III SA/Po 130/16

Dnia 23 czerwca 2016 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Mirella Ławniczak (spr.) Sędziowie WSA Beata Sokołowska WSA Szymon Widłak Protokolant: st. sekr. sąd. Małgorzata Błoszyk po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 23 czerwca 2016 roku przy udziale sprawy ze skargi M. J. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] listopada 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek uchyla zaskarżoną decyzję W dniu 8 lipca 2015 roku M. J. złożyła w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych [...] wniosek o umorzenie zadłużenia z tytułu nieopłaconych składek. We wniosku wskazała, że długi wobec ZUS powstały z winy jej byłego męża, ona sama była tylko formalnie osobą prowadząca firmę, wszystkimi sprawami zajmował się były mąż T. P. Podkreśliła, że jest matką trójki małoletnich dzieci, na syna ma zasądzone alimenty, utrzymuje się z zasiłku rodzinnego, nie pracuje. Mieszka w wynajętym mieszkaniu, od 7 lat żyje na granicy ubóstwa. W oświadczeniu o stanie rodzinnym i majątkowym M. J. wskazała, że ponosi wydatki związane z utrzymaniem całej rodziny w kwocie 1470 zł miesięcznie oraz 140 zł kosztów związanych z leczeniem, sporadycznie korzysta z pomocy żywnościowej MOPS w [...]. Jej były mąż, od wielu lat jest poszukiwany przez policję, pozostawił firmę z długami, nie odpowiadając za nie. Wnioskodawczyni leczy się ginekologicznie. W toku postępowania ustalono też, że wobec skarżącej umorzono postępowanie egzekucyjne, natomiast zrealizowano zajęcie rachunku bankowego . Decyzją z dnia [...] września 2015 roku, o nr [...], w oparciu o art. 83 ust.1 pkt 3 oraz art. 28 ust. 1-3 ust. 4 oraz art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. – O systemie ubezpieczeń społecznych organ odmówił umorzenia należności z tytułu składek w części finansowanej przez płatnika oraz na ubezpieczenia własne. Organ w uzasadnieniu wskazał, że nie zaistniała całkowita nieściągalność, o której mowa w art. 28 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998r. – O systemie ubezpieczeń społecznych. W sprawie wprawdzie nastąpiło trwałe zaprzestanie prowadzenia działalności gospodarczej, ale prowadzone postępowanie egzekucyjne nie zostało zakończone i żaden organ egzekucyjny nie stwierdził braku majątku, z którego można dochodzić należności. Z tego samego powodu nie jest również oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Organ uznał, iż nie zaistniały także warunki określone art. 28 ust. 3a cyt. ustawy w związku z rozporządzeniem Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 roku, czyli sytuacja gdy organ może umorzyć należności płatnikowi składek pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Organ wyjaśnił dalej, że wprawdzie sytuacja finansowa skarżącej jest trudna, to ma ona możliwość podjęcia pracy, bo jest zarejestrowana w Powiatowym Urzędzie Pracy. Sytuację tę organ ocenił jako przejściową z wizją podjęcia zatrudnienia na przyszłość. Dalej odniósł się do przesłanki określonej w § 3 ust.1 pkt 2 i pkt 3 cyt. rozporządzenia i uznał, że żadna z określonych tymi przepisami okoliczności nie miała miejsca i nie mogą one znaleźć zastosowania. Zakład podkreślił, że istnieje możliwość udzielenia przez organ pomocy w spłacie powstałych zobowiązań poprzez rozłożenie ich na raty. Wyjaśniono też, że skarżąca winna monitorować zarejestrowaną na siebie działalność gospodarczą, a organ w tej sytuacji nie ma możliwości definitywnej rezygnacji z możliwości wyegzekwowania należności. M. J. złożyła wniosek o ponowne rozpoznanie sprawy. We wniosku podkreśliła, że jej sytuacja majątkowa jest tak trudna, że nie ma wizji na przyszłość ani dla niej, ani jej dzieci. Podkreśliła, że nie ma pieniędzy na żywność, sama choruje i jest na granicy załamania psychicznego. Decyzją z dnia [...] listopada 2015 roku, o nr [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych utrzymał decyzję organu I instancji w mocy. Podkreślono, że przy rozpatrywaniu wniosku wzięto pod uwagę całość zgromadzonego materiału dowodowego i treść wniosku, jednakże nie ma to wpływu na wynik rozstrzygnięcia. Ponownie organ przyjął, że skarżąca ponosi wydatki przekraczające jej dochody, nie posiada żadnych składników majątkowych, nie kwestionował faktu oszukańczej działalności jej męża i związanych z tym konsekwencji, jednak te okoliczności nie powodują, iż organ całkowicie może zrezygnować z należnych mu zobowiązań. W ocenie organu - interes społeczny, ale także innych ubezpieczonych, którzy regularnie płacą składki nie może doznać uszczerbku na skutek konfrontacji z interesem osób zadłużonych. Wskazano też, że skarżąca nie udowodniła własnej choroby pozbawiającej możliwości uzyskania dochodu, a jej sytuacja finansowa z uwagi na wiek może ulec poprawie. Skarżąca skorzystała z prawa wniesienia skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu. W skardze podniosła, że jej stan majątkowy jest oczywisty i się nie zmieni. Nie wystarcza jej pieniędzy na życie, pieniędzy zaległych wobec ZUS nie wydatkowała i nie ponosi żadnej odpowiedzialności za powstałą sytuację. Organ w odpowiedzi na skargę podtrzymał stanowisko zawarte w zaskarżonych decyzjach. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje. Przepis art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. 2016, poz. 718) stanowi, że kontrola sądowa zaskarżonych decyzji, postanowień bądź innych aktów wymienionych w art. 3 § 2 cyt. ustawy sprawowana jest w oparciu o kryterium zgodności z prawem. W związku z tym zgodnie z art. 145 § 1 tejże ustawy, aby wyeliminować z obrotu prawnego akt wydany przez organ administracyjny konieczne jest stwierdzenie, że doszło w nim do naruszenia przepisów prawa materialnego bądź przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy albo też do naruszenia przepisów prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania albo stwierdzenia nieważności orzeczenia. W rozpoznawanej sprawie podstawą prawną zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy art. 28 ust. 1 do 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. - O systemie ubezpieczeń społecznych (DZ.U. z 2009r., nr 205, poz.1585 ze zm. zwanej dalej u.o.s.u.s.), jak również art. 28 ust. 3a cytowanej ustawy oraz § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. - W sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz.U. nr 2003.141.1365). Zgodnie zatem z art. 28 ust. 2 należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub części przez Zakład tylko w przypadku stwierdzenia ich całkowitej nieściągalności, która zachodzi w sytuacjach wymienionych enumeratywnie w ust. 3 tego artykułu w pkt 1 do 6. W stosunku do płatników składek będących jednocześnie osobami ubezpieczonymi przepis art. 28 ust. 3a powołanej wyżej ustawy wprowadził wyjątek od zasady całkowitej nieściągalności. Zgodnie z jego brzmieniem należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących jednocześnie płatnikami składek mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane przez zakład pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Z kolei odnoszący się do takich sytuacji przepis § 3 ust. 1 cyt. wyżej rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej stanowi, że Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny. Zarówno przesłanki określone przepisem art. 28 ust. 3, jak i 3a winny być rozpatrywane jako całość w kontekście sytuacji finansowej i życiowej zobowiązanego. Tymczasem organy dokonały oceny przesłanek nieściągalności określonych w przepisie art. 28 ust 3 u.o.s.u.s w sposób pobieżny, co w konsekwencji doprowadziło do uznania, że żadna z nich nie zachodzi. Skarżąca we wniosku o umorzenie oraz oświadczeniu o stanie rodzinnym i majątkowym systematycznie wskazywała, że nie ma innych źródeł dochodu poza alimentami na jedno dziecko, nie ma też żadnego majątku. Organy oceniając przesłanki nieściągalności uznały, że żadna z nich nie zaistniała, bowiem skarżąca nie zgłosiła wniosku o upadłość, nie było prowadzone postępowanie likwidacyjne w stosunku do firmy, a wysokość zadłużenia znacznie przekracza kwoty kosztów upomnienia. Dalej w zakresie tych przesłanek organ uznał, że wobec skarżącej prowadzone jest postępowanie egzekucyjne z rachunku bankowego i do dnia wydania zaskarżonych decyzji nie zostało zakończone. W ocenie sądu, wbrew stanowisku organu materiał dowodowy nie daje podstaw do uznania, że istnieje możliwość wyegzekwowania zaległych kwot. Wprawdzie zajęto rachunek skarżącej, ale na dzień wydania decyzji nie wpłynęła na rachunek żadna kwota. Samo zajęcie rachunku nie jest czynnością egzekucyjną, która przesądzi o stałej i aktualnej sytuacji finansowej. Czynność zajęcia rachunku M. J. w żadnym razie nie daje podstaw do twierdzenia że możliwym jest wyegzekwowanie jakiejkolwiek kwoty, skoro od momentu zajęcia nie znajdowały się na nim żadne środki, a jej sytuacja finansowa i dokonana przez organ analiza możliwości płatniczych jasno dowodzi, że na konto skarżącej nie wpłyną żadne środki, gdyż nie ma ona poza alimentami żadnego źródła finansowania. Nie można więc opierać stanowiska o bezskuteczności egzekucji na mogącej trwać w nieograniczonym czasie czynności zajęcia rachunku, zwłaszcza iż postanowieniem z dnia [...] września 2014r. Naczelnik Urzędu Skarbowego w [...] umorzył postępowanie egzekucyjne z uwagi na bezskuteczność. Z treści art. 28 ust. 3 pkt 6 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych wynika, że ZUS jako wierzyciel ma obowiązek samodzielnie ocenić przesłankę całkowitej nieściągalności w nim opisaną, porównując spodziewane koszty egzekucji z posiadanymi informacjami o nadającym się do egzekucji majątku. Jest do tego zobowiązany również w sytuacji, gdy w stosunku do wnioskodawcy prowadzone było postepowanie egzekucyjne. Takiej oceny w uzasadnieniu stanowiska organu zabrakło. Stąd też identycznie ocenić należy twierdzenie organu, że możliwym jest uzyskanie kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. W ocenie sądu, jeżeli istnieją przesłanki nieściągalności, jeżeli organ w sposób jednoznaczny ich nie wykluczy, to winien w pierwszej kolejności przed rozważeniem okoliczności wskazanych w rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej wyjaśnić i uzasadnić odmowę umorzenia z uwzględnieniem całokształtu okoliczności, a nie wskazanych tylko w oparciu o przepisy rozporządzenia. Pominięcie ich, czy też niedostateczne rozważenie może wpływać na ocenę sytuacji bytowej zobowiązanego. Jest rzeczą oczywistą, że jeżeli istnieje możliwość wyegzekwowania zaległych składek z uwagi na posiadane przez skarżącą nieruchomości, ruchomości lub osiąganie dochodu, to podjęte w ramach uznania administracyjnego negatywne rozstrzygnięcie nie może być dowolne, ale skoro organ w niniejszej sprawie takich możliwości nie wykazał, to nie może ich zastąpić wizja podjęcia pracy w przyszłości, poprawy sytuacji, czy przyszłej i niepewnej egzekucji z rachunku bankowego (bezskuteczna od początku). Organ ocenił niebezpieczeństwo powstania zbyt ciężkich skutków dla zobowiązanej i jej rodziny po ewentualnej egzekucji należności, ale ta ocena winna być ugruntowana także przez przesłanki niewypłacalności, czyli realnych możliwości ich wyegzekwowania. Dowodzą one ciężkiej sytuacji zobowiązanej niezależnie od warunków przewidzianych rozporządzeniem. Organ winie więc z uwzględnieniem faktu niewypłacalności powiązać analizę możliwości zaspokojenia podstawowych bytowych dłużniczki, przy czym odmawiając zastosowania instytucji umorzenia zobowiązany jest wykazać, że okoliczności konkretnej sprawy nie uzasadniają jej w sposób szczególny. Mając powyższe na uwadze, sąd uznał, że organy dokonały oceny materiału dowodowego w sposób pobieżny, niepełny i wbrew regułom postepowania określonym w art. 7, art. 11,77 § 1 i art. 107 § 3 Kpa w stopniu mogącym mieć istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. W konsekwencji sąd, na podstawie art. 145 § 1 ust.1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postepowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł, jak w sentencji wyroku.