III SA/Po 176/10

Dnia 21 kwietnia 2010 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Beata Sokołowska Sędziowie WSA Mirella Ławniczak ( spr.) WSA Szymon Widłak Protokolant: st. sekr. sąd. Katarzyna Skrocka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 21 kwietnia 2010 roku przy udziale sprawy ze skargi Z. W. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w [...] z dnia [...] stycznia 2010 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek I. uchyla zaskarżoną decyzję, II. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu. /-/Sz. Widłak /-/B. Sokołowska /-/M. Ławniczak W dniu 29 czerwca 2009 roku Z. W. złożył w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych Oddział w [...] (zwanym dalej ZUS) wniosek o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenia zdrowotne, Fundusz Pracy, kosztów upomnienia i odsetek za zwłokę. We wniosku podniósł, iż jest bez pracy, choruje na marskość wątroby, nie uzyskuje żadnego dochodu, z którego mógłby się utrzymać i spłacić zaległości. Po przeprowadzonym postępowaniu ZUS wydał decyzję z dnia [...] września 2009 roku, o Nr [...], którą odmówił umorzenia należności z tytułu w/w składek. Organ ustalił, iż Z. W. jest osobą bezrobotną, nie figuruje w ewidencji osób bezrobotnych w Powiatowym Urzędzie Pracy w [...]. Korzysta z pomocy finansowej Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w [...], gdzie pobiera świadczenie w kwocie 444zł. Ustalono dalej, iż jest on osobą rozwiedzioną, ma zasądzone alimenty w wysokości 420 zł na syna, jest właścicielem nieruchomości. Z zebranych danych wynika również, iż wnioskodawca zamieszkuje wspólnie z matką, która uzyskuje świadczenie emerytalne w kwocie 800zł, ponosi stałe miesięczne wydatki w kwocie 200zł, posiada zadłużenie alimentacyjne w kwocie 11.520 zł, nadto choruje na marskość wątroby. Oceniając powyższe okoliczności organ uznał, iż w przedmiotowej sprawie nie zostały spełnione przesłanki całkowitej nieściągalności w rozumieniu art. 28 ustawy z dnia 13 października z 1998 roku - O systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2009r. Nr 205 poz. 1585), zwaną dalej Ustawą z racji pobieranego świadczenia z GOPS oraz z racji tego, iż Wnioskodawca jest właścicielem nieruchomości zapisanej w księdze wieczystej KW [...]. Dodatkowo organ przeanalizował sprawę pod kątem umorzenia zadłużenia ze względu na ważny interes osoby zobowiązanej, przewidziany treścią §3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 31 lipca 2003 roku w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365), zwanym dalej Rozporządzeniem. Uznał, iż zebrany w sprawie materiał dowodowy nie wskazuje na okoliczności, aby pomimo braku całkowitej nieściągalności umorzyć należności z uwagi na ważny interes osoby zobowiązanej. Podkreślił, iż to w interesie osoby zobowiązanej jest dołączenie do wniosku dokumentów, które miałyby istotny wpływ na wynik rozstrzygnięcia. Zdaniem organu Z. W. nie udowodnił, iż nawet minimalne regulowanie należności z tytułu składek pozbawiłoby go możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Z. W. złożył od powyższej decyzji pismo nazwane odwołaniem, w którym podniósł, iż opłacenie zaległości pozbawi go środków na zaspokojenie niezbędnych potrzeb życiowych, ponadto uznał, iż jest osobą przewlekle chorą. Po ponownym rozpoznaniu sprawy w dniu [...] stycznia 2010r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy decyzję z dnia 22 września 2009 roku. Organ uznał, iż dokonana przez organ odwoławczy analiza zebranego materiału dowodowego wykazała, iż rozstrzygnięcie organu I instancji było zasadne oraz zgodne z obowiązującymi przepisami prawa. Organ nadal stał na stanowisku, iż brakuje w zebranym materiale dowodów, iż opłacanie należności ZUS pozbawiłoby zobowiązanego możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Zdaniem organu Z. W. nie wykazał poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia. Zakład ocenił sytuację zobowiązanego jako trudną, lecz nie jest to okoliczność jedyna i wystarczająca do spełnienia przesłanek umożliwiających umorzenie zadłużenia. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego Z. W. zarzucił decyzji organu naruszenia art. 7, 8 i 11 Kodeksu postępowania administracyjnego poprzez niedokładne wyjaśnienie stanu faktycznego, naruszenie art. 107 §3 Kpa poprzez uzasadnienie decyzji w sposób uniemożliwiający stronie dokonanie prawidłowej weryfikacji poczynionych przez organ ustaleń faktycznych. Zarzucił także organowi naruszenie art. 28 ust. 3 pkt 6 ustawy – O systemie ubezpieczeń społecznych poprzez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że stwierdzenie okoliczności, iż w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne, musi być poprzedzone prowadzeniem takiego postępowania. Skarżący podniósł również, iż organ błędnie zinterpretował §3 ust. 1 pkt 1 Rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej uznając, iż sytuacja, w której zobowiązania strony przekraczające jej dochody przy jednoczesnym braku oszczędności oraz polegającego na zbyciu majątku nie stanowi sytuacji pozbawiającej Skarżącego możliwości zaspokojenia jego niezbędnych potrzeb życiowych. Zdaniem Skarżącego organ nie dokonał szczegółowej analizy jego możliwości finansowych, wartości jego majątku, stanu zdrowia jego oraz matki, kosztów utrzymania syna, nie ocenił wyczerpująco stanu nieruchomości, której jest współwłaścicielem. Dalej Skarżący podniósł, iż organ wbrew treści § 3 ust.1 pkt 3 cyt. rozporządzenia przyjął iż, choroba alkoholowa Skarżącego oraz stwierdzona marskość wątroby nie stanowią przewlekłej choroby w rozumieniu tego przepisu. W odpowiedzi na skargę organ podtrzymał stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Skarga zasługiwała na uwzględnienie. Dokonując na podstawie art. 1 §1 i §2 ustawy – Prawo o ustroju sądów administracyjnych kontroli zaskarżonej decyzji pod względem jej zgodności z prawem należało uznać, że decyzja narusza przepisy postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowił przepis art. 28 ustawy z dnia 13 października 1998 roku - o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst. jedn. Dz.U. z 2007r, nr 11, poz. 74 ze zm.). Zgodnie z treścią art. 28 ust. 1 tejże ustawy należności z tytułu składek mogą być umarzane, a zgodnie z ust. 2 należności te mogą być umarzane tylko w przypadkach całkowitej nieściągalności. Przypadki całkowitej nieściągalności składek wymienia wyczerpująco ust. 3 omawianego artykułu. Z powołanej treści przepisu wynika, iż należności z tytułu składek mogą być umarzane na podstawie wyłącznie wymienionych w ust. 3 wypadkach całkowitej nieściągalności. Art. 28 ust. 3 ustanawia wyjątek od powyższej reguły i daje możliwość umorzenia należności z tytułu składek mimo braku całkowitej nieściągalności. Wyjątek ten jest ustawowo ograniczony do jednej tylko kategorii zadłużenia tj. należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek. Decyzja, o której stanowi art. 28 ust. 1 ustawy ma charakter uznaniowy, a to oznacza, że nawet wówczas, gdy ponad wszelką wątpliwość ustalona zostanie całkowita nieściągalność należności, organ może odmówić ich umorzenia (wyrok NSA z dnia 29 sierpnia 2007r. sygn. akt GSK 141/07. Lex 3681970.) Organ w zaskarżonej decyzji uznał, iż ponieważ prowadzone jest obecnie postępowanie egzekucyjne, a organ egzekucyjny dotychczas nie stwierdził bezskuteczności egzekucji to brak jest przesłanek do umorzenia zaległości na podstawie art. 28 ust. 3 ustawy. Z akt sprawy nie wynika jednakże fakt całkowitej nieściągalności, brak jakiegokolwiek orzeczenia organu egzekucyjnego w tym zakresie. Do akt załączono jedynie pismo Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w [...] o zajęciu wynagrodzenia za pracę, ale dokonane na wniosek G. W. Dalej, w zakresie występowania przesłanek z art. 28 cytowanej ustawy organ przyjął, iż Skarżący jest właścicielem nieruchomości o wartości egzekucyjnej. W ocenie Sądu z naruszeniem art. 77 i 80 Kpa dokonano powyższych ustaleń. Sam zobowiązany podał, iż zamieszkuje w jednym domu z matką, mając użyczony pokój o powierzchni 16m kwadratowych. Brak w aktach jakiejkolwiek informacji odnośnie rodzaju nieruchomości, której jest właścicielem poza informacją z Powiatowego Ośrodka Dokumentacji Geodezyjnej i Kartograficznej w [...], iż w/w na dzień 10 lipca 2009r. figuruje w bazie ewidencji gruntów i budynków powiatu pleszewskiego i posiada KW [...]. Rację ma Skarżący podnosząc w skardze, iż organ nie dokonał pełnych i wyczerpujących ustaleń w tym zakresie. Nie wykazano także faktu zabezpieczenia hipotecznego przedmiotowej nieruchomości na potrzeby prowadzonego postępowania. Organ w zaskarżonej decyzji nie określił jednoznacznie, czy zaistniał stan całkowitej nieściągalności, zwłaszcza, że organ nie prowadził w tym zakresie postępowania egzekucyjnego. Analiza przepisów stanowiących podstawę materialnoprawną niniejszego rozstrzygnięcia prowadzi do wniosku, iż stan finansowy i majątkowy dłużnika może stanowić samoistną przesłankę umorzenia zaległości, dlatego też do obowiązków organu należało szczegółowe ich rozważenie. Pojęcie "stanu majątkowego" o którym mowa w pkt 1 § 3 Rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej – w aspekcie rozeznania możliwości zaspokojenia roszczeń Zakładu Ubezpieczeń Społecznych należy rozumieć szeroko, biorąc pod uwagę nie tylko stan posiadania odnoszący się do mienia ruchomego, wierzytelności, praw majątkowych, osiąganych dochodów z tytułu pracy zarobkowej czy też innych dochodów osiąganych w wyniku realizacji umów cywilnoprawnych, ale także nieruchomości. Poza tym fakt ewentualnej sprzedaży nieruchomości (domu) czy to w drodze egzekucji, czy przez samego zobowiązanego nie może być rozpatrywany w kontekście zagrożenia dla zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych (wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 09.09.2009, III SA/Wr 215/09). Uznać więc należy, iż skoro organy opierają się na potencjalnej wartości egzekucyjnej nieruchomości, której współwłaścicielem jest Skarżący - to winny szczegółowo wyjaśnić - co to jest za nieruchomość, kto jeszcze jest współwłaścicielem, jaki udział przysługuje Skarżącemu, jaka jest jego wartość, a także czy możliwie jest jego zbycie. Następnie należy rozważyć, czy zbycie mieszkania nie będzie skutkowało brakiem zaspokojenia potrzeb mieszkaniowych. W przedmiotowej sprawie organy nie poczyniły takich ustaleń. Organ jako bezsporne uznał pozostawanie przez zobowiązanego we wspólnym gospodarstwie z matką, także dochody z tytułu uzyskiwanych przez nią świadczeń uznał jako wspólne dochody zobowiązanego i jego matki. Tymczasem fakt wspólnego zamieszkiwania, a nie prowadzenia gospodarstwa wynika jedynie z faktu podania dochodu matki w kwestionariuszu o stanie majątkowym, nie wynika natomiast z wniosku o umorzenie i oświadczeń zobowiązanego, jak również z kwestionariusza o możliwościach płatniczych. Brak jakichkolwiek ustaleń w tym zakresie, trudno więc uznać za uzasadnione twierdzenia organu, iż określając dochody Z. W. zaliczył do nich dochody matki jako prowadzącej wspólnie z nim gospodarstwo domowe. Analizując treść uzasadnienia decyzji należy stwierdzić, że organ wbrew przepisom art. 7, 77 i 80 Kpa nie uwzględnił wydatków na utrzymanie syna Skarżącego, nie dokonał zestawienia miesięcznych wydatków z jego dochodami, uznał sytuację finansową za trudną, ale zdaniem organu nie jest to okoliczność jedyna i wystarczająca do spełnienia przesłanek umożliwiających umorzenie zadłużenia. Organ dokonując ustaleń, co do sytuacji materialnej (k. 17) nie uwzględnił zadłużenia tytułem obowiązku alimentacyjnego. Zaznaczyć należy, iż - jak wskazuje Skarżący - w dalszym ciągu jest on zobowiązany spełniać świadczenie alimentacyjne. Tym samym organ dokonując oceny sytuacji majątkowej zobowiązanego winien uwzględnić zarówno zadłużenie alimentacyjne, jak i bieżące obciążenia tytułem obowiązku alimentacyjnego. Ocena sytuacji materialnej wymaga porównania kwot przychodów do kwot obciążeń zobowiązanego, przy równoczesnym uwzględnieniu charakteru (niezbędności) poszczególnych obciążeń. Organ pominął sprawdzenie okoliczności wskazanych przez Skarżącego w oświadczeniu z dnia 15.X.2009r., w których wskazywał, iż uzyskał świadczenia z tytułu renty inwalidzkiej. Ma to znaczenie tak dla kwestii materialnej, jak i zdrowotnej zwłaszcza, iż już we wcześniejszych kwestionariuszach majątkowych wskazywał, że jest w "trakcie załatwiania" tego świadczenia. Celem tego postępowania jest ocena wszystkich przesłanek, a zwłaszcza rozważenia wymaga okoliczność, czy egzekucja należności nie doprowadzi do niemożności zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych zobowiązanego i jego rodziny. Przesądzając o wyjątkowo trudnej sytuacji Skarżącego organ winien szczegółowo wykazać, dlaczego instytucji umorzenia nie zastosował pomimo wystąpienia szczególnych okoliczności, jaką jest właśnie wyjątkowo trudna sytuacja Skarżącego. Brak prawidłowego uzasadnienia zaskarżonej decyzji w tym zakresie uniemożliwiło jej właściwą kontrolę ze strony Sądu. Nie spełnia wymogów prawidłowego uzasadnienia w tym zakresie twierdzenie organu, iż Skarżący nie wykazał poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia. Rację ma organ twierdząc, iż Skarżący nie podniósł w toku postępowania administracyjnego żadnych nowych okoliczności, niemniej podkreślić trzeba, iż rozstrzyganie w ramach uznania wymaga ustaleń dokonanych w całokształcie materiału dowodowego (art. 80 Kpa), zgromadzonego i zbadanego w sposób wyczerpujący (art. 77 Kpa) tj. przy podjęciu wszelkich kroków niezbędnych dla dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego jako warunku wydania decyzji o przekonującej treści (art. 11 Kpa), a także załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 Kpa). Dlatego też organ powinien podjąć wszelkie kroki zmierzające do dokładnego ustalenia podstaw faktycznych, a nie ograniczać się jedynie do przerzucania ciężaru dowodowego na stronę. Ma to odniesienie także w aspekcie podnoszonej przez Skarżącego kwestii jego choroby. Zakład Ubezpieczeń Społecznych zgromadził dane dotyczące sytuacji zdrowotnej, za bezsporny uznał fakt występowania u zobowiązanego schorzenia w postaci marskości wątroby oraz choroby alkoholowej, jednakże w uzasadnieniu decyzji nie odniósł się do tych okoliczności, nie rozważył, czy taka jednostka chorobowa może być jednostką przewidzianą w przepisie art. §3 ust. 1 pkt cyt. wyżej rozporządzenia, czy też sytuacja zdrowotna jest przyczyną złej sytuacji majątkowej, a co za tym idzie ogranicza możliwości płatnicze zobowiązanego. Brak w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji jakiejkolwiek oceny spełnienia bądź nieziszczenia się przesłanki – wystąpienia przewlekłej choroby zobowiązanego pozbawiającej go możliwości uzyskania dochodu umożliwiającego opłacenie należności, uniemożliwia ocenę prawidłowości rozstrzygnięcia organu w tym zakresie. Prawidłowo skonstruowane uzasadnienie powinno zawierać wyczerpujące omówienie oceny materiału dowodowego, wykładnię przepisów i ocenę przyjętego stanu faktycznego. Uzasadnienie zaskarżonej decyzji nie spełnia powyższych wymogów, w szczególności nie wyjaśnia jakimi przesłankami kierował się organ dokonując oceny materiału dowodowego oraz brak szczegółowego omówienia kwestii istnienia okoliczności wyłączających zastosowanie instytucji umorzenia. Dopiero wszechstronne wyjaśnienie sprawy w kontekście przepisów prawa materialnego (zwłaszcza art. 28 ust. 3a – ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych), przy zachowaniu przepisów postępowania administracyjnego, w tym w szczególności przedstawionych powyżej, daje prawo do podjęcia decyzji (z uwagi na jej fakultatywny charakter), nawet odmownej - w sytuacji zaistnienia przesłanek pozwalających na umorzenia należności. Rozpoznając ponownie sprawę, organ uwzględni poczynione przez Sąd uwagi. Wobec powyższego, Sąd na podstawie art.145 §1 pkt 1 lit c i art.152 – Ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r – prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153,poz.1270 ze zm.), orzekł jak w sentencji. /-/ Sz. Widłak /-/ B. Sokołowska /-/ M. Ławniczak