III SA/Po 143/16

Dnia 20 października 2016 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Szymon Widłak po rozpoznaniu w dniu 20 października 2016 r., na posiedzeniu niejawnym, sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 16 września 2016 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi [...] na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] grudnia 2015 r., nr [...], w przedmiocie umorzenia postępowania odwoławczego w sprawie podjęcia zawieszonego postępowania dotyczącego skierowania na badania lekarskie, postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Postanowieniem z dnia 23 czerwca 2016 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu odrzucił skargę na decyzję opisaną w rubrum niniejszego postanowienia. W terminie do złożenia skargi kasacyjnej strona skarżąca wystąpiła z wnioskiem, złożonym na urzędowym formularzu PPF, o przyznanie prawa pomocy, poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. Wnioskodawca wyjaśnił przy tym, że chce złożyć skargę kasacyjną, lecz nie ma takiej możliwości z uwagi na przymus adwokacki. Z informacji zawartych we wniosku wynika, że wnioskodawca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z żoną oraz czwórką dzieci. Z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej uzyskuje miesięczny dochód netto w wysokości [...] zł. Ponadto wnioskodawca pobiera rentę w wysokości [...] zł. Żona wnioskodawcy prowadzi własną działalność gospodarczą i z tego tytułu uzyskuje miesięczny dochód netto w wysokości [...] zł. Wnioskodawca posiada dom o powierzchni [...] m˛ o wartości [...] zł. Do wniosku załączono także spis [...] nieruchomości (gruntów i działek), z których trzy stanowią własność wnioskodawcy, [...] stanowią współwłasność z małżonką, a [...] stanowi współwłasność z małżonką oraz z [...] Łączną wartość wykazanych nieruchomości gruntowych wnioskodawca oszacował na kwotę [...]zł. Wnioskodawca podkreślił, że posiada zobowiązania względem Skarbu Państwa z tytułu zaległości w podatku dochodowym od osób fizycznych w kwocie przekraczającej [...] zł, a także inne zobowiązania finansowe na kwotę przekraczającą [...] zł. Jednocześnie przedłożył harmonogram spłat rat kapitałowych zaciągniętych kredytów przez wnioskodawcę jako osobę prowadzącą działalność gospodarczą oraz kredytów zaciągniętych przez niego wspólnie z żoną, a także kredytów zaciągniętych przez jego żonę osobiście oraz w związku z prowadzoną przez nią działalnością gospodarczą. Miesięczne zobowiązania i stałe wydatki zostały określone w sposób następujący: koszty leczenia – [...] zł, koszty ubezpieczenia majątku – [...] zł, opłaty za media – [...] zł, kredyty i pożyczki – [...] zł, koszty utrzymania – ok. [...] zł. Postanowieniem z dnia 16 września 2016 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu odmówił wnioskodawcy przyznania prawa pomocy, stwierdzając, że ten nie wykazał, iż nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. W uzasadnieniu podkreślono, że wnioskodawca pozostaje okresowo w posiadaniu znacznych środków finansowych, którymi może samodzielnie dysponować. Nadto jest właścicielem lub współwłaścicielem nieruchomości o łącznej wartości szacunkowej [...] zł. Wydatkom cywilnoprawnym wnioskodawcy nie można przy tym przyznać pierwszeństwa przed wydatkami o charakterze publicznoprawnym, do których zalicza się należności związane z udziałem w postępowaniu przed sądami administracyjnymi. W sprzeciwie od rzeczonego postanowienia wnioskodawca zarzucił naruszenie art. 246 § 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, poprzez stwierdzenie, iż nie wykazał on okoliczności tam wskazanych. W jego uzasadnieniu ponownie przedstawił swoją sytuację majątkowa i rodzinną, podkreślając okoliczność ciążących na nim zobowiązań. Wnioskodawca podniósł, że w związku z zadłużeniem z tytułu zaciągniętych kredytów znaczną część dochodów przeznacza na ich spłatę – miesięczne koszty kredytów i pożyczek wynoszą ok. [...] zł. Wnioskodawca zobowiązany jest także comiesięcznie regulować zobowiązania z tytułu zaległości podatkowych. To w jego ocenie powoduje, że nie stać go na ponoszenie kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla niego i jego rodziny. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie. W pierwszej kolejności podkreślić należy, że w dniu 15 sierpnia 2015 r. weszła w życie ustawa z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2015 r., poz. 658; tekst jedn. ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi: Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm. – dalej: "P.p.s.a."). Postępowanie sądowe w niniejszej sprawie zostało wszczęte skargą wniesioną po tej dacie, dlatego zgodnie z art. 2 ustawy nowelizującej, przepis art. 260 P.p.s.a. stosuje się w brzmieniu nadanym ustawą zmieniającą. Zgodnie z tym przepisem rozpatrując sprzeciw od zarządzenia i postanowień referendarza sądowego, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8 P.p.s.a. (w tym od postanowień o odmowie przyznania prawa pomocy art. 258 § 1 pkt 7 P.p.s.a.), sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Wniesienie sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3 P.p.s.a.). Zgodnie z treścią art. 199 P.p.s.a., strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Wyjątek od powyższej zasady stanowi przewidziana przez ustawodawcę w art. 243 i nast. P.p.s.a. instytucja prawa pomocy. Zgodnie z art. 245 § 2 P.p.s.a. prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Prawo pomocy może być przyznane osobie fizycznej w tym zakresie, jeżeli nie jest ona w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a.). W orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreśla się, że z przytoczonego ostatnio przepisu wynika, że ubiegającego się o to prawo obciąża obowiązek wykazania, że znajduje się w określonej sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Ponadto wnioskodawca winien mieć na względzie, że instytucja pomocy prawnej w ogólności jest wyjątkiem od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez same strony. Przyznanie prawa pomocy ma na celu zapewnienie realizacji konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które ze względu na brak odpowiednich środków nie są w stanie ponieść kosztów sądowych oraz kosztów niezbędnych dla ustanowienia pełnomocnika z wyboru. Dlatego też prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku oraz pozbawionym (obiektywnie) możliwości uzyskania środków na ten cel z jakichkolwiek źródeł (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 stycznia 2015 r., sygn. akt II OZ 1152/14, dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, na stronie internetowej: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). W literaturze przedmiotu zwrócono uwagę, że prawo pomocy ma służyć najuboższym, to jest podmiotom, dla których konieczność ponoszenia kosztów związanych z postępowaniem sądowym oznaczałaby faktyczne ograniczenie lub wręcz pozbawienie prawa do sądu (zob. H. Knysiak-Molczyk, Przesłanki przyznania prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, Przegląd Prawa Publicznego 2007, nr 4, s. 36-39) Mając powyższe na uwadze oraz biorąc pod rozwagę stan rodzinny, majątek oraz dochody skarżącego, należy podzielić ocenę referendarza sądowego tut. Sadu, że wnioskodawca nie wykazał, aby znajdował się w sytuacji materialnej kwalifikującej go do przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Z oświadczenia wnioskodawcy wynika w szczególności, że pozostaje on w sześcioosobowym gospodarstwie domowym, które utrzymywane jest z miesięcznych dochodów netto wnioskodawcy oraz jego małżonki w łącznej wysokości [...] zł. Sam wnioskodawca prowadzi działalność gospodarczą, z której uzyskuje miesięczny dochód netto w wysokości [...] zł. Ponadto, jak wskazał w formularzu PPF i w załączonych do niego dokumentach, posiada – w tym we współwłasności – znaczny majątek nieruchomy, którego łączna wartość została oszacowana na kwotę [...]zł. Z oświadczenia wnioskodawcy wynika co prawda, że ciążą na nim zobowiązania z tytułu zaległości podatkowych w kwocie przekraczającej [...] zł oraz inne zobowiązania na kwotę przekraczającą [...] zł, nie są to jednakże okoliczności, które biorąc pod uwagę sytuację materialną wnioskodawcy, przemawiałyby za przyznaniem prawa pomocy w zakresie całkowitym. Podobnie zresztą odnieść należy się do spłaty zobowiązań kredytowych skarżącego związanych z prowadzoną przez niego lub jego małżonkę działalnością gospodarczą. Wnioskodawca nie wykazuje bowiem, aby miał jakiekolwiek problemy z obsługą znacznych miesięcznych zobowiązań finansowych. Mimo tych zobowiązań nadal deklaruje dochód netto przekraczający – w skali gospodarstwa domowego – [...] zł. Zasady doświadczenia życiowego nakazują wobec tego przyjąć, że wnioskodawca dysponuje środkami finansowymi, które pozwalają mu zaspokoić wszelkie ciążące na nim zobowiązania. Nie jest natomiast dopuszczalna sytuacja, w której strona postępowania posiada znaczne środki finansowe na spłatę ciążących na nią zobowiązań, w tym kredytów zaciągniętych w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą, zaś koszty postępowania przez nią przed sądem finansowane będą z budżetu państwa, a więc przez ogół podatników. Oceniając sytuację materialną strony bada się przy tym nie tylko jej dochody, ale również czy posiada ona obiektywnie rozumianą zdolność do zdobycia potrzebnych środków finansowych. Strona będąca osobą fizyczną powinna partycypować w kosztach związanych z udziałem w postępowaniu, jeżeli dysponuje jakimikolwiek stałym miesięcznym dochodem lub wolnym od obciążeń majątkiem, który może przynosić potencjalne pożytki, jak również służyć jako zabezpieczenie pożyczki czy kredytu, jeśli brak jest bieżących środków finansowych na ponoszenie określonych wydatków związanych z postępowaniem. Posiadanie wolnego od obciążeń prawami osób trzecich majątku, szczególnie nieruchomości, w zasadzie wyklucza możliwość zwolnienia od kosztów sądowych (por. m.in. postanowienie NSA z dnia 21 maja 2013 r., sygn. akt II OZ 382/13, CBOSA). Tymczasem wnioskodawca nie tylko uzyskuje stały miesięczny dochód netto, lecz nadto jest właścicielem bądź współwłaścicielem nieruchomości – o łącznej wartości [...] zł – w stosunku do których nie wskazał na mające znaczenie obciążenia prawami osób trzecich (które nie są przedmiotem zabezpieczenia). Podkreślić przy tym również trzeba, że dbałość o płynność finansową i regulowanie zobowiązań prywatnoprawnych nie wyklucza konieczności regulowania nie mniej ważnych należności o charakterze publicznoprawnym. Zobowiązania cywilnoprawne (raty kredytu) nie mogą mieć pierwszeństwa przed kosztami postępowania sądowego (por. postanowienie NSA z dnia 18 listopada 2015 r., sygn. akt II OZ 1146/15, CBOSA). W takiej sytuacji należało uznać, że zasadnie referendarz sądowy tut. Sądu zaskarżonym postanowieniem odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. Mając powyższe na uwadze Sąd na podstawie art. 245 § 2, art. 246 § 1 pkt. 1 oraz art. 260 P.p.s.a. orzekł, jak w sentencji postanowienia. Niniejsze orzeczenie jest ostateczne. Sąd orzeka bowiem jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 P.p.s.a.).