III SA/Po 129/10

Dnia 14 kwietnia 2010 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Walentyna Długaszewska Sędziowie NSA Maria Lorych - Olszanowska (spr.) WSA Beata Sokołowska Protokolant: st. sekr. sąd. Damian Wojtkowiak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 kwietnia 2010r. przy udziale sprawy ze skargi M.J. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w O.W. z dnia [...] Nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek oddala skargę /-/B. Sokołowska /-/W. Długaszewska /-/M. Lorych – Olszanowska Wnioskiem z dnia [...] M.J. zwrócił się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w K. o umorzenie należności z tytułu zaległych składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne i Fundusz Pracy w okresie od [...] do [...]. W uzasadnieniu wskazał, że znajduje się w trudnej sytuacji materialnej, jest bezrobotny i pozostaje na utrzymaniu matki, poszukuje pracy, jednak ze względu na wiek jej otrzymanie jest utrudnione. Zainteresowany posiada również zobowiązania z tytułu kredytów bankowych oraz nie ma zaległości w Urzędzie Skarbowym z tytułu podatków. Ponadto jest współwłaścicielem samochodu osobowego marki Ford Eskort rok produkcji [...]. Zakład Ubezpieczeń Społecznych w O. W. decyzją z dnia [...] odmówił umorzenia M.J. należności z tytułu wymienionych składek, kosztów upomnień, dodatkowej opłaty oraz odsetek za zwłokę w łącznej wysokości [...] zł. W uzasadnieniu decyzji wskazano, że wnioskodawca od dnia [...]. figuruje w ewidencji Powiatowego Urzędu Pracy w K., posiada status osoby bezrobotnej bez prawa do zasiłku, nie korzysta ze świadczeń pomocy społecznej, jest współwłaścicielem samochodu osobowego marki Ford Escort rok prod. [...], posiada zobowiązania z tytułu kredytu bankowego i zamieszkuje wspólnie z matką pozostając na jej utrzymaniu. Ponadto ustalono, iż wnioskodawca nie posiada zaległości z tytułu podatków. Dnia [...] ZUS wystąpił do Naczelnika Pierwszego Urzędu Skarbowego w K. o wszczęcie postępowania celem wyegzekwowania zaległości, zaś dnia [...] całość zadłużenia z tytułu składek została zabezpieczona na nieruchomości zapisanej w KW [...], której M.J. jest współwłaścicielem. Zdaniem organu rentowego skoro nie zostały spełnione przesłanki całkowitej nieściągalności zaległości, to brak było podstaw do umorzenia należności z tytułu składek na podstawie art. 28 ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych (DZ. U. z 2007 r. Nr 11 poz. 74 ze zm.). W stosunku do płatników składek będących jednocześnie osobami ubezpieczonymi przepis art. 28 ust. 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych wprowadza wyjątek od zasady konieczności zaistnienia całkowitej nieściągalności należności przewidując, iż zaległości takich osób mogą być w szczególnych przypadkach umarzane. Także w myśl § 3 Rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawach szczegółowych zasad umarzania zaległości z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365) Zakład Ubezpieczeń Społecznych może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to negatywne skutki dla niego i jego rodziny. Organ rentowy podkreślił, iż to w interesie zobowiązanego pozostawało udokumentowanie jego trudnej sytuacji finansowej, co jest możliwe m.in. przez dołączenie do wniosku dokumentów, które miałyby istotny wpływ na rozstrzygnięcie sprawy. Wnioskodawca zaś nie wykazał okoliczności, które pozwalałyby na umorzenie należności pomimo braku całkowitej nieściągalności, ze względu na ważny interes osoby zobowiązanej. Wnosząc o ponowne rozpatrzenie sprawy wnioskodawca podniósł, że nie ma środków na codzienną egzystencję, a nie zwracał się o pomoc społeczną, ponieważ nie chciał być utrapieniem dla państwa, zaś wszystkie próby podjęcia pracy zakończyły się fiaskiem i z tego powodu będzie zadowolony z chociażby częściowego uwzględnienia jego wniosku. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] utrzymał w mocy decyzję z dnia [...] W uzasadnieniu poza przedstawieniem przebiegu postępowania w sprawie i powołując się na treści przepisów art. 28 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz proceduralnych przepisów k.p.a. (art. 138 § 1 i 2), ZUS wskazał, podobnie jak w decyzji I instancji, iż aktualna sytuacja materialna strony nie ma charakteru trwałego i wynika głównie z braku zatrudnienia. Brak środków na uregulowanie składek nie jest samoistną i wystarczającą podstawą do podjęcia przez Prezesa ZUS decyzji pozytywnej i umorzenia należności. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu M.J. podniósł argumenty, na które powoływał się wcześniej w trakcie postępowania administracyjnego. WSA w Poznaniu wyrokiem z dnia 13 marca 2009 r. (sygn. I SA/Po 1515/08) uchylił decyzję Prezesa ZUS i poprzedzającą ją decyzję ZUS. W uzasadnieniu orzeczenia Sąd wskazał, że kwestią sporną w sprawie pozostaje zasadność odmowy umorzenia zaległości na podstawie art. 28 ust.3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Zdaniem Sądu w uzasadnieniu decyzji nie odniesiono się do konkretnej i aktualnej sytuacji zobowiązanego oraz nie przeanalizowano istnienia przesłanki możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych przez stronę i członków jej rodziny. Tym samym zawężono zakres badanych okoliczności. Zdaniem Sądu w sytuacji gdy strona nie przedstawiła istotnych okoliczności dotyczących jej sytuacji majątkowej i osobistej wydanie rozstrzygnięcia bez podjęcia próby ustalenia takich okoliczności jest przedwczesna. Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] na podstawie art. 83 ust. 1 pkt. 3, art. 28 ust. 1, 2, 3 i 3a oraz art. 32 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych po rozpatrzeniu wniosku w sprawie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy, kosztów upomnienia, dodatkowej opłaty oraz odsetek za zwłokę odmówił umorzenia należności z tytułu składek w łącznej kwocie [...] zł w tym: 1. składek na ubezpieczenia społeczne za okres [...] – [...] w kwocie [...] zł 2. składek na ubezpieczenie zdrowotne za okres [...] – [...] w kwocie [...] zł 3. składek na Fundusz Pracy za okres [...] – [...] w kwocie [...] zł 4. kosztów upomnień w kwocie [...] zł 5. dodatkowej opłaty w kwocie [...] zł 6. odsetek za zwłokę naliczonych do [....] tj. do dnia złożenia wniosku o umorzenie w kwocie [...] zł W uzasadnieniu decyzji organ rentowy wskazał, iż nie zostały spełnione przesłanki całkowitej nieściągalności. Z dniem [...] wnioskodawca podjął zatrudnienie na podstawie umowy zlecenia. Nadto jest współwłaścicielem majątku ruchomego w postaci samochodu osobowego oraz nieruchomości. Zakład przeanalizował sprawę, również pod kątem umorzenia zadłużenia ze względu na ważny interes osoby zobowiązanej, wyjaśniając, że w stosunku do płatników składek będących jednocześnie osobami ubezpieczonymi przepis art. 28 wprowadza wyjątek od zasady całkowitej nieściągalności, gdyż zgodnie z ust. 3a należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Szczegółowe zasady umarzania należności tej grupy osób zobowiązanych określa rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. W myśl § 3 powołanego rozporządzenia Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny. Umorzenie może nastąpić w przypadku: 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodującego, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości prowadzenia działalności; 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. ZUS wskazał, że to w interesie zobowiązanego jest udokumentowanie trudnej sytuacji finansowej, co jest możliwe m.in. przez dołączenie do wniosku dokumentów, które miałyby istotny wpływ na wynik rozstrzygnięcia omawianej kwestii, tj. umożliwiłyby w świetle obowiązujących przepisów prawa umorzenie należności. W ocenie Zakładu zainteresowany nie wykazał istnienia okoliczności, które pozwalałyby na umorzenie należności pomimo braku całkowitej nieściągalności ze względu na ważny interes osoby zobowiązanej. Aktualnie osiąga on określone dochody z tytułu wykonywania umowy zlecenia ([...] brutto miesięcznie), jest współwłaścicielem nieruchomości oraz majątku ruchomego, które mogą generować określone dochody poprzez ich zbycie. Pomimo trudnej sytuacji materialnej zobowiązany nie korzysta z pomocy społecznej, co z kolei zdaniem ZUS potwierdza fakt, iż sytuacja w jakiej się znajduje nie uzasadnia przyznania pomocy szczególnej. Zobowiązany nie wyjaśnił czy prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe czy też z innymi osobami, jaka ewentualnie jest wysokość dochodów uzyskiwanych przez te osoby oraz zakres pomocy jaką świadczą one na jego rzecz. W ocenie Zakładu opłacenie należności z tytułu składek przy miesięcznych dochodach w wysokości 1.714 zł brutto oraz stałych kosztach utrzymania 400 zł nie będzie stanowiło zagrożenia dla egzystencji zobowiązanego. Ponadto zdaniem organu rentowego wskazana przez zobowiązanego sytuacja finansowa – brak środków na uregulowanie składek nie jest w świetle przepisów samoistną i wystarczającą podstawą do podjęcia przez Zakład decyzji pozytywnej, bowiem nawet pogorszenie sytuacji materialnej nie może stanowić samoistnej przesłanki umorzenia należności. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy zobowiązany poza opisaniem sprawy powołał się na trudną sytuację finansową, podkreślając, że nie jest w stanie regulować zadłużenia w żadnej formie natomiast dochody jakie osiąga pozwalają jedynie na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. Zobowiązany wskazał także, że w sprawie spełnione zostały przesłanki całkowitej nieściągalności, o których mowa w art. 28 cytowanej ustawy. Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] na podstawie art. 138 § 1 K.p.a. w zw. z art. 83 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych utrzymał w mocy decyzję ZUS z dnia [...]. Zakład przedstawił w decyzji dotychczasowy przebieg postępowania, ustalenia faktyczne i prawne organu rentowego zawarte we wcześniejszym orzeczeniu oraz argumenty wnioskodawcy z wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Zdaniem ZUS sytuacja materialna wnioskodawcy została ustalona prawidłowo i w sposób wyczerpujący, zaś w decyzji z dnia [...] organ właściwie ocenił, iż w odniesieniu do cytowanych przesłanek prawnych umorzenia należności z tytułu składek brak jest podstaw do uwzględnienia wniosku strony. Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu na decyzję ZUS z dnia [...] złożył M.J. Skarżący opisał całość postępowania, podnosząc przy tym, że jego sytuacja materialna uzasadnia wydanie decyzji o umorzeniu należności z tytułu nieopłaconych składek. W odpowiedzi na skargę organ rentowy podtrzymał wcześniejsze stanowisko i wniósł o oddalenie skargi. Na rozprawie w dniu [...] skarżący wnosił i wywodził jak w skardze, podkreślając, że jest osoba bezrobotną na utrzymaniu siostry. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga nie zasługiwała na uwzględnienie. W niniejszej sprawie ocenie podlegała decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, który po raz drugi rozpoznawał wniosek skarżącego M.J. z dnia [...] o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy wraz z odsetkami za zwłokę i kosztami dodatkowej opłaty. Pierwsza wydana w tej sprawie decyzja z dnia [...] Nr [...] i utrzymująca ją w mocy decyzja z dnia [...] Nr [...] zostały uchylone wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 13 marca 2009 r. w sprawie o sygnaturze akt I SA/Po 1515/08. W uzasadnieniu tego wyroku WSA stwierdził, że w rozpoznawanej sprawie nie wystąpiła przesłanka uzasadniająca umorzenie należności z powodu ich całkowitej nieściągalności tj. przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74 ze zm; dalej u.s.u.s.). Podstawą takiego stanowiska było ustalenie, że skarżący jest właścicielem samochodu osobowego rocznik [...] oraz współwłaścicielem nieruchomości w [...] częściach. W ocenie Sądu, wydając zaskarżoną decyzję, nie rozpoznano jednak sprawy co do istoty, bowiem nie dokonano konfrontacji ustaleń z przesłankami art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 Rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, zgodnie z którym ZUS może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny, w szczególności w przypadku: 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności; 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Powyższą oceną prawną i wskazaniami co do dalszego postępowania, z mocy art. 153 P.p.s.a., związany był zarówno ZUS jak i Sąd w niniejszej sprawie. Odmawiając umorzenia należności z tytułu składek organ ten powołał się na poczynione ustalenia, z których wynikało, że skarżący prowadził działalność gospodarczą w okresie od [...] do [...]. W tym okresie opłacił składki za [...] w kwocie [...] zł. Aktualnie pracuje na podstawie umowy zlecenia i osiąga dochód w wysokości brutto [...] zł miesięcznie. Pomimo trudnej sytuacji materialnej nie korzysta ze świadczeń pomocy społecznej, co w ocenie ZUS, potwierdza fakt, że sytuacja w jakiej się znajduje nie uzasadnia pomocy szczególnej. Skarżący nie wyjaśnił czy prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe czy też z innymi osobami, jaka jest ewentualnie wysokość dochodów uzyskiwanych przez te osoby oraz czy świadczą one pomoc na jego rzecz. Pomimo wezwań skarżący nie wykazał też pełnej wysokości kosztów związanych z zaspokojeniem niezbędnych potrzeb życiowych. Kwotę niezbędnych miesięcznych wydatków oszacował na [...] zł. W związku z powyższym ZUS stwierdził, że opłacenie należności z tytułu składek przy miesięcznych dochodach w wysokości [...] zł brutto i kosztach utrzymania w wysokości [...] zł nie będzie stanowiło zagrożenia dla egzystencji skarżącego, zważywszy zwłaszcza, na możliwość opłacenia tych należności np. w formie układu ratalnego w dogodnych miesięcznych ratach, dostosowanych do możliwości płatniczych zobowiązanego. Przytoczone motywy zaskarżonej decyzji pozwalają na stwierdzenie, że przy ponownym rozpoznaniu sprawy ZUS zadośćuczynił wytycznym co do dalszego postępowania, zawartym w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 13 marca 2009 r. Zaskarżona decyzja zawiera bowiem ocenę wszystkich okoliczności sprawy z uwzględnieniem aktualnej sytuacji zobowiązanego i możliwości zaspokojenia jego niezbędnych potrzeb życiowych. Podkreślić należy, że ustalenia te organ czynił przy biernej postawie zobowiązanego, który nie wykazał inicjatywy w wykazywaniu jego sytuacji materialnej, rodzinnej i zdrowotnej. Ogólnikowe stwierdzenia zawarte w pismach skarżącego, nie poparte stosownymi dowodami, nie mogły stanowić podstawy do poczynienia innych ustaleń aniżeli te, które przedstawiono w zaskarżonej decyzji. O obowiązku udziału w gromadzeniu materiału dowodowego dla wykazania aktualnej sytuacji osobistej, rodzinnej i materialnej został skarżący pouczony już w cyt. wyroku WSA w Poznaniu. Z akt sprawy nie wynika, by mimo wezwania do przedstawienia dowodów i udokumentowania aktualnej sytuacji życiowej skarżący dopełnił tego obowiązku. Nie spełnia powyższego wymogu nazwanie w piśmie z [...] swojej sytuacji "tragiczną sytuacją materialną i życiową" (k.120 i 121 akt adm.) bez wyjaśnienia przesłanek merytorycznych tej oceny. Sąd rozpoznający niniejszą sprawę w pełni podziela stanowisko wyrażone przez Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 23 kwietnia 2009 r w sprawie o sygn. akt II GSK 884/08, który stwierdził, że prawidłowa wykładnia cyt. wyżej art. 28 ust. 3a u.s.u.s. prowadzi do wniosku, iż wynikająca z tego przepisu podstawa umarzania należności ZUS winna mieć zastosowanie tylko do tych dłużników, którzy przekonają o wykorzystaniu w pełni zdolności do pracy i aktywnej postawie w poszukiwaniu źródeł dochodów. Podstawa umorzenia tych należności została stworzona dla "uzasadnionych przypadków" – tj. sytuacji wyjątkowych, powstałych z przyczyn obiektywnych, niezależnych od dłużnika. Obowiązkiem dłużnika jest więc wykazanie okoliczności uzasadniających twierdzenie, że znajduje się w takiej "wyjątkowej sytuacji", sytuacji stwarzającej możliwość skorzystania z dobrodziejstwa umorzenia zaległych należności ZUS. Ocena sytuacji skarżącego dokonana w zaskarżonej decyzji i stwierdzenie, że pogorszenie jego sytuacji materialnej oraz brak środków na jednorazową spłatę zadłużenia, przy uwzględnieniu wyżej przytoczonych ustaleń nie jest opisanym wyżej "uzasadnionym przypadkiem" stanowiącym samoistną przesłankę umorzenia należności i odmówienie z tego powodu uwzględnienia wniosku skarżącego, mieści się w granicach uznania administracyjnego i nie narusza prawa. Nie zmienia powyższej oceny zaskarżonej decyzji fakt, że skarżącemu wypowiedziano w dniu [...] umowę zlecenia zawartą [...]. Utrata pracy już po wydaniu zaskarżonej decyzji pozostaje bez wpływu na ocenę tej decyzji. Zaskarżona decyzja oceniana jest bowiem na podstawie stanu faktycznego istniejącego w dacie jej wydawania. W rozpoznawanej sprawie, w dacie wydawania zaskarżonej decyzji tj. [...] skarżący wykonywał pracę i osiągał określone wyżej zarobki. Wobec tego , że zarzuty skargi nie mogły prowadzić do jej uwzględnienia, skarga podlegała oddaleniu z mocy art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.). /-/B. Sokołowska /-/W. Długaszewska /-/M. Lorych – Olszanowska