III SA/Po 131/24

Dnia 21 maja 2024 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia WSA Mirella Ławniczak (spr.) Sędzia WSA Izabela Paluszyńska Asesor sądowy WSA Piotr Ławrynowicz Protokolant : st.sekr.sąd. Izabela Kaczmarczyk po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 21 maja 2024 roku sprawy ze skargi M. D. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 29 stycznia 2024 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek uchyla zaskarżoną decyzję IIII SA/Po 131/24 U Z A S A D N I E N I E Wyrokiem z dnia 15 września 2023 roku, sygn. III SA/Po 429/23 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu uchylił decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS w sprawie ze skargi M. D. zainicjowaną wnioskiem z dnia 23 stycznia 2023 roku. Ustalono wówczas ,że strona pobiera świadczenie emerytalne, którego kwota w marcu 2023 r. wynosiła 2786,01 zł brutto, tj. [ 2 501,27 zł netto. Ponadto strona wskazała, że posiada dochód z wynajmu pokoi/mieszkania w wysokości 500 zł i z prac dorywczych w wysokości 500 zł. Strona zaprzestała prowadzenia działalności gospodarczej. Ustalono także ,że strona jest współwłaścicielem (co do 1/2 części) nieruchomości położonej w P. o powierzchni 0,0541 ha o nr Kw [...] Na nieruchomości dokonano zabezpieczenia należności z tytułu składek. W stosunku do należności jest prowadzone postępowanie egzekucyjne przez Dyrektora Oddziału ZUS , które obecnie jest zawieszone z uwagi na zawarcie układu ratalnego. Nie nastąpiło stwierdzenie przez naczelnika urzędu skarbowego lub komornika sądowego braku majątku, z którego można egzekwować należności z tytułu składek. Sąd uznał wówczas ,ze wykluczeniu podlegały przesłanki, o których mowa w art. 28 ust. 3 pkt 3, 5 i 6 u.s.u.s. Strona prowadziła samodzielne gospodarstwo domowe, ponosząc stałe wydatki związane z utrzymaniem z tytułu opłat eksploatacyjnych (energii elektrycznej, gazu, wody, węgla itp.) oraz z tytułu opłat na podatek od nieruchomości i z tytułu kosztów leczenia. Do akt strona załączyła paragony i faktury potwierdzające ponoszone wydatki na leczenie w roku 2022. Sąd w w/w wyroku uznał, że rozstrzygnięcie organów wobec sytuacji życiowej, zdrowotnej i finansowej skarżącego jest dowolne i narusza art. 7,77 i 80 Kpa i nakazał ponowną analizę dochodów i wydatków skarżącego ( w tym wydatków na leczenie), uwzględnienie jego wieku i stanu zdrowia w kontekście realnej możliwości spłaty zadłużenia . Nakazał też wyjaśnienie relacji między obsługą zadłużenia w realizacji umowy ratalnej, a sytuacją finansową skarżącego. W trakcie ponownego rozpoznania sprawy ustalono, że skarżący prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe , nie pracuje zarobkowo ,posiada dochód z tytułu emerytury w sypkości 2 501, 27 netto. Wysokość świadczenia po potrąceniu należności wnosi 1800 zł .Strona posiada dodatkowe źródła dochodu z tytułu najmu w wysokości 500 zł miesięcznie oraz pracy dorywczej w kwocie ok.500 zł miesięcznie .Strona nie korzysta z pomocy społecznej i innych form pomocy . Saldo bieżącego zadłużenia z tytułu zajęć komorniczych wynosi ok. 70 0000 zł. M. D. ponosi stałe wydatki związane z utrzymaniem w łącznej wysokości ok. 1300 zł, w tym z tytułu miesięcznych opłat w kwocie 150 zł, opłat eksploatacyjnych w kwocie 750 zł, kosztów związanych z leczeniem ok. 400 zł. Oprócz zobowiązań wobec ZUS posiada zobowiązania z tytułu zaciągniętych kredytów od 2008 roku w kwocie 2400 zł na rzecz [...], w kwocie 5000 zł na rzecz [...] Bank, w kwocie 13 132,83 zł na rzecz [...], pozostałe w kwocie ponad 100 000 zł. Strona jest współwłaścicielem domu o pow. 52 m2 , na której to nieruchomości Zakład ustanowił zabezpieczenie hipoteczne w formie hipoteki na poczet całości zaległości wobec ZUS.W Dziale IV księgi wieczystej SA również widoczne wpisy hipoteczne na rzecz innych wierzycieli. Strona nie posiada pojazdów, praw majątkowych , wierzytelności ,posiada jedynie TV, smartfon i radio. M. D. choruje na przewlekle choroby m.in. na zwyrodnienie stawów, miażdżycę naczyniopochodną, alergię pokarmową, parestezję. Załączył do akt dokumentację medyczną. Organ w decyzji z dnia 29 stycznia 20204 roku, o nr [...] stwierdził, że nie zachodzą przesłanki pozwalające na stwierdzenie całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek. W stosunku do stron nie było prowadzone postępowanie upadłościowe ani likwidacyjne , wysokość należności przewyższa kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym , nie zaistniały przesłanki z art. 28 ust.3 pkt 2, 4 ,4b,4c , ust.3 pt 1 .Naczelnik urzędu skarbowego ani komornik sądowy nie stwierdzili braku majątku , z którego można prowadzić egzekucję , nie można też jednoznacznie stwierdzić, że nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne ,postępowanie egzekucyjne jest w toku. Nie wystąpiło również przedawnienie ,a zdaniem organu w wyroku z dnia 15 września 2023 roku, o sygn. III SA/Po WSA w Poznaniu potwierdzono stanowisko organu, że nie występuje żadna z przesłanek wskazanych w art. 28 ust.3 u.s.u.s. Dalej organ rozpoznał przesłanki z art. 28 ust. 3a u.s.u.s w związku z § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki z Społecznej z dnia 31 lipca 2003 roku i uznał, że sytuacja strony nie wypełnia wskazanych w nich okoliczności . Zdaniem organu strona nie poniosła strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub nadzwyczajnego zdarzenia .Skarżący nie jest w sytuacji, która całkowicie uniemożliwia mu uzyskanie dochodu z przyczyn zdrowotnych jego lub członka rodziny .Podkreślono, że strona uzyskuje stały dochód w postaci świadczenia emerytalnego ,a pomimo powoływanych w oświadczeniu majątkowym przeciwwskazań zdrowotnych wykonuje prace dorywcze. Organ wykluczył również możliwość umorzenia należności ze względu na trudną sytuację finansową , która w przypadku spłaty pozbawiłaby stronę możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych. Stronie po pokonaniu potrąceń do wypłaty pozostaje kwota 1 804, 77 zł netto, ponadto posiada dodatkowe źródło dochodu w kwocie 1000 zł miesięcznie ,a wyznacznikiem trudnej sytuacji materialnej jest kwota minimum socjalnego ustalana przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych dla gospodarstw pracowniczych lub emeryckich .Zgodnie z informacją IPiSS taka kwota w przypadku skarżącego to 1695, 66 zł .Można zatem przyjąć ,że pozostały dochód z emerytury jest i tak wyższy od minimum socjalnego , co wyklucza stan ubóstwa.Strona nie wykazała, aby korzystała z dodatkowego wsparcia finansowego w formie zasiłków lub innych form pomocy materialnej dotowanych ze środków instytucji socjalnych , co świadczy o tym ,że sytuacja materialna nie wymusza na stronie konieczności sięgnięcia do systemu pomocy społecznej. Strona skorzystała z prawa skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu .W skardze podniosła, że ZUS nie uwzględnił w należyty sposób wskazań wyroku WSA w Poznaniu z dnia 15 września 2023 roku, sygn. akt III SA/Po 429/23 , zwłaszcza w zakresie prymatu interesu publicznego nad jego własnym. Podkreślił, że wszelkie jego interwencje w ZUS kończyły się niepowodzeniem, spłaca z ogromnym wysiłkiem układ ratalny ,ale spłata ponad 30 letnich składek rewaloryzowanych wg. przelicznika rocznego uniemożliwia ich całkowitą spłatę i pozbawia go normalnej, podstawowej egzystencji. Załączył do skargi m.in. dokumenty dot. stanu zdrowia, paragony związane z wydatkami na leczenie , orzeczenie o niezdolności do pracy, zaświadczenie o stanie zdrowia, decyzje o podatku od nieruchomości. Organ w odpowiedzi na skargę podtrzymał swoje stanowisko. Na rozprawie w dniu 21 maja 2024 roku skarżący podniósł, że Fundusz Sekurytyzacyjny przejął jego zadłużenie wobec PKO BP wobec powyższego zobligowany jest do spłaty rat w wyższej kwocie niż dotychczas. Dodał, że nie korzysta z pomocy MOPS, gdyż uzyskuje zbyt wysokie dochody ,a nieruchomość przy ul. [...] w P. jest współwłasnością jego i niepełnosprawnego brata. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje. Skarga jest zasadna. Kryteria sądowej kontroli zaskarżonych aktów organów administracji publicznej zostały wyznaczone przepisem art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm) - dalej jako: [ppsa], zgodnie z którym decyzja podlega uchyleniu w razie stwierdzenia przez Sąd naruszenia przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia przepisów prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania lub innego naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy jak też w razie stwierdzenia okoliczności uzasadniających stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji (pkt 2). Równocześnie w myśl art. 134 § 1 ppsa, sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (z zastrzeżeniem niemającym tu zastosowania). Przedmiotem skargi, czyli kontroli sądowej, jest decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS z 29 stycznia 2024 w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek za zatrudnionych pracowników w części finansowanej przez płatnika składek oraz za osobę prowadzącą działalność gospodarczą , a także z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej jednocześnie płatnikiem składek. Jak wynika z uzasadnienia zaskarżonej decyzji - nie wystąpiły przesłanki nieściągalności wymienione w art. 28 ust. 3 pkt 1- 6 u.s.u.s., a także nie wystąpiły okoliczności określone w § 3 ust. 1 pkt 1-3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek (Dz. U. z 2003 r., Nr 141, poz. 1365 - zwanego dalej: rozporządzeniem), uzasadniające umorzenie należności ona podst art. 28 ust. 3a u.s.u.s. W rozpoznawanej jedną z podstaw prawnych zaskarżonej decyzji stanowił przepis art. 28 ust. 2 i ust. 3 u.s.u.s. Zgodnie z treścią art. 28 ust. 2 u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład tylko w przypadku stwierdzenia ich całkowitej nieściągalności, która zachodzi w sytuacjach wymienionych w ust. 3 w pkt od 1 do 6. W art. 28 ust. 1 u.s.u.s. ustawodawca przewidział możliwość umarzania składek na ubezpieczenie społeczne w całości lub w części, jednak tylko w przypadku wykazania ich całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 2) lub na szczególnych warunkach, w przypadku ubezpieczonych będących jednocześnie płatnikami składek, określonych w rozporządzeniu. Zgodnie z art. 28 ust. 3 u.s.u.s. całkowita nieściągalność składek, o której mowa w art. 28 ust. 2 tej ustawy zachodzi, gdy: 1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości nie podlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów, albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie; 2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe i naprawcze; 3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów Ordynacja podatkowa; 4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym; 4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym; 4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym; 5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję; 6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Powyższe wyliczenie jest wyczerpujące, tj. stanowi zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, iż ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek i dopiero wystąpienie którejkolwiek z przesłanek określonych w tym przepisie daje potencjalną możliwość umorzenia tych należności. W tym miejscu należy podkreślić ,że wbrew stanowisku organu sąd rozpoznający poprzednio skargę M. D. wprawdzie uznał, że nie wystąpiły przesłanki niewypłacalności, ale ta ocena prawna dotyczyła poprzednio prowadzonego postępowania zakończonego wyrokiem z dnia 15 września 2023 roku III SA/Po 429/23 . Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ miał obowiązek również te przesłanki szczegółowo przeanalizować, gdyż WSA w w/w wyroku dokonał wiążącej oceny prawnej decyzji z dnia 25 maja 2023 roku. Tym samym aktualna była konieczność oceny przesłanek umorzenia z art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s w świetle nowego oświadczenia strony o stanie majątkowym i nowych okoliczności. Z akt sprawy wynika ,że postępowanie egzekucyjne związane z zabezpieczeniem hipotecznym jest zawieszone z uwagi na realizowany układ ratalny, ale nieruchomość jest obciążona również hipotecznie na rzecz innych wierzycieli. Organ nie ocenił, czy uwzględniając kwotę zadłużenia na rzecz innych podmiotów oraz okoliczność ,że strona zamieszkuje w tej nieruchomości możliwa jest jeszcze egzekucja na rzecz ZUS. Niewyczerpującym jest sformułowanie organu na k. 13 decyzji, że o posiadanym majątku tj. nieruchomości , na której ZUS ustanowił zabezpieczenie hipoteczne uwzględniając niewielki metrażu domu i działki oraz jego współwłasność. Organ nie wskazał na istnienie realnej możliwości prowadzenia egzekucji z nieruchomości, w której zamieszkuje przecież skarżący , a nie wymaga chyba szerokiej argumentacji teza, że posiadanie miejsca zamieszkania jest fundamentalną potrzebą człowieka, od której zależy jego funkcjonowanie w społeczeństwie. Podkreślenia w tym miejscu wymaga, że w sprawach zainicjowanych wnioskiem o umorzenie zaległości wobec ZUS, zwłaszcza - tak jak w niniejszej sprawie - w przypadku osoby, która ze względu na wiek, zakończyła aktywność zawodową, organ ma obowiązek uprawdopodobnić, że z danego źródła, w konkretnym okresie, osoba ta uzyska realnie środki pozwalające jej na spłatę zadłużenia. Twierdzenie organu, że sytuacja finansowa w jakiej aktualnie znajduje się skarżący nie daje wystarczających podstaw dla uznania, że spłata zobowiązania z tytułu składek mogłaby pociągnąć za sobą negatywne skutki, zupełnie pomija także fakt, że skarżący mający 67 lat może mieć ograniczone możliwości zarobkowania. Sąd zauważa, że nie można w związku z tym wykluczyć, że na skutek np. pogorszenia stanu zdrowia skarżącego, jego sytuacja może ulec pogorszeniu i to znacznemu. Organ zawiesił postępowanie egzekucyjne z uwagi na realizowany układ ratalny, podczas gdy ten opiera się wyłącznie na dochodzie z wynajmu pokoju i dodatkowego, niepewnego zarobkowania. Powyższe poddaje w wątpliwość skuteczność postępowania egzekucyjnego również i z tej racji, że świadczenie emerytalne jest zajęte, a kwota wolna od obciążeń jedynie nieznacznie przekracza kwotę minimum socjalnego, co zresztą organ zauważył w zaskarżonej decyzji. Minimum socjalne to koszt utrzymania strony , której zaczyna zagraża sfera niedostatku. Z akt i z samej decyzji wynika wprost, że jest spłata układu uzależniona wyłącznie od niepewnych źródeł tj. coniedzielnej jedynie sprzedaży książek religijnych przy kościele i najmu pokoju . Niepewnych , bo niestałych ,a przede wszystkim niegwarantowanych w dłuższym okresie czasu. Tym bardziej więc ZUS powinien wziąć także pod uwagę to, czy spłata zadłużenia z tytułu składek w dłuższym okresie czasu nie spowoduje sytuacji, że po uiszczeniu przedmiotowych należności osoba zobowiązana nie będzie dysponowała środkami niezbędnymi dla zachowania podstawowych potrzeb życiowych (wyżywienie, środki czystości, ubranie oraz inne).Z prostego zestawienia matematycznego wynika również, że świadczenie emerytalne skarżącego nawet w bardzo odległej perspektywie czasowej nie będzie wolne od zajęcia, już tylko z tytułu trwających samych egzekucji komorniczych. Są on bowiem potrącane na rzecz kilku wierzycieli, a i tak łączna suma, która może być potrącona, nie wystarcza na pełne pokrycie egzekwowanych należności. Ponadto organ rentowy z urzędu ma wiedzę ,że należności emerytalne uiszczane są na rzecz tego organu egzekucyjnego, który pierwszy dokonał zajęcia, a w razie niemożności ustalenia tego pierwszeństwa – na rzecz organu, który dokonał zajęcia na poczet należności w wyższej kwocie Skoro organ uznał, że strona uzyskuje z tytułu świadczenia emerytalnego kwotę o ok.200 zł wyższą od minimum socjalnego i nie kwestionuje kosztów utrzymania w wysokości 1300 zł oraz konieczności spłaty innych zobowiązań , to dowolna staje się konkluzja organu, że postępowanie egzekucyjne prowadzone jest zgodnie z zasadą poszanowania minimum egzystencji. Poza sporem jest fakt, że strona jest chora przewlekle. Z kolei dochód uzyskiwany z okazjonalnej sprzedaży książek z racji i choroby i formy zarobkowania nie jest żadnym stałym profitem pozwalającym na regularną spłatę zadłużenia bez narażenia na ryzyko niezaspokojenia podatkowych potrzeb życiowych. Ustalenie, iż skarżący jest w stanie opłacić należności i nie pociągnie to dla niego zbyt ciężkich skutków w świetle przesłanek z § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 roku wymaga odniesienia się do wyników postępowania dowodowego w konkretnej sprawie i nie może być oparte na ogólnikach. W szczególności organ powinien wyjaśnić, na czym opiera przekonanie o efektywności egzekucji oraz dlaczego uważa, że w sytuacji majątkowej zobowiązanego spłata należności nie pozbawi go możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. W świetle powyższego uznać należy, że stwierdzenie, iż w przypadku strony nie zachodzi żadna z przesłanek umożliwiających organowi umorzenie zaległości z tytułu składek jest dowolne i nie znajduje potwierdzenia w zgromadzonym materiale dowodowym. Wymaganym byłoby też przy ponownym rozpoznaniu sprawy uzyskanie aktualnej, wyczerpującej i bieżącej dokumentacji ,a nie czynienie uzupełniających zapisków na pierwotnym wniosku, bowiem taka forma pozbawia stronę możliwości złożenia dodatkowych, pełnych oświadczeń , chociażby takich jak na rozprawie w dniu 21 maja 2024 roku ,że Fundusz Sekurytyzacyjny wymaga dla zawarcia ugody wyższej spłaty rat . Jakkolwiek zgodzić należy się z organem, że umarzanie należności z tytułu składek winno mieć charakter wyjątkowy i być zastrzeżone dla szczególnie uzasadnionych przypadków, to przecież nie można wykładać przepisów w sposób, który czyniłby tę instytucję zupełnie martwą. Mimo tego, że umorzenie wiąże się ze zmniejszeniem wpływów do Funduszu, to przecież jednak ustawodawca zdecydował się na wprowadzenie rozwiązań, które to umożliwiają i to zarówno do usus, jak i rozporządzenia. Wobec powyższego, Sąd stwierdził, że organ naruszył przepisy proceduralne, regulujące postępowanie dowodowe, w szczególności art. 7, 77 § 1 i 80 Kpa poprzez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla sprawy, jak również poprzez błędną ocenę zgromadzonego materiału dowodowego wskutek uznania, że w stanie faktycznym sprawy, zapłata zaległości składkowych nie pozbawiłaby skarżącego możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c, Sąd orzekł o uchyleniu zaskarżonej decyzji. O kosztach nie orzeczono, gdyż sprawa korzysta z ustawowego zwolnienia od kosztów sądowych, a strona działała osobiście