III SA/Po 258/18

Dnia 26 września 2018 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Mirella Ławniczak Sędziowie WSA Walentyna Długaszewska (spr.) WSA Marek Sachajko Protokolant: st. sekr. sąd. Janusz Maciaszek po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 26 września 2018 roku przy udziale sprawy ze skargi X na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...]r., nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek I. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...]. nr [...] II. przyznaje radcy prawnemu Y od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu kwotę [...]złotych uwzględniającą podatek od towarów i usług w kwocie [...] złotych tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej stronie skarżącej z urzędu. Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] r. działając na podstawie art. 138 § 1 pkt. 1 kpa w zw. z art. 83 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2017 r., poz. 1778) utrzymał w mocy decyzję tego organu z dnia[...] r. o odmowie umorzenia X należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikiem tych składek, w łącznej kwocie[...] zł., w tym składek na: - ubezpieczenia społeczne - ubezpieczenie zdrowotne - Fundusz Pracy. W uzasadnieniu organ wskazał, że wnioskodawca wystąpił do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o umorzenie zaległości z tytułu nieopłaconych składek, wskazując na swój zły stan zdrowia. Jak ustalił organ, X nie uzyskuje żadnych dochodów, prowadzi gospodarstwo domowe z żoną otrzymującą dochód w wysokości [...] zł. Stałe wydatki związane z utrzymaniem wynoszą [...] zł. Strona posiada zobowiązania podatkowe, alimentacyjne i inne, które nie są spłacane, a egzekucję prowadzi komornik sądowy. Organ stwierdził, że wskazane wydatki znacząco przewyższają uzyskiwane dochody zadeklarowane przez stronę. Strona nie korzysta z pomocy społecznej. Na podstawie oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego, organ stwierdził, że nie zachodzą przesłanki umożliwiające umorzenie wskazanych należności na podstawie art. 28 ust. 3 oraz art. 28 ust 3a u.s.u.s. W skardze wniesionej od wskazanej wyżej decyzji do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu skarżący wskazał na swój zły stan zdrowia. W piśmie procesowym z dnia [...] r. pełnomocnik skarżącego wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji, zarzucając naruszenie: 1. art. 28 ust 2 w zw. z art. 28 ust 3 pkt 3 ustawy poprzez uznanie, że nie nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności skarżącego przy jednoczesnym braku majątku z którego można egzekwować należności 2.naruszenie przepisów postępowania , tj. art. 107 § 1 i 3, art. 77 § 1, art. 78 § 1 i 2, art. 86 , art. 80 i art. 8 poprzez brak należytego wyjaśnienia w uzasadnieniu decyzji podstawy faktycznej oraz należytego omówienia wszystkich dowodów ujawionych w sprawie oraz zaniechanie wyczerpującego zebrania materiału dowodowego i oparcie decyzji jedynie na dowolnie wybranych przez organ dowodach, a także dowolną ocenę zgromadzonego materiału dowodowego. W odpowiedzi na skargę, organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko przedstawione w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje : W myśl art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.); dalej: p.p.s.a., sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Zgodnie zaś z art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a tej ustawy. Sąd obowiązany jest zatem dokonać oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji także wtedy, gdy dany zarzut nie został podniesiony w skardze. Materialnoprawną podstawę rozstrzygnięcia w przedmiocie umorzenia należności składkowych stanowi art. 28 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz. U. z 2016 r., poz. 23 z późn. zm.); dalej: u.s.u.s., zgodnie z którym należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a. Umorzenie składek powoduje także umorzenie odsetek za zwłokę, kosztów upomnienia i dodatkowej opłaty (art. 28 ust. 4 u.s.u.s.). Do składek na ubezpieczenie zdrowotne w zakresie, m.in. stosowania ulg i umorzeń stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące składek na ubezpieczenia społeczne (art. 32 u.s.u.s.). Stosownie do art. 28 ust. 3 u. s.u.s. całkowita nieściągalność, o której mowa w ust. 2, zachodzi, gdy: 1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie; 2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze; 3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa; 4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym; 4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym; 5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję; 6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Zgodnie natomiast z art. 28 ust. 3 a u.s.u.s. należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Szczegółowe warunki umorzenia należności z tytułu składek zostały określone w wydanym na podstawie art. 3b u.s.u.s. rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365). Stosownie do § 3 ust. 1 ww. rozporządzenia Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku: 1. gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; 2. poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności; 3. przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Dokonując oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji, w świetle wskazanych wyżej przepisów, Sąd stwierdził, że z uzasadnień obu decyzji nie wynika, by organ poczynił jakiekolwiek ustalenia faktyczne w zakresie prowadzonego wobec skarżącego postępowania egzekucyjnego, co stanowi podstawę oceny istnienia przesłanek umorzenia postępowania wskazanych w art. 28 ust. 3 pkt 3, 5 i 6 u.s.u.s. Organ stwierdził jedynie, że należności skarżącego zostały objęte egzekucją. Nie wskazano, w jakiej dacie, wobec jakich należności i za jakie okresy wystawiano tytuły wykonawcze, czy i jakie kwoty zostały faktycznie uzyskane w ramach prowadzonej egzekucji. Nie wskazano jakichkolwiek czynności egzekucyjnych. Nie wskazano również, czy w istocie skarżący posiada jakikolwiek majątek, z którego można egzekwować zaległe składki. Należy przy tym zauważyć, że W aktach administracyjnych sprawy jest informacja o prowadzonym postępowaniu egzekucyjnym, nie jest jednak rolą sądu administracyjnego analizowanie znajdujących się w aktach sprawy dokumentów, skoro organ, w żaden sposób, nie odniósł się do nich w zaskarżonych decyzjach. W związku z powyższym, w przedstawionym zakresie, dotyczącym ewentualnego wystąpienia w kontrolowanej sprawie przesłanek wskazanych w art. 28 ust 3 pkt 3, 5 i 6 u.s.u.s., zaskarżona decyzja nie poddaje się kontroli sądu. Zakład Ubezpieczeń Społecznych stwierdził również brak podstaw do zakwalifikowania sytuacji skarżącego, jako stanu wskazanego w art. 28 ust 3a u.s.u.s. oraz w rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. Nie ulega wątpliwości, że aby uznać, że nie zachodzą w danym przypadku przesłanki wskazane w art. 28 ust 3 a u.s.u.s. należy dokonać szczegółowych ustaleń faktycznych w zakresie sytuacji osobistej i materialnej osoby zobowiązanej, na podstawie których dokonuje się oceny, czy w istocie sytuacja materialna i życiowa pozwala i w jakim zakresie na zapłatę należności. W ocenie Sądu , również w zakresie wynikającym z brzmienia wskazanych wyżej przepisów, organ nie dokonał właściwej i rzetelnej oceny okoliczności faktycznych, istotnych dla rozstrzygnięcia przedmiotowej sprawy. Jak wynika bowiem z ustaleń organu, X nie uzyskuje żadnych dochodów, posiada zobowiązania podatkowe, alimentacyjne i inne, które nie są spłacane. Organ ustalił także, że skarżący prowadzi gospodarstwo z żoną, która uzyskuje dochód w wysokości [...]zł. Organ nie ustalił i nie wyjaśnił, jakie inne zobowiązania i w jakiej wysokości posiada skarżący. Nie dokonał oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, w postaci, m.in., zaświadczenia dotyczącego dochodu [...], na który składają się wyłącznie świadczenia rodzinne i pielęgnacyjne, informacji dotyczącej stanu zdrowia skarżącego. Wątpliwości Sądu budzą także ustalenia organu dotyczące wspólnego prowadzenia przez skarżącego gospodarstwa domowego z [...]. Wprawdzie, skarżący wskazał [...], jako członka rodziny, jednocześnie jednak z informacji tej wynika , że jest rozwiedziony. Ponadto, w postępowaniu przed Sądem skarżący przedłożył decyzję [...]o przyznaniu zasiłku stałego, która została wydana w dniu [...] r., zatem już po wydaniu zaskarżonej decyzji, jednak z uzasadnienia tej decyzji wynika, że na podstawie wywiadu rodzinnego organ orzekający w sprawie ustalił , że skarżący jest osobą samotnie gospodarującą. Zdaniem Sądu zatem, nie ulega wątpliwości, że ewentualne znaczenie wskazanych wyżej okoliczności, w szczególności dla oceny słusznego interesu strony, o którym mowa w art. 7 k.p.a., było kwestią, która wymagała szczególnie wnikliwej i rzetelnej analizy organu orzekającego. Ponadto, na co również należy wskazać, organ dokonując analizy sytuacji materialnej , w tym faktycznie uzyskiwanych dochodów i niezbędnych wydatków, które niezależnie od braku ich udokumentowania skarżący niewątpliwie ponosi i osobistej, w szczególności wieku skarżącego, stanu zdrowia, nie uwzględnił wysokości zadłużenia, jakie skarżący posiada zarówno względem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych jak i innych, tak aby ocenić realną, nie zaś potencjalną, możliwość dokonania przez skarżącego spłaty zadłużenia. Reasumując, wskazane wyżej braki w uzasadnieniach obu decyzji uniemożliwiają Sądowi dokonanie kontroli i oceny przedmiotowej sprawy w świetle wskazanych wyżej przepisów dotyczących należności z tytułu składek. Ponownie rozpoznając sprawę, organ uwzględni poczynione wyżej rozważania i ocenę, które stanowią jednocześnie wskazania do dalszego postępowania. W świetle powyższego Sąd, uznając, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych naruszył przepisy procesowe - art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. i art. 107 § 3 k.p.a, gdyż nie uwzględnił i nie ocenił wszystkich istotnych dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy okoliczności, czym przekroczył granice uznania administracyjnego, które to naruszenie niewątpliwie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c i art. 135 p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji. O kosztach postępowania Sąd orzekł na podstawie art. 250 § 1 p.p.s.a. oraz § 21 ust 1 pkt1 lit c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu (Dz. U. 2016 r., poz. 1715