.p.a. Mając powyższe na uwadze w punkcie I. sentencji wyroku, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt. 1 lit c w zw. z art. 135 P.p.s.a., uchylono zaskarżoną decyzję i decyzję ją poprzedzającą. O kosztach zastępstwa prawnego udzielonego w ramach prawa pomocy postanowiono w pkt II. sentencji wyroku na podstawie art. 250 P.p.s.a.