III SA/Po 1844/13

Dnia 6 marca 2014 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Maria Lorych-Olszanowska ( spr.) Sędziowie WSA Mirella Ławniczak WSA Szymon Widłak Protokolant: st.sekr.sąd. Izabela Kaczmarczyk po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 6 marca 2014 roku przy udziale sprawy ze skargi A. M. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w S. z dnia [...] października 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek za osobę prowadzącą działalność gospodarczą I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w S. nr [...] z [...] czerwca 2013 r., II. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana. Zaskarżoną decyzją Zakład Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy swoją wcześniejszą decyzję z dnia [...] czerwca 2013 r. n [...], odmawiającą umorzenia należności z tytułu składek , do uiszczenia których zobowiązany jest A. M. W uzasadnieniu decyzji ZUS powołał się na stanowisko i wytyczne zawarte w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 22 stycznia 2013 r. w sprawie o sygn. akt III SA/Po 1064/12. Wynika z nich, że obowiązkiem organu administracji, prowadzącego postępowanie w przedmiocie umorzenia należności wobec ZUS, jest porównanie sytuacji materialnej zobowiązanego z wysokością zaległej należności i wskazanie dochodów (rzeczywistych lub potencjalnych), które w ocenie organu byłyby wystarczające na pokrycie zadłużenia. Niezbędne jest też zestawienie wysokości dochodu uzyskiwanego przez zobowiązanego z podstawowymi kosztami jego utrzymania w celu ustalenia, czy jest w stanie spłacać zadłużenie bez uszczerbku dla utrzymania własnego. Możliwości majątkowe płatnika nie mogą być przy tym rozpatrywane w oderwaniu od jego stanu zdrowia. W sytuacji gdy zobowiązany korzysta z pomocy społecznej należy też rozważyć, czy w interesie ogólnospołecznym jest dalsze egzekwowanie długu wobec ZUS, które może prowadzić do generowania większych kosztów pomocy społecznej kierowanej do zobowiązanego. Z ustaleń poczynionych po ponownym rozpoznaniu sprawy wynika, że A. M. prowadził działalność gospodarczą, w trakcie której nie dopełnił obowiązku opłacania należnych składek na rzecz ZUS. Zaległości obejmują okres od lutego 1997 r. do grudnia 1998 r. i wynoszą [...] zł, zaś odsetki za zwłokę wynoszą [...] zł. Aktualnie źródłem dochodu A. M. jest wynagrodzenie za pracę w firmie X w wysokości [...] zł miesięcznie. Otrzymuje on też pomoc z Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w P., w formie zasiłku celowego na żywność, w wysokości [...] zł miesięcznie. Wynagrodzenie za pracę zostało zajęte na poczet należności składkowych na rzecz ZUS oraz przez komornika sądowego w S. na poczet zaległych alimentów. Faktyczny dochód A. M., po uwzględnieniu powyższych potrąceń, wynosi [...] zł miesięcznie. Zobowiązany prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, zamieszkuje w wynajętym mieszkaniu i pokrywa wydatki związane z utrzymaniem mieszkania w kwocie [...] zł miesięcznie. Na wyżywienie i odzież przeznacza kwotę pozostającą do dyspozycji po dokonaniu stałych opłat. Nie jest obciążony zobowiązaniami kredytowymi. Wraz z żoną B. M. dysponuje spółdzielczym własnościowym prawem do lokalu mieszkalnego, położonego w S. W lokalu tym mieszka żona zobowiązanego i dwoje jego pełnoletnich dzieci: A. i P. Z uwagi na sytuację bytową A. M. objęty jest pomocą Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w P. od 2008 r. w szerokim zakresie. Otrzymuje pomoc w postaci zasiłków celowych, pieniężnych m.in. na pokrycie kosztów zakupu leków, kosztów leczenia, na zakup odzieży i artykułów żywnościowych. Z relacji pracownika socjalnego MOPR wynika, że A. M. znajduje się w trudnej sytuacji a kwota pozostająca do jego dyspozycji, po opłaceniu stałych miesięcznych opłat, nie wystarcza na zaspokojenie niezbędnych potrzeb i jest niższa od minimum socjalnego określonego dla jednoosobowego gospodarstwa, które wynosi 1 026, 94 zł. Daje to podstawę do stwierdzenia, że bez wsparcia instytucji państwowych nie jest w stanie zaspokoić podstawowych potrzeb życiowych. Sytuacja A. M. określona została w opisanej decyzji jako stan ubóstwa. Wynika z niej jednak, że stan ten jest skutkiem nałożonego obowiązku alimentacyjnego. Zobowiązany z tytułu alimentów może jednak wystąpić z wnioskiem o obniżenie lub uchylenie obowiązku alimentacyjnego. A. M. nie legitymuje się orzeczeniem lekarskim stwierdzającym niezdolność do pracy czy ograniczenia w jej wykonywaniu. Ponieważ, w ocenie ZUS, stwierdzona sytuacja finansowa, która "przejawia symptomy ubóstwa" nie ma charakteru trwałego, brak podstaw do umorzenia zaległych należności. Biorąc pod uwagę możliwość ograniczenia lub uchylenia obowiązku alimentacyjnego ZUS uznał, że problemy finansowe A. M. mają charakter przejściowy. Nie można też uznać, że nie istnieje realna szansa na poprawę sytuacji finansowej zobowiązanego. W skardze skierowanej do Wojewódzkiego Sadu Administracyjnego w Poznaniu A. M. stwierdził, że w jego przypadku zachodzą przesłanki do umorzenia należności wobec ZUS. Podkreślił, że zaległości z tytułu alimentów będzie zobowiązany spłacać jeszcze przez długi czas a wnioski o zmniejszenie obowiązku alimentacyjnego nie zostały uwzględnione przez Sąd Rejonowy w S. W odpowiedzi na skargę ZUS wniósł o jej oddalenie i podtrzymał stanowisko i argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Skarga zasługiwała na uwzględnienie. Sprawa z wniosku A. M. o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne była już dwukrotnie przedmiotem rozstrzygnięć tut. Sądu. W wyroku z dnia 8 grudnia 2011 r. w sprawie o sygn. akt III SA/Po 836/11, uchylając decyzję ZUS, odmawiającą umorzenia należności za okres od lutego 1997 r. do grudnia 1998 r., WSA wskazał na konieczność poczynienia ustaleń czy należności te nie uległy przedawnieniu. W kolejnym wyroku z dnia 22 stycznia 2013 r. w sprawie o sygn. akt III SA/Po 1064/12 tut. Sąd uznał, ze wyjaśnienia jakie poczynił ZUS we wskazanym zakresie stwierdzając, że nie doszło do przedawnienia należności, są prawidłowe i uzasadnione. Wynikało z nich, że z dniem [...] czerwca 1999 r. zawarto ze skarżącym układ ratalny, co powodowało przerwanie biegu przedawnienia. Po nowelizacji ustawy umowa taka powodowała zawieszenie biegu przedawnienia – od dnia 1 stycznia 2003 r. (do 25 września 2007 r.). Następnie [...] grudnia 2008 r. wydano decyzję o wysokości zadłużenia, doręczoną stronie [...] grudnia 2008 r. Na jej podstawie wystawiono tytuły wykonawcze doręczone [...] października 2009 r. wraz z zawiadomieniem o zajęciu wynagrodzenia, co spowodowało dalsze zawieszenie biegu przedawnienia – zgodnie z art. 24 pkt 5 b ustawy. W uzasadnieniu powyższego orzeczenia WSA zawarł też szczegółowe wytyczne, jakimi winien kierować się organ ustalając sytuację materialną skarżącego, które zostały przytoczone szczegółowo we wstępnej części uzasadnienia. Zgodnie z art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270) ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sadu wiążą w sprawie ten sam sąd oraz organ, którego działanie było przedmiotem zaskarżenia. Kierując się postanowieniami powyższego przepisu należy stwierdzić, że dokonując oceny legalności zaskarżonej decyzji Sąd był związany oceną prawną i wytycznymi, zawartymi w opisanych wyżej wyrokach. Podstawę prawną zaskarżonej decyzji stanowił przepis art. 28 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych ( t.j. Dz. U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1485 ze zm.). Przepis stwarza możliwość umorzenia należności z tytułu składek w całości lub w części tylko w przypadku stwierdzenia ich całkowitej nieściągalności z zastrzeżeniem wyjątków określonych w art. 28 ust. 3a. Przypadki całkowitej nieściągalności wymienione zostały w ust. 3 art. 28 i stanowi on, że całkowita nieściągalność zachodzi, gdy: 1) dłużnik zmarł ... 2) sad oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe..... 3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie.... 4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym; 4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym; 5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję; 6) jest oczywiste, ze w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Ocena możliwości umorzenia należności obciążających skarżącego, na podstawie powyższego przepisu, doprowadziła ZUS do trafnego wniosku, że brak jest przesłanek do uwzględnienia wniosku skarżącego na jego podstawie. Wobec należności wynikających z niespłaconych składek, wdrożone zostało postępowanie egzekucyjne, które jest w toku, a to nie daje podstaw do stwierdzenia bezskuteczności tego postępowania. Ponadto, poza wynagrodzeniem za pracę, skarżący dysponuje majątkiem, pozwalającym na wdrożenie skutecznej egzekucji. Jest nim spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego. Brak więc podstaw do stwierdzenia, że w sprawie nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności, przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności. Wobec powyższego zasadne było rozważenie możliwości umorzenia zaległych należności na podstawie art. 28 ust. 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych i § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ( Dz. U. Nr 141, poz. 1365) stanowiącego, że " Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku: 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności; 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Z bezspornych ustaleń wynika, że żadna z przesłanek wymienionych w pkt 2 i 3 powyższego przepisu nie ma zastosowania do skarżącego. Do oceny pozostaje zatem stanowisko ZUS dotyczące kwestii związanej z możliwością opłacenia zaległych składek, w aspekcie skutków, jakie wywoła to dla zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych skarżącego. Uzasadnienie zaskarżonej decyzji w tym zakresie nie odpowiada wymogom określonym w wytycznych Sądu, zawartych w uzasadnieniu wyroku w sprawie III SA/Po 1064/12. Wbrew zawartemu tam nakazowi ZUS nie porównał, ustalonej przez siebie, sytuacji materialnej skarżącego z wysokością zaległej należności i nie wskazał dochodów (rzeczywistych czy potencjalnych), które byłyby wystarczające na pokrycie zadłużenia. Organ ten wprawdzie zestawił wysokość dochodów, uzyskiwanych przez skarżącego, z niezbędnymi kosztami jego utrzymania i stwierdził, że z uzyskiwanych dochodów skarżący nie jest w stanie zaspokoić niezbędnych potrzeb życiowych bez wsparcia ze strony organów państwowych lecz pomimo takich ustaleń uznał , iż brak podstaw do stwierdzenia, że opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby skarżącego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Powyższe, wzajemnie sprzeczne wnioski, organ ten uzasadnił wskazując na możliwość zmiany sytuacji skarżącego w przyszłości i realną szansę poprawy sytuacji finansowej. Możliwość ta wynika z faktu, że skarżący nie legitymuje się żadnym orzeczeniem lekarskim ograniczającym możliwości zdobycia innego zatrudnienia. Powyższe wskazuje, że ocena możliwości finansowych skarżącego, dokonana została w zaskarżonej decyzji w sposób wadliwy. Formułując ją, poza wskazaniem aktualnych dochodów i wydatków skarżącego, ZUS powołał się bowiem na zdarzenia przyszłe, niepewne i wręcz hipotetyczne. Dokonując oceny przyszłych możliwości zarobkowych nie uwzględnił realnych możliwości osiągania przez skarżącego wyższych dochodów przy posiadanym przygotowaniu zawodowym i ofertach pracy. Tak dokonana ocena możliwości zarobkowych skarżącego jest więc całkowicie dowolna i uchyla się spod kontroli. Cechy dowolności ma też stanowisko organu dotyczące obowiązku alimentacyjnego skarżącego. Brak bowiem podstaw do przeciwstawiania obowiązków alimentacyjnych obowiązkowi spłaty należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne i argumentowania odmowy umorzenia należności przez powołanie się na hipotetyczną możliwość uchylenia bądź obniżenia tego obowiązku. ZUS pominął też całkowicie wysokość zobowiązań z tego tytułu oraz wyjaśnienia skarżącego (nie poparte jednak dowodami), że z wnioskami o obniżenie alimentów występował ale wnioski te nie zostały uwzględnione. Zaskarżona decyzja nie zawiera nadto odniesienia do faktu korzystania przez skarżącego ze świadczeń pomocy społecznej w szerokim zakresie i rozważań czy w interesie społecznym leży dalsze egzekwowanie długu wobec ZUS, co może prowadzić do generowania większych kosztów pomocy społecznej kierowanej do skarżącego. Na potrzebę poczynienia powyższych rozważań wskazał także WSA we wskazanym wyżej wyroku. Mając powyższe na uwadze należało stwierdzić, że zaskarżona decyzja wydana została z naruszeniem art. 153 p.p.s.a w stopniu, który miał wpływ na wynik sprawy oraz § 3 ust. 1 cyt. Rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne i z tego powodu podlega uchyleniu z mocy art. 145 § 1 pkt 1a,c ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2012 r. , poz. 270).