III SA/Po 251/11

Dnia 10 maja 2011 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Tadeusz M. Geremek ( spr.) Sędziowie WSA Barbara Koś WSA Beata Sokołowska Protokolant: st. sekr. sąd. Anna Piotrowska – Żyła po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 maja 2011 roku przy udziale sprawy ze skargi e na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne I. oddala skargę, II. przyznaje od Skarbu [...] tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu. W dniu 15 lutego 2007 r. do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wpłynął wniosek x w sprawie rozpatrzenia możliwości umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek. W uzasadnieniu wniosku, Skarżąca powołując się na brzmienie art. 28 ust. 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, wskazała, i spłata zadłużenia pociągnęłaby zbyt ciężkie skutki dla rodziny oraz, że ze względu na zły stan zdrowia i zerowe dochody została zmuszona do zaprzestania prowadzenia działalności gospodarczej. Zakład Ubezpieczeń Społecznych w dniu [...] r. wydał decyzję, w której odmówił wnioskodawczyni umorzenia zadłużenia z tytułu składek, Uzasadniając swoje stanowisko Zakład uznał, iż wnioskodawczyni nie wykazała istnienia szczególnych względów osobistych lub zdrowotnych uzasadniających umorzenie należności z tytułu składek. Zakład podniósł, iż pomimo że wnioskodawczyni nie posiadała majątku ruchomego ani nieruchomości, to brak majątku stanowiący możliwość umorzenia składek musi mieć charakter trwały, a nie ograniczać się do tymczasowego braku środków materialnych, podkreślił również, iż wnioskodawczyni nie przedstawiła zaświadczenia stwierdzającego niezdolność do pracy, pomimo, iż pismem z dnia 14 maja 2007 r. organ rentowy zwrócił się do wnioskodawczyni o przedstawienie wszelkich materiałów oraz dowodów w celu zbadania przez organ zaistnienia przesłanek uzasadniających umorzenie należności. Pismem z dnia 27 lipca 2007 r. zainteresowana złożyła do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy o umorzenie należności, w uzasadnieniu którego podtrzymała całą swoją argumentację. W dniu [...] r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wydał decyzję utrzymującą decyzję z dnia [...] r. Na skutek skargi wnioskodawczyni Wojewódzki Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia [...] r., uchylił decyzję Prezesa Zakładu. Po ponownym rozpatrzeniu sprawy ZUS decyzją z [...] r. utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję odmawiającą umorzenia zadłużenia z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne oraz Fundusz Pracy. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że zgodnie z art. 28 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.), zwanej dalej ustawą o s.u.s., należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadkach ich całkowitej nieściągalności (z zastrzeżeniem ust. 3a), która zachodzi w przypadkach wymienionych w art. 28 ust. 3. Natomiast zgodnie z § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365) Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadkach wskazanych w tym przepisie. Organ nie stwierdził żadnej z przesłanek całkowitej nieściągalności, wskazując że Naczelnik Urzędu Skarbowego nie umorzył postępowania egzekucyjnego z uwagi na brak majątku skarżącej, co oznacza, iż nie została spełniona przesłanka o której mowa w art., 28 ust. 3 pkt 5 oraz przesłanka określona w art. 28 ust. 3 pkt 6 ustawy o s.u.s. Zakład nie stwierdził również żadnej ze szczególnych przesłanek określonych w ww. rozporządzeniu, podnosząc że do sytuacji wnioskodawcy nie można było odnieść § 3 ust 1 pkt 2 rozporządzenia, gdyż przepis ten ma zastosowanie tylko do przedsiębiorców, a działalność wnioskodawczyni została wykreślona z ewidencji działalności gospodarczej z dniem 18 listopada 2006 r. Odnosząc się z kolei do przesłanki określonej w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia organ uznał, iż opłacenie składek nie pozbawi zobowiązanej możliwości zaspokajania niezbędnych potrzeb życiowych, gdyż z przedstawionej dokumentacji wynika, że wydatki związane z opłatami za czynsz, prąd i zakup lekarstw znacznie przekraczają dochody córki (dochód córki uzyskiwany z wynagrodzenia za pracę w kwocie ok. [...] zł netto), a wobec tego, że zobowiązana nie przedstawiła aktualnych dochodów rodziny, przypuszczać należy, że istnieją inne dochody zobowiązanej, które nie były znane Zakładowi. W uzasadnieniu swojej decyzji Zakład wskazał również, iż zobowiązana nie wskazała, by starała się o pomoc społeczną z Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie, co byłoby formalnym potwierdzeniem rzeczywiście ciężkiej sytuacji materialnej zobowiązanej. Wniosek o umorzenie ze względu na przewlekłą chorobę zobowiązanego, w ocenie Zakładu, również nie zasługiwał na uwzględnienie, gdyż wnioskodawczyni nie przedłożyła żadnych dokumentów na potwierdzenie swojego stanu zdrowia świadczących o braku zdolności do pracy ani orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Skargą z dnia 12 czerwca 2009 r. strona zaskarżyła decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Wyrokiem z dnia [...] Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu uwzględnił skargę i stwierdził nieważność decyzji wydanej przez Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] r., w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, a także stwierdził, że decyzja ta nie może być wykonana. Na skutek skargi kasacyjnej ZUS, Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia [...] r., uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Poznaniu. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: W myśl art. 190 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm., sąd, któremu sprawa została przekazana, związany jest wykładnią prawa dokonaną w tej sprawie przez Naczelny Sąd Administracyjny. Powołany przepis w sposób jednoznaczny wyznacza kierunek postępowania Sądu pierwszej instancji, który nie posiada już, na tym etapie postępowania sądowoadministracyjnego swobody w zakresie wykładni prawa, jak również nie może odstąpić od wskazań co do dalszego postępowania, zawartych w wyroku Sądu wyższej instancji. Możliwość odstąpienia od zawartej w orzeczeniu Naczelnego Sądu Administracyjnego wykładni prawa może nastąpić jedynie w sytuacjach wyjątkowych w szczególności, jeżeli stan faktyczny sprawy ustalony w wyniku ponownego jej rozpoznania uległ tak zasadniczej zmianie, że do nowo ustalonego stanu faktycznego należy stosować przepisy prawa odmienne od wyjaśnionych przez Naczelny Sąd Administracyjny (por. wyrok SN z dnia 9 lipca 1998 r., sygn. akt I PKN 226/98, OSNAP 1999, nr 15, poz. 486), jak również w przypadku, gdy przy niezmienionym stanie faktycznym sprawy, po wydaniu orzeczenia przez Naczelny Sąd Administracyjny, zmienił się stan prawny (tak: H.Knysiak - Molczyk [w:] H.Knysiak - Molczyk, M.Romańska, T.Woś, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis 2005). Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu nie stwierdził zaistnienia przesłanek umożliwiających odstąpienie od oceny prawnej wyrażonej w wyżej przywołanym wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego. Oznacza to, że dalsze rozważania na temat legalności zaskarżonego aktu będą prowadzone w oparciu o stanowisko Sądu wyższej instancji. Skarga nie zasługiwała na uwzględnienie. Zgodnie z art. 28 ust. 2 ustawy o u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a. Umorzenie składek powoduje także umorzenie odsetek za zwłokę, kosztów upomnienia i dodatkowej opłaty (art. 28 ust. 4). Stosownie do art. 28 ust. 3 ustawy o u.s.u.s. całkowita nieściągalność, o której mowa w ust. 2, zachodzi, gdy: 1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie; 2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze; 3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa; 4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym; 4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym; 5)naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję; 6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Jednakże w myśl art. 28 ust. 3a ustawy o u.s.u.s. należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Szczegółowe warunki umorzenia należności z tytułu składek zostały określone w wydanym na podstawie art. 3b ustawy o u.s.u.s. rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365). Stosownie do § 3 tego rozporządzenia Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny. W okolicznościach niniejszej sprawy Zakład stwierdził, iż w przypadku skarżącej nie zachodzi żaden z przypadków całkowitej nieściągalności, o których mowa w art. 28 ust. 3 ustawy o u.s.u.s., co znajduje potwierdzenie w materiale sprawy. Postępowanie wyjaśniające prowadzone przez organ rentowy winno być przeprowadzone przez zgodnie z zasadą prawdy obiektywnej wyrażonej w art. 7 kpa, która wymaga, by organ administracji publicznej dokonał ustaleń zgodnych z rzeczywistym stanem rzeczy. Organ administracji jako gospodarz postępowania administracyjnego określa zakres postępowania wyjaśniającego oraz dobór środków dowodowych potrzebnych do należytego ustalenia stanu sprawy. Nie posiada jednak w tym względzie całkowitej dowolności, lecz powinien zmierzać do urzeczywistnienia zasady prawdy obiektywnej. Stąd organ jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy, co wynika z art. 11 § 1 kpa. Dokonane ustalenia istotnych okoliczności sprawy i ich ocena z punktu widzenia przesłanek umorzenia należności winna przy tym znajdować pełne odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji administracyjnej (art. 107 § 3 kpa). Należy przy tym zauważyć, iż decyzje w przedmiocie umarzania należności z tytułu składek podejmowane są w granicach tzw. uznania administracyjnego. Decyzje o takim charakterze, z uwagi na swój specyficzny charakter podlegają kontroli sądowej w ograniczonym zakresie. Sąd ma bowiem możliwość badać jedynie to, czy organ poprawnie przeprowadził postępowanie dowodowe, a dokonana przez niego ocena stanu faktycznego jest właściwa, zgodna z zasadami logiki i doświadczenia życiowego. Sądowa kontrola zmierza zatem wyłącznie do ustalenia, czy na podstawie określonych przepisów prawnych dopuszczalne było wydanie decyzji uznaniowej, czy organ przy jej wydaniu nie przekroczył granic uznania administracyjnego i czy uzasadnił rozstrzygnięcie sprawy dostatecznie zindywidualizowanymi przesłankami. Przenosząc powyższe na grunt niniejszej sprawy, należy stwierdzić, że zaskarżona decyzja czyni zadość powyższym wymogom. Jej wydanie zostało poprzedzone wyczerpującym zebraniem i analizą niezbędnego materiału dowodowego z uwzględnieniem oświadczeń skarżącej. Na tej podstawie organ poczynił prawidłowe ustalenia w zakresie sytuacji majątkowej i rodzinnej skarżącej Istota sporu sprowadzała się do oceny, czy ze względu na sytuację majątkową i rodzinną opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby skarżąca i jej rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, bądź przewlekłą chorobę a więc czy została spełniona przesłanka umorzenia określona w § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 ww. rozporządzenia. W tym zakresie Sąd również stwierdził, że stanowisko organu, iż powyższa przesłanka § 3 ust. 1 pkt 1 cytowanego rozporządzenia nie zachodzi w niniejszej sprawie zostało należycie uzasadnione i nie przekracza granic uznania administracyjnego. Na uwadze należy mieć także to, iż skarżąca, pomimo możliwości czynnego udziału w postępowaniu nie przedstawiła kluczowych dokumentów, które odzwierciedlałyby jej ciężką sytuację materialną (oświadczenie o dochodach rodziny i o zobowiązaniach) i zdrowotną (brak udowodnienia stosownym zaświadczeniem o braku zdolności do pracy Skarżącej oraz orzeczenia, z którego wynikałoby, że skarżąca jest osobą niepełnosprawną). W sprawie zatem nie zachodziła również przesłanka § 3 ust. 1 pkt 3 cytowanego rozporządzenia, choć skarżąca opisywała pogarszający się stan zdrowia. Mając powyższe na względzie należało oddalić skargę jako bezzasadną, o czym orzeczono jak w sentencji wyroku na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.).