III SA/Po 229/10

Dnia 21 maja 2010 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Tadeusz M. Geremek ( spr.) Sędziowie WSA Walentyna Długaszewska WSA Szymon Widłak Protokolant: st. sekr. sąd Janusz Maciaszek po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 21 maja 2010 roku przy udziale sprawy ze skargi J.P. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek oddala skargę /-/Sz. Widłak /-/T.M. Geremek /-/W. Długaszewska Wnioskiem z dnia 10 lipca 2009 r. J.P. zwrócił się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o umorzenie należności z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy, Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, odsetek za zwłokę oraz kosztów upomnienia. W uzasadnieniu wnioskodawca wskazał, że od zamknięcia działalności gospodarczej w czerwcu 2004 r. pozostaje bez pracy, nie posiada innych źródeł dochodu, a jego zły stan zdrowia utrudnia znalezienie nowego zatrudnienia. Mieszka u córki i pozostaje na jej wyłącznym utrzymaniu (k. 10 akt adm.). Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] r. odmówił zainteresowanemu umorzenia należności z tytułu ubezpieczenia własnego z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej w łącznej kwocie [...]., odsetek od nieopłaconych składek ubezpieczenia pracowników w części finansowanej przez ubezpieczonych w łącznej kwocie [...], ubezpieczenia pracowników w części finansowanej przez płatnika w łącznej kwocie [...]. W uzasadnieniu organ rentowy wskazał, że ciężar udowodnienia szczególnych okoliczności pozwalających na umorzenie zadłużenia pozostaje po stronie wnioskodawcy. Pomimo wezwania ZUS z dnia [...] r. zainteresowany nie przedstawił wystarczających dowodów na potwierdzenie trudnej sytuacji materialnej, życiowej. Zdaniem ZUS informacje zawarte w oświadczeniu o stanie majątkowym oraz kwestionariuszu o możliwościach płatniczych potwierdzają, że dochody rodziny pozwalają na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. Strona nie przedstawiła także dokumentów, które w sposób jednoznaczny wskazywałyby, że jej stan zdrowia uniemożliwia w sposób trwały podjęcia zatrudnienia. Organ rentowy podkreślił, że wziął również pod uwagę zadłużenie stronny w bankach komercyjnych, jednakże jako dysponent FUS nie mógł przedkładać celowości spłaty zadłużenia wobec tych instytucji, ponad ustawowy obowiązek uregulowania zaległości wobec Funduszu. ZUS powołał się w uzasadnieniu na art. 28 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2007 r. Nr 11 poz. 74), podnosząc, że umorzenie ma charakter uznaniowy, co oznacza, że decyzja w tej sprawie należy do organu, który może, ale nie musi umorzyć należności. Wnioskodawca pismem z dnia [...] r. wniósł o ponowne rozpatrzenie sprawy, powołując się na argumentację podnoszoną wcześniej w piśmie z dnia 10 lipca 2009 r. Decyzją z dnia [...] r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych na podstawie art. 83 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2009 Nr 205, poz. 1585) w związku z art. 138 § 1 pkt 1 Kodeksu postępowania administracyjnego utrzymał w mocy wcześniejsze rozstrzygnięcie. W uzasadnieniu organ rentowy przedstawił dotychczasowy przebieg postępowania, ustalenia faktyczne i prawne organu rentowego zawarte w zaskarżonej decyzji ZUS z dnia [...] r. oraz argumenty wnioskodawcy z wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. ZUS stwierdził, iż nie zachodzą przesłanki całkowitej nieściągalności wymienione w art.28 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. W toku postępowania nie wyczerpano wszystkich środków egzekucyjnych. Toczy się wobec strony postępowanie egzekucyjne. Zdaniem Zakładu ponowna analiza materiału dowodowego nie dała również postaw do stwierdzenia, że w sprawie wystąpiły szczególne okoliczności pozwalające na umorzenie należności na podstawie art.28 ust.3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Ponadto wnioskodawca nie prowadzi działalności gospodarczej, w związku z powyższym w niniejszej sprawie nie mają zastosowania przepisy regulujące pomoc publiczną, nie jest nigdzie zatrudniony, gospodarstwo domowe prowadzi wspólnie z żoną, która pracuje jako psycholog i osiąga wynagrodzenie miesięczne w kwocie [...] netto. Na utrzymaniu rodziny pozostaje studiujący syn. Ponadto ZUS ponownie powołał się na argumenty podniesione wcześniej w zaskarżonej decyzji, podnosząc m.in., że ciężar udowodnienia istnienia szczególnych okoliczności pozwalających na umorzenie zadłużenia ciąży na wnioskodawcy, który mimo wezwania zawartego w piśmie z dnia [...] r. oraz stanowiska Zakładu wyrażonego w treści uzasadnienia zaskarżonej decyzji nie przedstawił wystarczających dowodów na potwierdzenie istnienia trudnej sytuacji materialnej, czy też życiowej. Zakład Ubezpieczeń Społecznych ponownie rozpoznając sprawę uznał, że sytuacja materialna wnioskodawcy została ustalona prawidłowo i w sposób wyczerpujący, zaś w zaskarżonej decyzji organ właściwie ocenił, że w odniesieniu do cytowanych w orzeczeniu przesłanek prawnych umorzenia należności z tytułu składek, brak jest podstaw do uwzględnienia wniosku strony. Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego złożył wnioskodawca podnosząc, że po likwidacji firmy od czerwca 2004r pozostaje bez pracy oraz nie posiada i nie posiadał od tego czasu żadnych źródeł dochodu. Zły stan zdrowia psychicznego w znacznym stopniu utrudnia mu znalezienie pracy, a pamięć o narastającym długu powodowała stale utrzymujący się stres, który był bezpośrednią przyczyną zawału serca. Obecnie leczy się i pozostaje pod stałą opieką poradni kardiologicznej. Ponadto skarżący podkreślił, że nie posiada środków do spłaty zadłużenia, ani majątku, z którego można egzekwować należności, a jednocześnie spełnia przesłanki do umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek. W odpowiedzi na skargę organ rentowy podtrzymał dotychczasowe stanowisko i wniósł o oddalenie skargi. W piśmie procesowym z dnia [...] r. strona skarżąca podtrzymał swoje wcześniejsze stanowisko w sprawie, nadto podnosząc, że sytuacja strony się pogorszyła, bowiem w kwietniu 2010 r. zmarł ojciec skarżącego, który w sposób znaczny wspomagał go finansowo. Na rozprawie w dniu [...] r. skarżący wnosił i wywodził jak w skardze. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Na wstępie wskazać należy, że zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269), sądy administracyjne kontrolują działalność administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, nie są natomiast uprawnione do merytorycznego rozstrzygania o przedmiocie sprawy. Również w myśl art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153 poz. 1270 ze zm.) sądy administracyjne kontrolują zaskarżone akty tylko w zakresie ich zgodności z prawem (legalności) i nie mają uprawnień do merytorycznego rozstrzygania sprawy. Jednocześnie z przepisu art. 134 § 1 ostatnio cytowanej ustawy wynika, że Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Mając na względzie powyższe Sąd stwierdził, że skarga nie jest uzasadniona. Po przeanalizowaniu akt administracyjnych Sąd uznał, iż zgodne z prawem jest stanowisko organów, że w sprawie nie zachodzą przesłanki umorzenia wymienione w art. 28 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2009 Nr 205, poz. 1585). Zgodnie z art. 28 ust. 1 cytowanej ustawy należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład, z uwzględnieniem ust. 2-4. Ustęp 2 cytowanego przepisu stanowi, iż należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a. Całkowita nieściągalność, o której mowa w ust. 2, zachodzi, gdy: - dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie; - sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze; - nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa; - nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym; - wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym; - naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję; - jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być przy tym w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności (ust. 3 a). Z kolei zgodnie natomiast z § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365) Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku: 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności; 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. W tym miejscu należy zauważyć, że decyzja administracyjna wydana w przedmiocie umorzenia zaległości wobec Zakładu Ubezpieczeń Społecznych ma charakter uznaniowy. Oznacza to jednak, że nie może być ona całkowicie dowolna. System kontroli takiej decyzji przez sąd sprowadza się wyłącznie do kontroli jej legalności, a więc sąd nie może nakazać organowi podjęcia określonego rozstrzygnięcia, bowiem jest to wyłączna kompetencja organu. Kontrola sądu obejmuje zbadanie, czy wydanie decyzji poprzedzone zostało prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem, tj. czy organ w sposób wyczerpujący zebrał materiał dowodowy oraz rozważył i ocenił wszystkie okoliczności mogące mieć wpływ na wybór rozstrzygnięcia o udzieleniu lub odmowie udzielenia ulgi - w postaci umorzenia należności (zob. m. in. wyrok WSA w Warszawie z 19 listopada 2007 r., V S.A./Wa 1876/07, lex nr 484969; wyrok WSA w Gdańsku z 10 lutego 2009 r., I S.A./Gd 874/08, lex nr 483118). Ponadto zgodnie z przepisem art. 7 K.p.a. organ administracji publicznej powinien wyjaśniać dokładnie stan faktyczny danej sprawy, zbierając i rozpatrując cały materiał dowodowy w sposób wyczerpujący (art. 77 §1 K.p.a.). Zasada prawdy obiektywnej jest naczelną zasadą postępowania administracyjnego, wpływającą na kwestię odpowiedniego rozłożenia ciężaru dowodu w tym postępowaniu. Organ powinien generalnie przeprowadzać niezbędne dowody z urzędu (zasada oficjalności postępowania). Nie znaczy to jednak, że sama strona jest całkowicie zwolniona z realizacji tego obowiązku, zwłaszcza gdy nieudowodnienie danej okoliczności faktycznej może prowadzić do rezultatów dla niej niekorzystnych (zob. m. in., B. Adamiak, J. Borkowski, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, Warszawa 2006, s. 68-69). Nie ulega wobec tego wątpliwości, że w sprawach z wniosku o umorzenie zaległości z tytułu składek wobec ZUS, wnioskodawca powinien aktywnie uczestniczyć w postępowaniu dowodowym poprzez wskazywanie odpowiednich okoliczności i dowodów uzasadniających podjęcie przez organ decyzji korzystnej dla strony, czyli uwzględniającej jej wniosek. W niniejszym postępowaniu w ocenie Sądu strona skarżąca nie zrealizowała tego nakazu w odpowiedni sposób. Istotą postępowania dowodowego w przedmiotowym postępowaniu administracyjnym jest bowiem precyzyjne i wyczerpujące ustalenie danych o stanie zdrowotnym, rodzinnym i majątkowym strony oraz o jej potencjalnych możliwościach zarobkowych. W rozpatrywanej sprawie dokonując kontroli legalności zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji Sąd stwierdził, że organ działał prawidłowo. Wydanie decyzji poprzedzone było postępowaniem zmierzającym do ustalenia sytuacji materialnej skarżącego. Organy orzekające wzięły pod uwagę podnoszone przez skarżącego okoliczności i zgromadzone w toku postępowania dowody, a odnosząc je do podstawy materialno-prawnej rozstrzygnięcia sformułowały wnioski, które mieszczą się w granicach swobodnej oceny dowodów (art. 80 K.p.a.). Nadto z materiałów zgromadzonych w aktach sprawy nie wynika, aby organ naruszył przepisy materialne lub przepisy proceduralne, zwłaszcza, iż analiza akt sprawy wykazuje, że skarżący nie wykazał należycie podnoszonych przez siebie okoliczności, które mogłyby stanowić dostateczną podstawę do umorzenia przez organ należności z tytułu składek ZUS. W zakresie sytuacji materialnej skarżącego należy zauważyć, że prowadzi on wspólne gospodarstwo domowe z żoną, która osiąga dochód miesięczny [...] zł netto. Na utrzymaniu mają syna. Oceniając postępowania organu I instancji, trzeba stwierdzić, że Zakład zasadnie przyjął, że poziom dochodów wystarcza na pokrycie opłat o charakterze stałym oraz zaspokojenie pozostałych potrzeb w stopniu podstawowym. Umorzenie zaległości jest możliwe w ściśle określonych przypadkach, przy czym podjęcie decyzji o umorzeniu ma charakter uznaniowy. Oznacza to, że wystąpienie przesłanki wskazanej w ustawie, nie skutkuje automatycznym umorzeniem zadłużenia. Trzeba pamiętać, że umorzenie należności jest instytucją o charakterze wyjątkowym. Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie ma swobody w dysponowaniu wierzytelnościami FUS, na rzecz którego dokonuje poboru składek. Skorzystanie przez Zakład z możliwości rezygnacji dochodzenia wierzytelności musi być rozpatrywane z punktu widzenia interesu tego Funduszu oraz równości i powszechności opłacania składek. Należności powstałe z tytułu nieterminowo regulowanych zobowiązań wraz z odsetkami, stanowią przychody FUS, powołanego w celu realizacji zadań z zakresu ubezpieczeń społecznych, z którego pokrywa się wydatki na świadczenia pieniężne z ubezpieczenia społecznego. Jeśli zaś chodzi o stan zdrowia skarżącego, godzi się tylko zauważyć, że jego twierdzenia odnośnie złego stanu zdrowia, który miałby uniemożliwiać podjęcie jakiekolwiek pracy, nie zostały poparte w toku postępowania wystarczającymi dokumentami, skarżący nie został też uznany przez odpowiedni organ za całkowicie lub częściowo niezdolnego do pracy. Należy zatem uznać za trafne stanowisko organu, że stan zdrowia pozostawał bez większego wpływu na możliwość podjęcia przez skarżącego pracy, a skarżący – pomimo ciążących na nim zobowiązań – nie wykorzystuje w pełni swoich zdolności zarobkowania. W tym stanie rzeczy, Zakład Ubezpieczeń Społecznych zasadnie przyjął brak podstaw do uwzględnienia wniosku skarżącego o umorzenie przedmiotowych należności publicznoprawnych. Z tego względu skarga podlegała oddaleniu, o czym Sąd orzekł na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) w sentencji wyroku. /-/ Sz. Widłak /-/ T.M. Geremek /-/ W. Długaszewska