III SA/Po 1247/12

Dnia 14 lutego 2013 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Walentyna Długaszewska Sędziowie NSA Maria Lorych-Olszanowska (spr.) WSA Mirella Ławniczak Protokolant: st. sekr. sąd. Anna Piotrowska - Żyła po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 lutego 2013 roku przy udziale sprawy ze skargi L. M. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w P. z dnia [...], nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek I. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w P. z dnia [...] nr [...], II. przyznaje adwokatowi M. S.-H. od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu kwotę [...] ([...] i [...]) złotych uwzględniającą podatek od towarów i usług w kwocie [...] ([...] i [...]) złotych tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu. III. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana. Zakład Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w P. decyzją z dnia [...] Nr [...], wydaną na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3, art. 28 ust. 1, 2, 3 pkt 3, 5, 6, ust. 3a, 3b, 4 oraz art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t. jedn. Dz. U. z 2009r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.) i § 3 ust. 1 oraz ust. 2 Rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141 poz. 1365), odmówił L. M. umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne za okres od [...] r. do [...] w łącznej kwocie [...] zł, w tym na ubezpieczenie zdrowotne w kwocie [...] zł, a na Fundusz Pracy w kwocie [...] zł. Z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika, że od [...]r. L.M. wykonywał działalność artystyczną, co potwierdziła decyzja nr [...] Komisji ds. Zaopatrzenia Emerytalnego Twórców przy Ministrze Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Z tytułu nieopłaconych składek na rzecz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych powstało zadłużenie w wysokości [...] zł, z czego należność główna stanowiła kwotę [...] zł, odsetki za zwłokę kwotę [...] zł oraz koszty upomnienia kwotę [...] zł. Dodatkowe zadłużenie z tytułu kosztów egzekucyjnych wyniosło [...] zł. Zaległość główna obejmowała składki z tytułu: - ubezpieczenia społecznego za okres od [...]. do [...]. w kwocie [...] zł plus odsetki za zwłokę oraz koszty upomnienia, - ubezpieczenia zdrowotnego za okres od [...]. do [...]. w kwocie [...] zł plus odsetki za zwłokę oraz koszty upomnienia, - Funduszu Pracy za okres od [...]. do [...]. w kwocie [...] zł plus odsetki za zwłokę oraz koszty upomnienia. Z poczynionych ustaleń wynika, że L.M. obecnie nie podlegania ubezpieczeniom, utrzymuje się z prac dorywczych oraz z pomocy finansowej krewnych. Jest rozwiedziony i prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z synem D. M. ([...] lata). Mieszkają w wynajmowanym, 2-pokojowym mieszkaniu. Syn D. został uznany za osobę całkowicie niezdolną do pracy do [...]2016r. Wnioskodawca cierpi na chorobę wieńcową oraz dolegliwości związane z urazami doznanymi w wypadku. Nie określił wysokości wydatków związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego. W toku prowadzonego postępowania przedłożył: - wykaz wpłat tytułem czynszu za 06/2011 r. w kwocie [...] zł, - potwierdzenie wpłaty za telefon na rzecz spółki A w kwocie [...] zł z dnia 08.10.2011 r., - potwierdzenie wpłaty za gaz w kwocie [...]zł z dnia 06.10.2011 r., - potwierdzenie wpłaty za gaz w kwocie [...] zł z dnia 15.03.2011 r., - potwierdzenie wpłaty za gaz w kwocie [...]zł z dnia 02.11.2010 r., - potwierdzenie wpłaty za energię elektryczną w kwocie [...] zł z dnia 06.12.2010r., - fakturę VAT za energię elektryczną z dnia 16.09.2011 r. w kwocie [...] zł za okres 13.07.2011 roku do 16.09.2011r., - fakturę VAT za energię elektryczną z dnia 12.03.2011 r. w kwocie [...] zł za okres 19.01.2011 r. do 12.03.2011r. Na podstawie przedłożonego zaświadczenia o niezaleganiu w podatkach, z dnia [...]2011 roku, wystawionego przez Naczelnika Urzędu Skarbowego P. ustalono, że nie posiada zaległości z tego tytułu. L.M. nie wskazał też by obciążały go zobowiązania cywilnoprawne. W ocenie Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, w niniejszej sprawie nie zachodzi całkowita nieściągalność określona w art. 28 ust. 3 pkt 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych mimo zaprzestania prowadzenia przez wnioskodawcę działalności artystycznej z dniem [...]2010r. W sprawie wnioskodawcy prowadzone jest postępowanie egzekucyjne w formie zajęcia rachunku bankowego i żaden uprawniony organ egzekucyjny nie orzekł o bezskuteczności postępowania egzekucyjnego w związku z brakiem składników majątkowych należących do zobowiązanego. W ocenie ZUS brak jest podstaw do uznania, że została spełniona przesłanka, o której mowa w art. 28 ust. 3 pkt 5 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Nie jest oczywiste bowiem, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne (art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s.). W związku z powyższym uznano, że w sprawie nie zachodzi całkowita nieściągalność. Wobec powyższego zbadano przesłanki § 3 ust. 1 pkt 1 Rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003r., umożliwiające umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne w sytuacji braku ich całkowitej nieściągalności. Rozważono. czy konieczność opłacenia należności z tytułu składek pozbawi dłużnika możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych. Stwierdzono, że wnioskodawca nie wskazał kwoty wydatków miesięcznych związanych z utrzymaniem, natomiast z przedłożonych rachunków wynika, że z tytułem czynszu płaci miesięcznie [...] zł miesięcznie, za telefon – [...] zł miesięcznie, za energię elektryczną kwoty od ok. [...] zł do ok. [...] zł miesięcznie (zależnie od sezonu) oraz za gaz od [...] zł do [...] zł (bez wskazania okresu).Wszystkie przedłożone rachunki zostały uregulowane. W świetle powyższych ustaleń ZUS uznał, ze sytuacja materialna L. M. nie pozwala mu na jednorazowe uregulowanie całej kwoty należności. Wobec tego jednak, ze L. M. nie przedłożył zaświadczeń potwierdzających korzystanie z pomocy Ośrodka Pomocy Społecznej lub instytucji o podobnym charakterze mogących formalnie potwierdzić trudną sytuację materialną rodziny, organ ten stwierdził, że nie wykazano w sposób nie budzący wątpliwości zaistnienia przesłanek określonych w powołanym wyżej przepisie. Szczególne znaczenie dla podjętego w sprawie rozstrzygnięcia miała okoliczność, że L. M. reguluje zobowiązania związane z utrzymaniem, co może świadczyć o zdolności do regulowania innych zobowiązań w dłuższym okresie czasu i to również należności z tytułu nieopłaconych składek i odsetek. Odnosząc się do postanowień § 3 ust. 1 pkt 2 powołanego Rozporządzenia ZUS stwierdził, że obecna sytuacja materialna wnioskodawcy jest wywołana czynnikami odmiennego rodzaju niż okoliczności o wymiarze klęski żywiołowej, czy też innego nadzwyczajnego zdarzenia. Stwierdził, ze nie wykazano także istnienia przesłanki sformułowanej w § 3 ust. 1 pkt 3 Rozporządzenia. Zakład wziął pod uwagę wiek zobowiązanego oraz związane z nim ograniczone możliwości uzyskiwania dochodów. Jednakże, skoro wnioskodawca podejmuje się wykonywania prac dorywczych oraz korzysta z pomocy materialnej krewnych, uznał, że podatnik dysponuje środkami pozwalającymi na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. Liczne schorzenia, przywołane przez wnioskodawcę, nie zostały udokumentowane. Nie zachodzi też przypadek konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny bowiem z zaświadczenia lekarza orzecznika ZUS, z dnia [...]2011 roku, wynika, że D.M. jest całkowicie niezdolny do pracy do [...]2016 r. Z takiego orzeczenia, zdaniem ZUS nie wynika, że wymagana jest kompleksowa opieka nad synem wnioskodawcy w związku z jego ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. W konkluzji Zakład Ubezpieczeń Społecznych stwierdził brak istnienia przesłanek stanowiących o całkowitej nieściągalności należności, jak również brak przesłanek sformułowanych w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. i nie skorzystał z prawa do umorzenia zadłużenia z tytułu nieopłaconych składek. Pismem z dnia [...] maja 2012r. L.M. zwrócił się o ponowne rozpatrzenie sprawy, polemizując z oceną jego sytuacji materialnej, zdrowotnej i rodzinnej. Wnioskodawca wyjaśnił, że wymaga leczenia ze względu na nadciśnienie tętnicze jednak nie może się takiemu leczeniu poddać bo nie podlega bezpłatnemu leczeniu z Narodowego Funduszu Zdrowia, a na leczenie prywatne go nie stać. Przedłożył zaświadczenie o stanie zdrowia wystawione w dniu [...] czerwca 2012r. przez [...], z którego wynika, iż cierpi na nadciśnienie tętnicze z zajęciem serca, przewlekłą niedokrwienną chorobę serca, dusznicę bolesną niestabilną z komorowymi zaburzeniami rytmu. Rokowania określono jako niepewne i zalecono dalszą diagnostykę w szpitalu. Decyzją z dnia [...] roku, nr [...], Zakład Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w P. utrzymał w mocy swoją wcześniejszą decyzję i przytoczył zawarte w niej ustalenia i argumentację. W uzasadnieniu decyzji podkreślił, że ustawowym obowiązkiem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych jest wykorzystanie wszelkich dostępnych środków przymusowego dochodzenia należności z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne. Wskazując na wyjątkowy charakter instytucji umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek, organ ten zastrzegł, że uwzględnił i wyważył nie tylko słuszny interes wnioskodawcy, jako osoby zobowiązanej do opłacenia składek, ale także interes społeczny czyli innych ubezpieczonych, którzy płacą regularnie składki i nie mogą ponosić konsekwencji braku zapobiegliwości i ryzyka gospodarczego innych, nie płacących składek, ubezpieczonych. Stwierdził, że w sprawie uwzględnione zostały postanowienia zawarte w rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. Wskazał, że w rozporządzeniu tym posłużono się określeniem "w szczególności" wskazując w § 3 katalog przesłanek umorzenia należności. Wynika stad, że katalog okoliczności wskazanych w rozporządzeniu nie jest zamknięty. We wniosku o umorzenie należności z tytułu nieopłaconych składek, ani we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy wnioskodawca nie powoływał się jednak na okoliczności inne niż wyżej omówione. ZUS podkreślił, ze podjęcie działalności gospodarczej oznacza przyjęcie ciężaru regulowania należności publicznoprawnych, w tym składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne i Fundusz Pracy, a zatem ryzyko związane z prowadzoną na własny rachunek działalnością ponosi zawsze płatnik, który winien poszukiwać możliwości rozwiązania swojej sytuacji materialnej i płatniczej bez udziału państwa, kalkulując opłacalność jej prowadzenia. Odpowiedzialność za spłatę długu obciąża zatem osobę prowadząca działalność gospodarczą. Rozpatrując sprawę o umorzenie należności z tytułu nieopłaconych składek pod uwagę brana jest nie tylko osobista sytuacja materialna i finansowa zobowiązanego, lecz również szeroko rozumiany interes społeczny, w tym interes innych ubezpieczonych i osób uprawnionych do otrzymywania świadczeń. W skardze, skierowanej do WSA w Poznaniu L.M. zarzucił naruszenie zaskarżoną decyzją: - art. 28 ust 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych poprzez błędne przyjęcie, iż nie doszło do całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek; - art. 28 ust 3 pkt 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych poprzez uznanie, ze nie zaistniała okoliczność wymieniona w tym przepisie, tj. zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności małżonka; podczas gdy skarżący zaprzestał prowadzenia działalności gospodarczej i nie posiada tytułu do podlegania ubezpieczeniom społecznym oraz nie posiada majątku z którego można egzekwować należności; - naruszenie §3 ust 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 roku w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne poprzez uznanie, że w niniejszym postępowaniu nie wykazał, że ze względu na stan majątkowy i sytuacje rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności bez uszczerbku w utrzymaniu koniecznym swoim i syna; - naruszenie §3 ust. 1 pkt 3 cyt. Rozporządzenia Ministra Gospodarki Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 roku poprzez uznanie, że w niniejszym postępowaniu nie wykazał, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić należności, mimo, że cierpi na przewlekłą chorobę (nadciśnienie tętnicze) oraz sprawuje opiekę nad przewlekle chorym synem, co uniemożliwia uzyskanie dochodów umożliwiających opłacenie należności wobec ZUS. - naruszenie art. 7, 77 i 80 k.p.a. poprzez dokonanie ustaleń wbrew treści zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, w szczególności poprzez przyjęcie, że o wnioskodawca jest zdolny do uzyskiwania dochodu z prac dorywczych podczas gdy, zgodnie z zaświadczeniem cierpi na nadciśnienie tętnicze z zajęciem serca, przewlekłą niedokrwienna chorobę serca oraz dusznicę bolesną niestabilną z komorowymi zaburzeniami rytmu, a ewentualne zaniechanie pomocy uzyskiwanej od krewnych spowoduje, że powiększy grono osób bezdomnych, o że z deklaracji o podejmowaniu prac dorywczych wynika, iż nie zachodzi przesłanka całkowitej nieściągalności, podczas gdy zaawansowany wiek oraz bardzo zły stan zdrowia wykluczają podjęcie przez skarżącego zatrudnienia. W odpowiedzi na skargę Zakład Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie i podtrzymał stanowisko i argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Skarga zasługiwała na uwzględnienie. Odmawiając uwzględnienia wniosku skarżącego o umorzenie zaległych należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, Zakład Ubezpieczeń Społecznych stwierdził, że w przypadku skarżącego nie występuje przesłanka całkowitej nieściągalności, wyrażona w art. 28 ust. 3 pkt 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. z Dz. U. z 2009 r., Nr 205, poz. 1585 ze zm.). Wprawdzie skarżący zaprzestał prowadzenia działalności artystycznej z dniem [...] 2010 r. jednakże utrzymuje się z dochodu uzyskiwanego z prac dorywczych oraz z pomocy krewnych. Ponadto z zeznań podatkowych skarżącego wynika, że jego dochód z praw autorskich i innych w 2011 r. wyniósł [...] zł, a w 2010 r. [...] zł. Zakład zaznaczył nadto, że w stosunku do powstałych zaległości w dalszym ciągu prowadzone jest postępowanie egzekucyjne i żaden uprawniony organ nie stwierdził braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję. Powyższe świadczy o braku możliwości uwzględnienia wniosku o umorzenie na podstawie przesłanki z art. 28 ust. 3 pkt 5 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Z takich samych przyczyn wykluczył też możliwość zastosowania przesłanki z art. 28 ust. 3 pkt 6 cyt. ustawy. Z zaskarżonej decyzji nie wynika jednak jak długo toczy się postępowanie egzekucyjne, jakie kwoty wyegzekwowano w toku tego postępowania oraz jaki jest stan rachunku, z którego prowadzona jest egzekucja. Sam fakt, że postępowanie egzekucyjne jest w toku nie daje podstaw do stwierdzenia, że nie jest oczywiste, iż w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Stwierdzenie takie wymagałoby poczynienia ustaleń dotyczących wysokości kwot zgromadzonych na rachunku skarżącego oraz ustaleń dotyczących wysokości wyegzekwowanych już kwot. Tylko takie ustalenia mogą bowiem być podstawą do czynienia przewidywań odnośnie skuteczności postępowania egzekucyjnego. Dokonując oceny zasadności wniosku skarżącego o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne z punktu widzenia przesłanek zawartych w art. 28 ust. 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w związku z § 3 ust. 1 pkt 1 Rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. (Dz. U. Nr 141 poz. 1365) Zakład Ubezpieczeń Społecznych ograniczył się do wykazania wyjątkowego charakteru instytucji umorzenia opisanych wyżej należności z punktu widzenia interesu innych ubezpieczonych. Wskazał na obowiązek konfrontowania interesu skarżącego z interesem ogólnospołecznym i zaznaczył, że inni ubezpieczeni, którzy płacą składki regularnie nie mogą ponosić konsekwencji braku zapobiegliwości i ryzyka gospodarczego nie płacących składek ubezpieczonych. Z rozważań tych nie wynika w jaki sposób odnoszą się one do sytuacji skarżącego. Nie została w nich zawarta analiza sytuacji materialnej skarżącego i jego syna uwzględniająca możliwość zaspokojenia ich podstawowych potrzeb. Stwierdzenie o konsekwencjach zbytniej pobłażliwości i nieracjonalnym umarzaniu składek w postaci naruszenia interesu społecznego pomija istotę ubezpieczenia społecznego, która stanowi system ustawowo zagwarantowanych świadczeń związanych z pracą. Mieszcząca się w tym systemie funkcja ochronna ubezpieczenia społecznego nie pozwala na egzekwowania niespłaconych składek z uwagi na" interes ogólnospołeczny" bez uwzględnienia konsekwencji dla zobowiązanego. To zaś, że skarżący nie wykazał zaległości w regulowaniu bieżących płatności a jako źródła utrzymania wskazał dochody z prac dorywczych i pomoc krewnych nie daje podstaw do wyprowadzenia stanowczego wniosku, że opłacenie zaległych należności nie pozbawiłoby skarżącego możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Z zaskarżonej decyzji nie wynika by poczyniono ustalenia co do zakresu potrzeb skarżącego i jego syna oraz co do wysokości kwot uzyskiwanych przez skarżącego z powyższych tytułów. Brak zaległości w opłacaniu bieżących należności nie może być utożsamiane z zaspokojeniem niezbędnych potrzeb. Z wyjaśnień skarżącego wynika bowiem, że zrezygnował z badań lekarskich i nie podjął leczenia z uwagi na brak środków na ten cel. Brak możliwości zaspokojenia takich potrzeb uszło już uwadze ZUS w rozpoznawanej sprawie. Prowadzi to do wniosku, że zawarte w zaskarżonej decyzji stanowisko, dotyczące przesłanki zawartej w § 3 ust. 1 pkt 3 cyt. rozporządzenia, również nie znajduje uzasadnienia, w świetle zebranego w sprawie materiału dowodowego. Uzasadnienie decyzji zdaje się wskazywać na pomijanie informacji o schorzeniach i związanych z nimi ograniczeniach, w świetle twierdzeń skarżącego o wykonywaniu prac dorywczych. Brak głębszej analizy stanu zdrowia skarżącego, pominięcie w uzasadnieniu danych wskazujących na możliwość wykonywania pracy bez szkody dla stanu zdrowia skarżącego powoduje, że decyzja w tym zakresie uchyla się spod kontroli sadu. Mając powyższe na uwadze należało stwierdzić, że zaskarżona decyzja i poprzedzająca ją decyzja z dnia [...] maja 2012 r. wydane zostały z naruszeniem zasad wyrażonych w art. 7, 77 i 107 § 3 K.p.a. w związku z art.28 ust. 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w związku z § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 cyt. Rozporządzenia i podlegają uchyleniu na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U . 2012. 270). O kosztach postępowania postanowiono na podstawie art. 242 i 250 cyt. Ustawy P.p.s.a, a o wstrzymaniu wykonania decyzji, na podstawie art. 152 tej ustawy.