III SA/Po 293/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym : Przewodniczący Sędzia NSA Tadeusz M. Geremek Sędziowie WSA Barbara Koś WSA Walentyna Długaszewska (spr.) Protokolant: st. sekr. sąd. Janusz Maciaszek po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 1 lipca 2010 r. przy udziale sprawy ze skargi K. C. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych II Oddział z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie zdrowotne oddala skargę /-/W. Długaszewska /-/T.M. Geremek /-/B. Koś Decyzją z dnia 19 marca 2010r., nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych II Oddział w P., Inspektorat w K., po ponownym rozpatrzeniu sprawy, utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, II Oddział w P., Inspektorat w K. z dnia 28 maja 2009r., nr [...] odmawiającą umorzenia K. C. należności z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne za okres 06/1999r. – 04/2001 r. w ogólnej kwocie 4.664,28 zł. W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy wskazał, że wnioskiem z dnia 1 marca 2009r. K. C. zwróciła się o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne. We wniosku zobowiązana podniosła, że jej sytuacja materialna nie pozwala na zapłacenie żądanych składek z tytułu ubezpieczenia zdrowotnego. Wnioskodawczyni oświadczyła, że jest emerytką pobierającą świadczenie w wysokości 918 zł. Jej mąż również jest emerytem, osobą z I grupą inwalidzką, pobierającą świadczenie w wysokości 900 zł. Ponadto zobowiązana ma na utrzymaniu bezrobotnego syna. Dodatkowo z wniosku wynika, iż oprócz wydatków związanych z utrzymaniem, ubezpieczona ponosi koszty leczenia swojego męża przez co jest zadłużona w banku PKO. Zobowiązana podniosła, że opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby ją i jej rodzinę możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych, z tego względu powołując się na rozporządzenie z dnia 31 lipca 2003r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, wnioskuje o umorzenie wspomnianych należności. Organ rentowy wymienił dokumenty przedłożone przez ubezpieczoną wraz z wnioskiem oraz w dniu 10 marca 2009 r. Wskazał, że po zapoznaniu się z aktami sprawy wnioskodawczyni złożyła oświadczenie, w którym stwierdziła, że od 2001 do grudnia 2008r. nie otrzymała żadnego wezwania do zapłaty zaległych składek i była przekonana, iż z niczym nie zalega. Ponadto zobowiązana dołączyła do akt sprawy kserokopię sentencji wyroku Sądu Rejonowego w K. z dnia 1 grudnia 1983r. w sprawie o sygn. akt [...] znoszącego wspólność majątkową małżeńską. Organ rentowy wskazał, że na koncie K. C. według stanu na dzień 2 marca 2009 r. figurowało zadłużenie z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczeni zdrowotne, które wynosiło ogółem 4.664,28 zł. Zadłużenie to obejmowało - składki za okres 06/1999r. – 04/2001r. w wysokości 1.759,28 zł. oraz odsetki od tej kwoty naliczone na dzień 2 marca 2009r. w wysokości 2.905,00 zł. Zakład ustalił, że wnioskodawczyni otrzymuje świadczenie emerytalne w wysokości 1.157,13 zł. brutto, co daje netto 980,99 zł. Wskazał, iż z zaświadczenia Naczelnika Urzędu Skarbowego z dnia 18 marca 2009r. wynika, że zobowiązana osiągnęła dochód brutto w wysokości 11.582,24 zł., dochód netto w wysokości 9.954,62 zł. Organ podał, że według oświadczeń wnioskodawczyni jej koszty związane z utrzymaniem wynoszą: energia elektryczna: 160 zł., gaz: 48 zł. miesięcznie, czynsz: 270 zł. miesięcznie, leki: 300 zł miesięcznie. Ponadto z oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej wynika, że wnioskodawczyni spłaca zadłużenie z tytułu pożyczki udzielonej przez PKO Bank Polski w wysokości 1.800,00 zł., miesięczna rata wynosi 178 zł. Dodatkowo Zakład zaznaczył, iż zgodnie z oświadczeniem oraz jego ustaleniami zobowiązana posiada wraz z mężem spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego o powierzchni 37,94 m2 zlokalizowanego w K. Mając na względzie powyższe oraz po ponownym przeanalizowaniu sprawy – na skutek złożenia wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, Zakład stwierdził, że zaskarżona decyzja z dnia 28 maja 2009r. została wydana prawidłowo. Przechodząc do rozważań prawnych, organ rentowy przytoczył treść art. 28 ust. 1, ust. 2 i ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych i podkreślił jego uznaniowy charakter. W jego ocenie ustalenia dokonane w postępowaniu wyjaśniającym nie dały podstaw do przyjęcia, iż zachodzą przesłanki uzasadniające umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne. Zakład wymienił dokumenty, które stanowiły podstawę jego ustaleń faktycznych. Zaznaczył przy tym, iż nie wziął pod uwagę pozostałych dokumentów dołączonych do wniosku z dnia 1 marca 2009r., gdyż zostały one złożone nie w oryginałach, ale w niepotwierdzonych kserokopiach. Zdaniem organu odwoławczego w niniejszej sprawie ZUS prawidłowo przyjął, iż obecnie nie zachodzą przesłanki umorzenia, o których mowa w art. 28 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, w szczególności wymienione w pkt 1, 2, 3 i 4. Ponadto organ rentowy stwierdził, że z uwagi na wysokość zadłużenia występującego na koncie wnioskodawczyni brak jest także podstaw do zastosowania pkt 4a powołanego przepisu. Podkreślił również, iż na dzień wydania zaskarżonej decyzji, nie prowadzono jeszcze egzekucji wobec zobowiązanej, nie zachodziła więc przesłanka określona w art. 28 ust. 3 pkt 5 wskazanej ustawy. Zdaniem Zakładu nie można było mówić o braku majątku, skoro w postępowaniu wyjaśniającym ustalono, między innymi na podstawie oświadczenia wnioskodawczyni, iż posiada ona wraz z mężem spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego o powierzchni 37.94 m2, ponadto otrzymuje świadczenie emerytalne, które w drodze postępowania egzekucyjnego może zostać zajęte i stać się źródłem zaspokojenia wierzytelności ZUS. W ocenie organu w tym stanie rzeczy nie można było także stwierdzić, że jest oczywiste, iż w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne (art. 28 ust. 3 pkt 6 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych). Wobec powyższych ustaleń za słuszne uznał organ odwoławczy ustalenia organu I instancji, iż w niniejszej sprawie nie znajduje zastosowania przepis art. 28 ust. 3 powołanej ustawy. Za zasadne organ odwoławczy uznał również stanowisko ZUS, że ustalenia dokonane w postępowaniu dowodowym nie mogą stanowić podstawy umorzenia należności z tytułu składek na podstawie rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr141, poz. 1365). Zdaniem organu rentowego w szczególności materiał dowodowy zgromadzony w sprawie nie pozwala na przyjęcie, iż opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązaną możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych (par. 3 ust. 1 pkt 1 powołanego rozporządzenia). W sprawie ustalono bowiem, że wnioskodawczyni pobiera świadczenie emerytalne w wysokości ok. 980 zł netto miesięcznie, gospodarstwo domowe prowadzi wraz z bezrobotnym synem oraz mężem otrzymującym świadczenie emerytalne w wysokości 900 zł miesięcznie. Zgodnie z twierdzeniem zobowiązanej koszty ponoszone na wydatki związane z utrzymaniem i leczeniem wynoszą ok. 928 zł miesięcznie. Ponadto konieczność zakupu leków dla męża zmusiła ubezpieczoną do zadłużenia się w banku. Organ odwoławczy podkreślił, że twierdzenia te nie zostały jednak poparte stosownymi dowodami. Wnioskodawczyni nie przedstawiła bowiem ani jednej faktury czy rachunku świadczącego o faktycznym ponoszeniu tak wysokich kosztów utrzymania i leczenia męża. Ponownie podkreślił, że okoliczności podane przez zobowiązaną powinny być udowodnione w sposób jednoznaczny i niebudzący wątpliwości w trakcie postępowania wyjaśniającego. Natomiast dołączone do wniosku o umorzenie, jak i do obecnie rozpatrywanego wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy dokumenty nie potwierdzają faktu rzeczywistego ponoszenia wydatków na poczet leczenia męża wnioskodawczyni oraz ewentualnie wysokości tych wydatków. Organ odwoławczy zaznaczył, że ZUS w decyzji z dnia 28 maja 2009r. nie podważał konieczności zażywania przez męża wnioskodawczyni leków, stwierdził jedynie, iż zgromadzony w sprawie materiał nie wykazał, czy i w jakiej wysokości ponoszone są wydatki z tego tytułu. W ocenie organu rentowego ZUS prawidłowo ocenił również, iż dołączone do wniosku dokumenty nie dają podstaw do umorzenia należności na podstawie § 3 ust. 1 pkt 3 powołanego rozporządzenia. W odpowiedzi na oświadczenie odwołującej, iż gdyby nie ciążył na niej obowiązek opieki nad chorym mężem, mogłaby uzyskać dodatkowy dochód podejmując pracę np. jako opiekunka do dzieci. Zdaniem organu odwoławczego twierdzenia te są jednak jedynie przypuszczeniami na temat potencjalnych możliwości uzyskania przez wnioskodawczynię dodatkowego - obok świadczenia emerytalnego - dochodu. Organ podkreślił, że zobowiązana nie przedstawiła bowiem żadnego materialnego dowodu - chociażby w postaci umowy o pracę czy świadczenie usług w zakresie opieki nad dzieckiem, która musiała zostać przez nią rozwiązana z powodu konieczności sprawowania opieki nad chorym mężem. Ponadto organ stwierdził, że w niniejszej sprawie nie zachodzi również przesłanka z par. 3 ust. 1 pkt 2 cytowanego rozporządzenia. Organ odwoławczy stwierdził także, że w przedmiotowym postępowaniu nie znaleziono przesłanek uzasadniających zastosowanie, dającego podstawę umorzenia należności z tytułu składek, przepisu art. 17 ustawy z dnia 18 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 241, poz. 2074 ze zm.). Organ rentowy powołując, za organem I instancji, art. 125a ust. 4 i ust. 5 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, podkreślił, że to płatnik składek powinien dołożyć wszelkiej staranności w gromadzeniu i przechowywaniu dokumentacji płatniczej. Natomiast okoliczność zniszczenia dowodów wpłat przez gryzonie nie może obciążać ZUS ani stanowić podstawy do umorzenia zadłużenia powstałego na skutek nieopłacenia obowiązkowych składek. W skardze na powyższą decyzję K. C. podniosła zarzut przedawnienia. Jej zdaniem w przedmiotowej sprawie do oceny przedawnienia mają zastosowanie przepisy art. 24 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w brzmieniu obowiązującym w latach 1999-2001 oraz art. 31 tej ustawy i art. 118 § 1 i § 2 Ordynacji podatkowej. Skarżąca wskazał bowiem, że zgodnie z powołanym przepisem, ale w brzmieniu obowiązującym w 1999-2001 co wynika z art. 21 ustawy z dnia 12.09.2002r. o zmianie ustawy ordynacja podatkowa oraz o zmianie niektórych innych ustaw, a nie w brzmieniu obowiązującym po dniu 1.01.2003r. (przewidującego 10-letni okres przedawnienia) nie można wydać decyzji o odpowiedzialności osoby z tytułu zaległości podatkowych, czy ubezpieczeniowych, jeśli od końca roku kalendarzowego, w którym powstała zaległość upłynęło 5 lat. Zobowiązana podkreśliła, że w jej przypadku ostateczny termin upomnienia się ZUS o przedmiotowe składki wypadał na dzień 31 grudnia 2006r. Jej zdaniem z uwagi, że ZUS decyzję o wymiarze i żądaniu zapłacenia składek doręczył jej w dniu 23 lutego 2009r. doszło do przedawnienia obowiązku ubezpieczeniowego. W odpowiedzi na skargę Zakład Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasową argumentację. Odnośnie zarzutu przedawnienia organ odwoławczy wskazał, że w niniejszej sprawie mają zastosowanie przepisy o przedawnieniach obowiązujące od 1.01.2003r. – czyli 10-letni okres przedawnienia. Zmiana przepisów, która nastąpiła od 1.01.2003r. nie dotyczy jedynie tych należności z tytułu składek, które wygasły przed tą datą, dotyczy natomiast wszystkich należności, które nie uległy przedawnieniu do 31.12.2002r. Stąd należności te są nadal wymagalne. Organ zaznaczył przy tym, iż powyższa wykładnia wynika z ogólnych zasad legalizmu, wymagającej, aby podstawą działania organów władzy publicznej był przepis prawny, obowiązujący w dacie podejmowania czynności przez te organy. Tak więc do zobowiązań za okres od czerwca 1999r. do kwietnia 2001r. należy stosować 10-letni okres przedawnienia. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga nie zasługiwała na uwzględnienie. Przedmiotem zaskarżenia w niniejszej sprawie jest decyzja w przedmiocie odmowy umorzenia zaległości z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne. Ocena legalności zaskarżonej decyzji prowadzi do wniosku, iż została ona wydana zgodnie z prawem. Wobec treści skargi, w pierwszej kolejności za niezasadny należy uznać zarzut przedawnienia należności z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne za okres od czerwca 1999r. do kwietnia 2001r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych słusznie przyjął, że do okresu przedawnienia wskazanych zobowiązań należy stosować przepisy ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych w brzmieniu uwzględniającym zmiany obowiązujące od 1 stycznia 2003r. Jak prawidłowo podkreślił organ rentowy wobec faktu, iż należności z tytułu składek objęte zaskarżoną decyzją nie wygasły w dniu 12 grudnia 2002r., należy stosować 10- letni okres przedawnienia przewidziany w art. 24 ust. 5 powołanej ustawy. Przepis art. 24 wskazanej ustawy nie reguluje bowiem kwestii związanej z okresem przedawnienia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, takiej regulacji nie zawierają również przepisy przejściowe, zatem – jak zasadnie wskazał Zakład – zastosowanie znajduje zasada legalizmu nakazująca działać na podstawie przepisów prawnych obowiązujących w dacie podejmowania czynności przez organy administracji państwowej. Zgodnie z art. 28 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.), zwanej dalej ustawą o s.u.s., należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez ZUS tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 2 ustawy), a zatem w przypadku, gdy: 1) dłużnik zmarł, nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów, albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie, 2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze, 3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów Ordynacji podatkowej, 4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym, 4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym, 5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję, 6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Powyższe wyliczenie jest wyczerpujące, a zatem w przypadku braku stwierdzenia całkowitej nieściągalności należności według powyższego katalogu, organ pozbawiony jest możliwości umorzenia należności z tytułu składek na podstawie art. 28 ust. 2 ustawy o s.u.s. W niniejszej sprawie organ odniósł się do wszystkich wskazanych powyżej przesłanek i prawidłowo stwierdził, że wobec skarżącej nie zaistniał żaden z przypadków stanowiących o możliwości uznania całkowitej nieściągalności należności. Ponadto w uzasadnionych przypadkach należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych, będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia, mogą być umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności, na podstawie § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 2003 r. Nr 141, poz. 1365) w związku z art. 28 ust. 3a ustawy o s.u.s. Warunkiem niezbędnym (ale nie wystarczającym) jest wykazanie przez zobowiązanego, że ze względu na jego stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest on w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny, w szczególności w przypadku (§ 3 ust. 1 rozporządzenia): 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia, powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności; 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Powyższe okoliczności nie mają charakteru katalogu zamkniętego, nie muszą występować łącznie, a nadto dają organowi możliwość uwzględnienia jeszcze innych ważnych przyczyn trudnej sytuacji zobowiązanego. Należy przy tym zauważyć, iż decyzje w przedmiocie umarzania należności z tytułu składek podejmowane są w granicach tzw. uznania administracyjnego. Organ zobowiązany jest jednakże do rzetelnej i wnikliwej analizy wszystkich okoliczności sprawy w celu stwierdzenia, czy zostały spełnione określone w przepisach (tut. z § 3 ust.1 rozporządzenia) przesłanki Przepis § 3 ust. 1 powołanego rozporządzenia, do którego odwoływała się skarżąca w niniejszej sprawie, wymaga od zobowiązanego wykazania, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie uiścić powstałych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny. A zatem ciężar udowodnienia zaistnienia przesłanek do umorzenia spoczywa na zobowiązanym. Treść przepisu należy więc odnieść do konkretnej sytuacji zobowiązanego, tak, aby organ miał podstawy do przyjęcia, że zapłata należności przez zobowiązanego, czy to jednorazowa, w ratach lub w drodze egzekucji, oznacza niemożność zapewnienia koniecznych potrzeb bytowych zobowiązanego i jego rodziny. W ocenie Sądu wydanie zaskarżonej decyzji w niniejszej sprawie decyzja zostało poprzedzone wyczerpującym zebraniem i analizą niezbędnego materiału dowodowego z uwzględnieniem oświadczeń skarżącej. Na tej podstawie organ poczynił prawidłowe ustalenia w zakresie sytuacji majątkowej i rodzinnej skarżącej, które zresztą nie były kwestionowane przez skarżącą. Zdaniem Sądu organ prawidłowo stwierdził w okolicznościach niniejszej sprawy, że nie zaistniała podstawa umorzenia określona w pkt 2 i pkt 3 ust. 1 § 3 ww. rozporządzenia. Skarżąca nie wykazała bowiem zaistnienia jakiegokolwiek nadzwyczajnego zdarzenia, uniemożliwiającego opłacenie należności. Ponadto, jak słusznie wskazał organ rentowy, zobowiązana nie przedłożyła żadnego dowodu, z którego wynikało, iż miałaby możliwość podjęcia pracy, gdyby nie konieczność sprawowania opieki nad chorym mężem. Ponadto zebrany materiał dowodowy nie dawał również podstaw do przyjęcia, że opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby skarżącą i jej rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, a więc że została spełniona przesłanka umorzenia określona w § 3 ust. 1 pkt 1 ww. rozporządzenia. Stanowisko organu w tym zakresie zostało należycie uzasadnione i nie przekracza granic uznania administracyjnego. W zaskarżonej decyzji wskazano, zgodnie z oświadczeniem skarżącej, iż zasadnicze obciążenie budżetu domowego skarżącej i jej męża stanowiły zobowiązania z tytułu zobowiązań kredytowych (374 zł miesięcznie). Tymczasem podkreślić należy, iż konieczność ponoszenia ciężarów o charakterze cywilnoprawnym nie może uzasadniać umorzenia zobowiązań z tytułu zaległych składek, gdyż te ostatnie jako należności publicznoprawne korzystają z pierwszeństwa zaspokojenia w postępowaniu egzekucyjnym w administracji przed innymi wierzytelnościami (art. 24 ust. 3 ustawy o s.u.s.). W przeciwnym razie dochodziłoby bowiem do naruszenia zasady powszechności i równości w obowiązku ponoszenia świadczeń publicznoprawnych. Mając powyższe na względzie, Sąd nie stwierdził naruszenia przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy, ani przepisów prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy i oddalił skargę na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.). /-/W. Długaszewska /-/ T. M. Geremek /-/B. Koś