III SA/Po 187/25

Dnia 11 czerwca 2025 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Marzenna Kosewska Sędzia WSA Izabela Paluszyńska Asesor sądowy WSA Piotr Ławrynowicz (sprawozdawca) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 11 czerwca 2025 roku sprawy ze skargi A. K. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 18 grudnia 2024 r. nr [...] w przedmiocie oddalenia zarzutu w sprawie egzekucji administracyjnej I. uchyla zaskarżone postanowienie i poprzedzające je postanowienie Burmistrza Miasta i Gminy [...] z dnia 26 kwietnia 2024 r., nr [...]; II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz strony skarżącej kwotę 100,- (sto) złotych tytułem zwrotu kosztów sądowych. Postanowieniem z 18 grudnia 2024 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej: Kolegium lub SKO) po rozpoznaniu zażalenia A. K. (dalej: skarżący) na postanowienie z 26 kwietnia 2024r. Burmistrza Miasta i Gminy [...] (dalej: organ I instancji) w przedmiocie zarzutów w sprawie prowadzenia egzekucji administracyjnej na podstawie tytułu wykonawczego z 16 stycznia 2024 r. nr [...] obejmującego zobowiązanie z tytułu nienależnie ustalonego decyzją z 7 czerwca 2018 r. Starosty [...] na rzecz A. K. i R. K. odszkodowania za przejęcie na rzecz gm. [...] prawa własności nieruchomości położonej w m. [...], utrzymało w mocy zaskarżone postanowienie organu I instancji. Postanowienie wydano w następującym stanie faktycznym i prawnym. Decyzją z 7 czerwca 2018 r. Starosta [...] ustalił na rzecz A. K. i R. K. odszkodowanie w łącznej kwocie 2.561,00 zł za przejęcie przez gm. [...] prawa własności nieruchomości (działka nr [...] w [...], wydzielonej pod lokalizację drogi gminnej. Wedle pkt 2. decyzji odszkodowanie miało zostać wypłacone na rzecz A. K. w kwocie 1920,75 zł (za ľ udziału we współwłasności) oraz R. K. w kwocie 640,25 zł (za Ľ udziału we współwłasności). Decyzją z 14 czerwca 2023 r. Wojewoda [...] stwierdził nieważność powyższej decyzji Starosty [...] z powodu skierowanie jej do osób niebędących stroną w sprawie. Wskazano, że w dniu przejęcia prawa własności działki nr [...] jej właścicielami nie byli już A. i R. K., którzy sprzedali nieruchomość 10.11.2017 r., lecz S. K. i K. K.. Pismami z 10.08.2023 r. oraz z 8.11.2023 r. Burmistrz Gminy [...] wezwał skarżącego do zwrotu nienależnie wypłaconego odszkodowania w kwocie 2561 zł i przedłożenia informacji o potencjalnych spadkobiercach R. K.. Na skutek ww. wezwań skarżący dokonał częściowych wpłat w następujących terminach: 1.09.2023 r. - 106,71 zł, 2.10.2023 r. - 106,71 zł, 16.11.2023 r. - 426,83 zł. Łączna kwota wpłat wyniosła - 640,25 zł. Upomnieniem z 14.12.2023 r. organ I instancji wezwał skarżącego do uregulowania należności pieniężnej w wys. 3.300,56 zł (kwota po waloryzacji na 1.01.2023 r.) wraz z odsetkami na dzień 14.12.2023 r. w wys. 13,12 zł oraz kosztami upomnienia w wys. 16 zł. Z uwagi na nieuregulowanie zobowiązania w dniu 16.01.2024 r. organ I instancji wystawił tytuł wykonawczy o nr [...] Pismem z 3.04.2024 r. skarżący wniósł skargę na czynność egzekucyjną, która została zakwalifikowana jako zarzut w sprawie prowadzonej na podstawie ww. tytułu wykonawczego. Podniósł zarzut nieistnienia obowiązku zwrotu części odszkodowania wypłaconego R. K. wskazując, że nie uważa się za jej spadkobiercę. Postanowieniem z 26 kwietnia 2024 r. organ I instancji oddalił zarzut skarżącego. Pismem z 10 maja 2024 r. skarżący wniósł zażalenie na powyższe postanowienie, podtrzymując w nim swoje stanowisko, że nie zgadza się z uznaniem go za spadkobiercę córki R. K.. W uzasadnieniu Kolegium wskazało, że zgodnie z art. 132 ust. 3a ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 344 ze zm., dalej: u.g.n.), jeśli decyzja o odszkodowaniu zostanie uchylona lub stwierdzona jej nieważność, osoba, której wypłacono odszkodowanie, lub jej spadkobierca są zobowiązani do zwrotu tego odszkodowania po waloryzacji. SKO wyjaśniło, że R. K. zmarła 8.08.2020 r. i była córką skarżącego. Zważywszy, że organ I instancji wezwał skarżącego do przedłożenia dokumentów wskazujących krąg spadkobierców R. K., a skarżący tych dokumentów nie dostarczył, egzekucja została skierowana do skarżącego co do całości nienależnie wypłaconego i zwaloryzowanego odszkodowania. Dostarczenie dokumentów świadczących o tym, że skarżący nie jest spadkobiercą córki, spowodowałoby odstąpienie od egzekwowania części odszkodowania wypłaconego R. K.. SKO dodało, że 4.04.2024 r. skarżący wpłacił kwotę w wys. 2.134,17 zł, co umniejszyło egzekwowaną kwotę główną do wys. 925,81 zł. W skardze do tutejszego Sądu A. K. podtrzymał zarzut dotyczący błędnego uznania go przez organy za spadkobiercę po R. K.. W odpowiedzi SKO wniosło o oddalenie skargi, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonym postanowieniu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje. Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tj. Dz. U. z 2024 r. poz. 1267 ze zm.) kontrola sądowa zaskarżonych decyzji, postanowień bądź innych aktów wymienionych w art. 3 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 935 ze zm., dalej: p.p.s.a.), sprawowana jest w oparciu o kryterium zgodności z prawem. W związku z tym, zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 i 2 p.p.s.a., aby wyeliminować z obrotu prawnego akt wydany przez organ administracyjny, konieczne jest stwierdzenie, że doszło w nim do naruszenia przepisów prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, bądź przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, albo też do naruszenia przepisów prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania albo stwierdzenia nieważności decyzji. Nadto zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a. Rozpoznając niniejszą sprawę w świetle powołanych wyżej kryteriów Sąd uznał, że skarga zasługuje na uwzględnienie. W ocenie Sądu zaskarżone postanowienie SKO w [...] oraz poprzedzające je postanowienie Burmistrza Miasta i Gminy [...] zostały wydane z naruszeniem przepisów postępowania w stopniu, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W pierwszej kolejności wskazać należy, że zarzut w sprawie prowadzenia egzekucji administracyjnej są podstawowym środkiem ochrony zobowiązanego przed nieuzasadnionym bądź niezgodnym z prawem wszczęciem i prowadzeniem egzekucji. Art. 33 § 1 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (t.j. Dz. U. z 2023 r., poz. 2505 ze zm., dalej: u.p.e.a.) stanowi, że zobowiązanemu przysługuje prawo wniesienia do wierzyciela, za pośrednictwem organu egzekucyjnego, zarzutu w sprawie egzekucji administracyjnej. Zarzuty te można składać tylko z przyczyn ściśle wskazanych w art. 33 § 2 u.p.e.a., tj.: 1) nieistnienia obowiązku; 2) określenia obowiązku niezgodnie z treścią obowiązku wynikającego z: a) orzeczenia, o którym mowa w art. 3 i art. 4, b) dokumentu, o którym mowa w art. 3a § 1, c) przepisu prawa, jeżeli obowiązek wynika bezpośrednio z tego przepisu; 3) błędu co do zobowiązanego; 4) braku uprzedniego doręczenia zobowiązanemu upomnienia, jeżeli jest wymagane; 5) wygaśnięcia obowiązku w całości albo w części; 6) braku wymagalności obowiązku w przypadku: a) odroczenia terminu wykonania obowiązku, b) rozłożenia na raty spłaty należności pieniężnej, c) wystąpienia innej przyczyny niż określona w lit. a i b. Wedle zaś art. 33 § 4 u.p.e.a. zarzut w sprawie egzekucji administracyjnej określa istotę i zakres żądania oraz dowody uzasadniające to żądanie. Organ egzekucyjny niezwłocznie przekazuje wierzycielowi zarzut w sprawie egzekucji administracyjnej (art. 34 § 1 u.p.e.a.). Zgodnie z treścią art. 34 § 2 u.p.e.a. wierzyciel wydaje postanowienie, w którym: 1) oddala zarzut w sprawie egzekucji administracyjnej; 2) uznaje zarzut w sprawie egzekucji administracyjnej: a) w całości, b) w części i w pozostałym zakresie oddala ten zarzut; 3) stwierdza niedopuszczalność zarzutu w sprawie egzekucji administracyjnej, jeżeli: a) zarzut jest albo był przedmiotem rozpatrzenia w odrębnym postępowaniu podatkowym, administracyjnym lub sądowym, b) zobowiązany kwestionuje w całości albo w części wymagalność należności pieniężnej z uwagi na jej wysokość ustaloną lub określoną w orzeczeniu, od którego przysługuje środek zaskarżenia. Sąd stwierdza, że podniesiony przez skarżącego zarzut błędu co do zobowiązanego nie został przez organy dostatecznie wyjaśniony. Skarżący podniósł, że nie uznaje się za spadkobiercę po zmarłej córce R. K., w związku z czym organy błędnie określiły wobec skarżącego obowiązek zwrotu odszkodowania w części dot. R. K.. Zgodnie z art. 18 u.p.e.a. jeżeli przepisy tej ustawy nie stanowią inaczej, w postępowaniu egzekucyjnym mają odpowiednie zastosowanie przepisy ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2024 r., poz. 572 dalej: k.p.a.) Przepis art. 18 u.p.e.a. stanowi podstawę do stosowania przez organy egzekucyjne min. przepisów art. 7, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a., zgodnie z którymi, organy te podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy oraz wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego oraz oceniają na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona. Zgodnie z art. 124 § 2 k.p.a. postanowienie zawiera uzasadnienie faktyczne i prawne. Zgodnie z art. 126 k.p.a. do postanowień stosuje się odpowiednio przepisy art. 107 § 2-5. Natomiast na podstawie art. 107 § 3 k.p.a. uzasadnienie faktyczne decyzji (postanowienia) powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne - wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. Mając na względzie powyższe w przedmiotowej sprawie kluczowe znaczenie miała kwestia ustalenia przez wierzyciela (tj. Burmistrza [...]), czy skarżący jest spadkobiercą R. K. i czy w związku z tym ciąży na nim obowiązek zwrotu części odszkodowania, która została wypłacona zmarłej. Z wydanego w sprawie tytułu wykonawczego z 16.01.2024 r. wynika, że podstawę obowiązku egzekwowanego w przedmiotowym postępowaniu egzekucyjnym stanowiła decyzja Wojewody [...] z 14.06.2023 r. stwierdzająca nieważność decyzji Starosty [...] z 7.06.2018 r. o: 1) ustaleniu na rzecz A. K. i R. K. odszkodowania w łącznej kwocie 2.561,00 zł za przejęcie przez gm. [...] prawa własności nieruchomości (działka nr [...] w [...], wydzielonej pod lokalizację drogi gminnej oraz 2) ustaleniu, że ww. odszkodowanie zostanie wypłacone na rzecz A. K. do ľ udziału we współwłasności w kwocie 1920,75 zł oraz R. K. do Ľ udziału we współwłasności w kwocie 640,25 zł – przez Burmistrza Miasta i Gminy [...]. Co prawnie relewantne na gruncie niniejszej sprawy, kwestię zwrotu odszkodowania wypłaconego na mocy decyzji administracyjnej, której następnie stwierdzono nieważność normuje przepis art. 132 ust. 3a u.g.n. Stanowi on, że jeżeli decyzja, na podstawie której wypłacono odszkodowanie, została następnie uchylona lub stwierdzono jej nieważność, osoba, której wypłacono odszkodowanie, lub jej spadkobierca są zobowiązani do zwrotu tego odszkodowania po jego waloryzacji na dzień zwrotu. Przepis ten w sposób jasny określa podmioty zobowiązane do zwrotu odszkodowania – jest to albo bezpośredni beneficjent świadczenia albo jego spadkobierca. Zgodnie z polskim porządkiem prawnym, krąg spadkobierców oraz ich udziały w spadku ustala się w drodze postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku (art. 1025 i nast. ustawy z 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny tj. Dz. U. z 2024 r. poz. 1061 ze zm., dalej: k.c., w zw. z art. 670 i nast. ustawy z 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 1568 z późn. zm.) albo aktu poświadczenia dziedziczenia sporządzonego przez notariusza (art. 95a i nast. ustawy z 14 lutego 1991 r. Prawo o notariacie t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 1001 z późn zm.). Są to jedyne dokumenty, które w sposób formalny i wiążący określają krąg spadkobiercą i zakres odpowiedzialności za długi spadkowe. Organy administracji publicznej prowadząc postępowanie administracyjne lub egzekucyjne nie posiadają kompetencji (władztwa) do samodzielnego, arbitralnego ustalania kręgu spadkobierców. Ich rola ogranicza się do weryfikacji istnienia i treści odpowiednich stosownych dokumentów. Wypada nadmienić, że zgodnie z art. 931 § 1 k.c. w pierwszej kolejności do dziedziczenia powołane są dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek. Dopiero w braku zstępnych spadkodawcy powołani są do spadku jego małżonek i rodzice (art. 932 § 1 i 2 k.c.). Zgodnie zaś z treścią art. 932 § 3 k.c. dopiero w braku zstępnych i małżonka spadkodawcy cały spadek przypada jego rodzicom w częściach równych. Z uwagi na fakt, że skarżący jest ojcem zmarłej R. K., ustawowe dziedziczenie przez niego po córce jest możliwe wyłącznie w sytuacji, gdy R. K. w chwili śmierci nie pozostawiła po sobie zstępnych, ani małżonka. Brak jakichkolwiek ustaleń wierzyciela i organu II instancji w zakresie ustalenia, czy skarżący jest spadkobiercą po zmarłej córce, a tym samym czy jest zobowiązany do zwrotu odszkodowania części wypłaconej jej nienależnie odszkodowania, nakazuje Sądowi uznać, że organy dopuściły się naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W przedstawionym stanie faktycznym organy nie miały również podstaw do przyjęcia solidarnej odpowiedzialności skarżącego za zwrot części odszkodowania wypłaconego jego córce R. K.. Wymaga wskazania, że zgodnie z art. 1a pkt 20 u.p.e.a. zobowiązanym jest m.in. osoba fizyczna, która nie wykonała w terminie obowiązku o charakterze pieniężnym lub obowiązku o charakterze niepieniężnym. Jak wyżej wyjaśniono, na mocy ostatecznej decyzji Wojewody [...] z 14.06.2023 r. zarówno A. K., jak i R. K., każdy z nich w swych częściach ułamkowych i kwotowych wynikających z pkt 2 decyzji Starosty [...] z 7.06.2018 r., której nieważność stwierdzono, zobowiązany był do zwrotu nienależnie wypłaconego odszkodowania za przejęcie przez Gminę [...] prawa własności nieruchomości wydzielonej pod lokalizację drogi gminnej, tj. A. K. do ľ udziału we współwłasności w kwocie 1920,75 zł a R. K. do Ľ udziału we współwłasności w kwocie 640,25 zł. Skoro zaś przepis art. 132 ust. 3a u.g.n. wyraźnie określa, że w przypadku stwierdzenia nieważności decyzji, na podstawie której wypłacono odszkodowanie, osoba, której wypłacono odszkodowanie, lub jej spadkobierca są zobowiązani do zwrotu tego odszkodowania po jego waloryzacji na dzień zwrotu, to przyjąć należy, że ów obowiązek o charakterze pieniężnym jest ściśle związany z osobą, której wypłacono odszkodowanie lub jej spadkobiercą. Nie mamy zatem w tak ukształtowanym stanie prawnym do czynienia z solidarnym obowiązkiem zobowiązanych, lecz indywidualnymi obowiązkami o charakterze pieniężnym ciążącymi w ściśle określonej części na skarżącym (czego ten nie kwestionuje i jak wynika z akt spłacił) oraz na spadkobiercy lub spadkobiercach po zmarłej córce skarżącego R. K.. Reasumując należy przyjąć, że wskutek śmierci zobowiązanej R. K., obowiązek pieniężny - zwrotu jej części otrzymanego odszkodowania przechodzi na jej spadkobierców, nie zaś – jak przyjęły organy - automatycznie na drugiego, żyjącego beneficjenta odrębnej części odszkodowania - skarżącego, który nie odpowiadał solidarnie z tytułu całości wypłaconego odszkodowania. Błąd co do osoby zobowiązanego, w rozumieniu art. 33 § 2 pkt 3 u.p.e.a. oznacza sytuację, w której organ egzekucyjny podjął czynności egzekucyjne wobec osoby, którą błędnie uznał za zobowiązanego, w związku z czym doręczył jej tytuł wykonawczy oraz pouczył o prawie wniesienia zarzutu. Po drugie, chodzi o wskazanie w tytule wykonawczym osoby, na której nie ciąży obowiązek. Działania wierzyciela w przedmiotowym postępowaniu egzekucyjnym nie dały podstaw do uznania, że A. K. jest zobowiązanym w rozumieniu powyższego przepisu. Organy obu instancji uznały w sposób arbitralny skarżącego za spadkobiercę R. K., wyłącznie na podstawie faktu pokrewieństwa oraz nieprzedłożenia przez skarżącego dokumentów wskazujących na krąg spadkobierców. Burmistrz jako wierzyciel dopuścił się w tym zakresie naruszenia przepisów postępowania (art. 18 u.p.e.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a.), które mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Zważywszy, że zgodnie z art. 26 § 1 zd. pierwsze u.p.e.a. postępowanie egzekucyjne wszczyna się na wniosek wierzyciela o wszczęcie egzekucji administracyjnej i na podstawie wystawionego przez niego tytułu wykonawczego, sporządzonego według ustalonego wzoru, a w myśl art. 27 § 1 pkt 2 u.p.e.a. tytuł wykonawczy zawiera m.in. dane zobowiązanego, obowiązkiem wierzyciela było w pierwszej kolejności ustalenie zobowiązanego do zwrotu nienależnego odszkodowania za zmarłą R. K.. W przypadku śmierci pierwotnego beneficjenta wymagane jest formalne potwierdzenie, że określona osoba jest jego spadkobiercą, co w przedmiotowej sprawie nie nastąpiło. Brak takiego formalnego potwierdzenia uniemożliwia skuteczne skierowanie egzekucji na podstawie art. 132 ust. 3a u.g.n. w zakresie dotyczącym długu spadkowego. W konsekwencji powyższego należało uznać za zasadny zarzut skarżącego błędu co do zobowiązanego do zapłaty należności pieniężnej – nienależnej części odszkodowania wypłaconego R. K.. W ponownie prowadzonym postępowaniu Burmistrz [...] zobowiązany będzie – mocą normy określonej w art. 153 p.p.s.a. – uwzględnić nie tylko ocenę prawną Sądu wyrażoną w niniejszym wyroku, ale i wziąć pod uwagę okoliczność wskazywaną przez skarżącego w piśmie z 3.04.2024 r., a dotyczącą spłaty zobowiązania w części, do której był zobowiązany. Nadto obowiązkiem wierzyciela będzie ustalenie na gruncie art. 132 ust. 3a u.g.n. w zw. z art. 27 § 1 pkt 2 u.p.e.a. zobowiązanego do wykonania obowiązku o charakterze pieniężnym – zapłaty nienależnie pobranej części odszkodowania przez zmarłą R. K.. W szczególności Burmistrz rozważy złożenie wniosku do właściwego sądu powszechnego o stwierdzenie nabycia spadku po zm. R. K., celem ustalenia kręgu jej spadkobierców. Mając na uwadze powyższe Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) w zw. z art. 135 p.p.s.a. w pkt 1 wyroku uchylił zaskarżone postanowienie organu I instancji. O kosztach sądowych Sąd orzekł na podstawie art. 200 p.p.s.a. (pkt 2 wyroku).