III SA/Po 23/16

Dnia 6 lipca 2016 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Mirella Ławniczak ( spr.) Sędziowie WSA Marzenna Kosewska WSA Szymon Widłak Protokolant: st. sekr. sąd. Małgorzata Błoszyk po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 6 lipca 2016 roku przy udziale sprawy ze skargi K. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w ... z dnia ... w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w ..., 2. przyznaje od Skarbu Państwa - Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu r.pr. ... .. złotych uwzględniającą podatek od towarów i usług w kwocie ... złotych tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu Decyzją z dnia [...] lipca 2015 roku, o nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w [...] odmówił K. K. umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenia zdrowotne i Fundusz Pracy w łącznej kwocie 24 465,33 zł. W toku postępowania ustalono co następuje. W dniu 27 maja 2015 roku K. K. złożyła do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniosek o umorzenie należności z tytułu w/w składek. Do wniosku i potem do akt administracyjnych załączyła m.in. zaświadczenia o zarejestrowaniu w Rejonowym Urzędzie Pracy, o stanie zdrowia, o pobieraniu emerytury, liczne zaświadczenia z Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w [...], faktury za zakup leków, faktury za energię elektryczną, węgla, butli gazowej, wodę, zaświadczenia lekarskie dot. męża zobowiązanej [...], prośby o zasiłek kierowane do GOPS, formularze przyjęcia odpadów, pokwitowanie za wywóz szamba, oświadczenie o stanie rodzinnym, decyzje GOPS. Na gruncie zebranego materiału dowodowego organ ustalił, iż zobowiązana pobiera emeryturę w kwocie 941,73 zł netto, na jej utrzymaniu pozostaje mąż W.K. Oboje ponoszą miesięcznie wydatki w kwocie ok. 810 zł miesięcznie na wspólne utrzymanie a koszty lekarstw i leczenia to 112 zł miesięcznie. Z emerytury skarżącej miesięcznie potrącana jest na rzecz ZUS kwota 277,12 zł miesięcznie, w konsekwencji otrzymywana kwota świadczenia wynosi 664,61 zł miesięcznie. Skarżąca posiada zadłużenie w Urzędzie Skarbowym w [...] tytułem zaległego podatku od nieruchomości. W toku postępowania K. K. oświadczyła, że nie ma innych wierzytelności ani żadnego majątku, poza starym wyłączonym częściowo z eksploatacji budynkiem. Choruje na liczne schorzenia, podobnie jak jej mąż. Organ dodatkowo ustalił, że skarżąca jest współwłaścicielem nieruchomości położonej w [...], na której Zakład Ubezpieczeń Społecznych ustanowił wpisy hipoteczne na kwotę 16 681,60 zł. Oceniając zebrany materiał dowodowy organ uznał, iż nie zachodzą przesłanki niewypłacalności określone w art.28 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 13 października 1998 – O systemie ubezpieczeń społecznych, bowiem postepowanie egzekucyjne jest aktualnie prowadzone ze świadczenia skarżącej. Ponadto jest ona współwłaścicielem nieruchomości, z której można skutecznie egzekwować zaległości w spłacaniu składek. Organ uznał również, że nie zachodzi przesłanka określona art.28 ust. 3a w/w ustawy. Oceniając ważny interes zobowiązanej organ uznał, że jakkolwiek sytuacja majątkowa jest trudna i występują przesłanki wskazujące na występowanie ubóstwa, to nie można uznać, że jest to stan trwały, a nade wszystko nie jest to okoliczność jedyna i wystarczająca do wypełnienia przesłanek umożliwiających umorzenie zadłużenie. Skarżąca złożyła wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. Zaznaczyła, iż wielokrotnie urzędnicy Urzędu Skarbowego przeprowadzali próby zajęcia jakiegokolwiek majątku i zawsze były one bezskuteczne. Wyjaśniła, iż skrajnie ciężka sytuacja nie jest wynikiem nagłego zdarzenia, ale wieloletnich, ciągnących się problemów życiowych zobowiązanej i jej rodziny. Podkreśliła, że pieniądze otrzymywane z Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej były jej jedynym dochodem. W tych latach pomagali także ciężko chorym rodzicom. Dom, w którym zamieszkują i który stanowić ma o ewentualnym zabezpieczeniu roszczeń ZUS nie był remontowany od wielu lat, właściwie był kupiony w stanie do remontu. Obecnie zamieszkują jedynie parter domu, reszta jest ruiną. Decyzją z dnia [...] października 2015 r, o nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych uchylił decyzje ZUS Oddział w [...] w części dotyczącej wysokości z tytułu składek, bowiem po aktualnym rozliczeniu konta kwota należności wyniosła 23 914,47, zamiast 24 465,33 zł. W pozostałym zakresie tj. odmowy umorzenia należności organ decyzje poprzedzającą utrzymał w mocy. W uzasadnieniu oceniając przesłanki nieściągalności w oparciu o art. 28 ust. 2 i 3 ustawy - O systemie ubezpieczeń społecznych organ przyjął, że nie zachodzi żadna z okoliczności przewidzianych tymi przepisami, gdyż prowadzone jest skuteczne postepowanie egzekucyjne z należności rentowych. Ponadto zobowiązana posiada majątek o wartości egzekucyjnej. W zakresie przesłanek określonych w rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Socjalnej organ uznał, że sytuacja skarżącej majątkowa i życiowa jest trudna, ale zdaniem organu nie wykazała ona, że spłata należności w dłuższym okresie pozbawi ją możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych. Dalej organ przyjął, że samo stwierdzenie występowania chorób też nie jest wystarczającą okolicznością uzasadniająca umorzenie. Ostatecznie organ przyjął, że przewlekłe choroby nie pozbawiają zobowiązanej możliwości uzyskania dochodu umożliwiającego opłacenie należności, bowiem uzyskuje ona dochód z tytułu pobieranego świadczenia emerytalnego. Także wskazane okoliczności w piśmie uzupełniającym organ uwzględnił, ale uznał, iż nie mają one wpływu na wynik sprawy i ocenę przesłanek umorzenia. Skarżąca skorzystała z prawa złożenia skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu. W skardze powtórzyła większość argumentów z postępowania przed organami. Podkreśliła, że jej ważny interes jako zobowiązanej przejawia się w tragicznym stanie majątkowym i dramatycznej sytuacji rodzinnej, a przede wszystkim stale pogarszającym się stanie zdrowotnym. Po raz kolejny zaznaczyła, iż czynności komornicze zawsze pozostawały bezskuteczne, bo nie posiada żadnego majątku ruchomego, a dom jest w stanie ruiny. Dokonywane były oględziny domu przez biegłych sądowych i każdorazowo dowodziły one tragicznego stanu nieruchomości. Tylko pomoc z Opieki Społecznej pozwala na egzystencję. Organ w odpowiedzi na skargę podtrzymał swoje stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje. Art.1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz .U. 2016, poz.718) stanowi, że kontrola sądowa zaskarżonych decyzji, postanowień bądź innych aktów wymienionych w art. 3 § 2 cyt. ustawy sprawowana jest w oparciu o kryterium zgodności z prawem. W związku z tym zgodnie z art. 145 § 1 tejże ustawy, aby wyeliminować z obrotu prawnego akt wydany przez organ administracyjny konieczne jest stwierdzenie, że doszło w nim do naruszenia przepisów prawa materialnego bądź przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy albo też do naruszenia przepisów prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania albo stwierdzenia nieważności orzeczenia. W rozpoznawanej sprawie podstawą prawną zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy art. 28 ust.1 do 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r - O systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U.2015, poz.121), jak również art.28 ust.3a cytowanej ustawy oraz § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r- W sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz.U. 2003 nr 143, poz.1365). Zgodnie zatem z art. 28 ust.2 należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub części przez Zakład tylko w przypadku stwierdzenia ich całkowitej nieściągalności , która zachodzi w sytuacjach wymienionych enumeratywnie w ust.3 tego artykułu w pkt 1 do 6. W stosunku do płatników składek będących jednocześnie osobami ubezpieczonymi przepis art.28 ust.3a powołanej wyżej ustawy wprowadził wyjątek od zasady całkowitej nieściągalności. Zgodnie z jego brzmieniem należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących jednocześnie płatnikami składek mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane przez zakład pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Z kolei odnoszący się do takich sytuacji przepis § 3 ust.1 cyt. wyżej rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej stanowi, że zakład może umorzyć należności z tytułu składek ,jeżeli zobowiązany wykaże ,że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny. Zarówno przesłanki określone przepisem art.28 ust.3,jak i 3a winny być rozpatrywane jako całość w kontekście sytuacji finansowej i życiowej zobowiązanego. Tymczasem w ocenie Sądu w rozważaniach organu zabrakło wnikliwej oceny sytuacji finansowej i życiowej skarżącej, a w konsekwencji dowolności w uznaniu administracyjnym. Na podstawie zebranych materiałów organ uznał, że strona żyje w ubóstwie, ale jednocześnie przyjął, że nie jest to stan trwały i niewystarczający do wypełnienia przesłanek umorzenia. Takie stanowisko organu budzi wątpliwości, jest pozbawione dostatecznych argumentów, a nade wszystko uzasadnienia. Trudno bowiem stwierdzone ubóstwo, ubóstwo realne, towarzyszące rodzinie skarżącej od wielu lat i pogłębiające się, oceniać czasowo. Jeśli organ na dzień wydania decyzji jednoznacznie stwierdza, że istnieje ubóstwo, to pierwszym i zasadniczym zadaniem organu jest ocena ważnego interesu osoby zobowiązanej do opłacenia należności. Stwierdzony stan ubóstwa nie jest sytuacją faktyczną, która można traktować czasowo niczym chwilową utratę pracy. Ubóstwo to bieda, to brak podstawowych, dostatecznych środków materialnych. Proste wyliczenia matematyczne i całość sytuacji skarżącej daje podstawy do przyjęcia, że nie jest to stan przejściowy. Poza oceną pozostały twierdzenia skarżącej, że sytuacja taka, sytuacja skrajnego ubóstwa trwa się do roku 1996, gdy zaprzestała działalności gospodarczej. Analiza akt sprawy dowodzi i jest to kwestia niesporna, że co najmniej od roku 2000 skarżąca utrzymywała się wyłącznie z pomocy Państwa. Również ten argument przemawia przeciwko uznaniu tymczasowości takiego położenia. Dla przyjęcia, iż zastosowanie instytucji umorzenia jest w tym wypadku niemożliwe zabrakło prawidłowego uzasadnienia decyzji. W orzecznictwie administracyjnym przyjęto już, że niemożność zapłacenia przez ubezpieczonego składki rozumiana jako absolutny brak środków na jej realizację, bądź też jako brak środków na zapłatę bez uszczuplenia podstawowych potrzeb życiowych przemawia za szczególnie wnikliwą ocena ważnego interesu ubezpieczonego. W niniejszym postępowaniu tej oceny zabrakło. Jak wyżej wskazano strona co najmniej od roku 2000 utrzymywała się z zasiłków. Organ oceniając położenie strony pominął jednak kwestię, że wydatki zobowiązanej są wyższe niż dochody od Państwa, pominął też okoliczność, że dodatkowe dochody pochodzą wyłącznie ze zbierania surowców wtórych. Trudno liczyć na to, że owe zbieractwo zlikwiduje stan biedy, że może w przyszłości poprawić sytuację finansową, gdyż nie jest to zajęcie stałe, pewne, a na pewno nie przynależne schorowanym osobom w podeszłym wieku. Jak przyjmuje się w orzecznictwie (patrz też wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 czerwca 2003 roku (sygn. akt III SA 3118/01) interes publiczny nie powinien być rozumiany jako sprzeczny z indywidualnym interesem obywatela. Sytuacja, w której zapłata zaległości powoduje konieczność sięgania przez zobowiązanego, pozbawionego możliwości zaspokojenia swoich niezbędnych potrzeb materialnych do środków pomocy Państwa nie jest zgodna z interesem tego obywatela, jednocześnie nie jest zgodna z interesem publicznym. Tym bardziej nie pozostaje w takiej zgodzie okoliczność, że środki na przeżycie pochodzą ze zbierania surowców wtórnych. Organ nie zajął w tej sprawie żadnego stanowiska, choć zachodziła konieczność oceny ważnego interesu zobowiązanego. Pobieżna i wyabstrahowana od całości materiału dowodowego jest ocena przesłanek nieściągalności, zwłaszcza w kontekście stwierdzenia organu, że prowadząc egzekucję ze świadczenia emerytalnego organ egzekucyjny zastosował najmniej uciążliwy środek egzekucyjny w porównaniu z egzekucją z nieruchomości. Otóż zdaniem skarżącej i sąd podziela jej stanowisko, to bieżąca egzekucja ze świadczenia emerytalnego pozbawia środków do życia i uniemożliwia codzienną egzystencję. Właśnie przyznanie, a następnie natychmiastowe zajęcia świadczenia emerytalnego spowodowało, że skarżąca znalazła się w gorszej sytuacji, niż przed jego przyznaniem, gdy żyła wyłącznie z pomocy GOPS. Łączne przyznanie zasiłku okresowego i celowego zwolnione było od egzekucji i dawało nieznacznie wyższe dochody. Obecnie strona otrzymuje jedyne zasiłki celowe, nie stale i w zależności od złożonego wniosku. Ostatni w maju 2015r. Ta nieregularność ich przyznawania, za to regularna egzekucja z należności emerytalnych postawiły zobowiązaną w sytuacji ubóstwa i w tej konkretnej sprawie trudno mówić o tym, że nie jest to najuciążliwszy środek. Bo jest to środek, który pozbawia skarżącą środków na codzienne przeżycie. W tym zakresie sąd nie podziela stanowiska organów. Nie podziela również w kwestii potencjalnej egzekucji z nieruchomości. Sprzedaż domu w trybie egzekucji pozbawia skarżącą dodatkowo miejsca zamieszkania, a co za tym idzie niewątpliwie narusza jej interes. Ponadto, gdy egzekucja kierowana jest do jedynego majątku skarżącej (do nieruchomości, którą zamieszkuje z rodziną) konieczne jest rozważenie kwestii racjonalności przesłanek warunkujących wszczęcie i skuteczne przeprowadzenie egzekucji. Należy ocenić prawdopodobieństwo osiągnięcia pożądanego przez organ wyniku takich działań. Może się bowiem okazać, że problemem będzie sprzedaż domu w tak złym stanie technicznym i w dodatku nadal zamieszkałym. Należy więc szczegółowo i wszechstronnie rozważyć, czy istnieje szansa na wyegzekwowanie należności pieniężnej w ten sposób. Alternatywa, jaką wskazano więc w uzasadnieniu z decyzji odnośnie dolegliwości egzekucyjnych jest sprzeczna z interesem strony i czyni uznanie administracyjne w tej sprawie dowolnym. W ocenie sądu, wbrew twierdzeniu organu stan biedy i życie poniżej poziomu bytowego jest dostatecznym wykazaniem, że spłata należności pozbawia ją możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych. Niezrozumiałym jest twierdzenie organu, że skarżąca tej okoliczności nie wykazała, nieuzasadnionym też jest żądanie, by wykazała to na przestrzeni dłuższego okresu. Organ II instancji przyjmując fakt występowania licznych, przewlekłych chorób u skarżącej i jej męża uznał, że sam fakt ich występowania nie daje podstaw do umorzenia należności. Wymaganym jest wykazanie przez stronę, że choroba rodzi następstwa związane z potrzebą ponoszenia kosztów na leczenie i jaki wywiera to skutek na ogólną sytuację finansowa wnioskodawcy. Zdaniem sądu także ta argumentacja organu jest nieuzasadniona. Strona przedłożyła wszelkie możliwe zaświadczenia o stanie zdrowia i faktury za lekarstwa. Wynika z nich, że skarżąca choruje przewlekle na cukrzycę, zwyrodnienie kręgosłupa, nadciśnienie tętnicze, osteoporozę, depresję, zespół bolesnego barku prawego, niedowład prawej ręki, żylaki podudzi, hiperlipidemię. Wymaga przewlekłej farmakologii oraz stosowania diety. Natomiast rolą organu, a nie strony było ocenić te dowody w kontekście skutków i wpływu na sytuację finansową skarżącej. Jak choćby ostatnie załączone przez skarżącą informacje o kosztach rezonansu magnetycznego, które pozostały bez takiej oceny. Wydaje się jednak oczywistym, że proste zestawienie dochodów skarżącej z ponoszonymi przez nią wydatkami na utrzymanie i leczenie pozwala wysnuć wnioski co do następstw ponoszenia tych kosztów, nawet jeśli są one częściowo opłacane przez Państwo. W tym stanie rzeczy, na podstawie art.145 § 1 pkt 1 lit c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi, Sąd orzekł o uchyleniu zaskarżonych decyzji. O kosztach Sąd orzekł na podstawie art. 200 cyt. ustawy w związku z § 4 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22.10.2015r. (Dz.U. 2015. 1805) - w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu. Przyznanie wynagrodzenia w oparciu o ust. 2 § 4 cyt. rozporządzenia uzasadnione było wkładem pracy radcy prawnego w przyczynienie się do rozstrzygnięcia sprawy.