III SA/Po 329/11

Dnia 14 lipca 2011 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Szymon Widłak Sędziowie WSA Barbara Koś (spr.) WSA Mirella Ławniczak Protokolant: stażysta Anna Zys – Ruszkowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 lipca 2011 roku przy udziale sprawy ze skargi E. L. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w P. z dnia 02 marca 2011r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie własne z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej o d d a l a s k a r g ę Decyzją nr [...] z dnia 25 stycznia 2011 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w P., działając na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3, art. 28 ust. 1 oraz art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585), po rozpatrzeniu wniosku E. L. z dnia 26 grudnia 2010 r. (doręczonego w dniu 29.12.2010 r.) w sprawie umorzenia należności, odmówił umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia własne z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej w łącznej kwocie [...] zł, w tym z tytułu: - składek na ubezpieczenia społeczne za okres 12/2000-07/2001, 01/2003-02/2007 w kwocie [...] zł, - odsetek od składek na ubezpieczenia społeczne liczonych na dzień 29.12.2010 r. w kwocie [...] zł, - składek na ubezpieczenie zdrowotne za okres 02-07/2001, 04/2003, 01-02/2004, 03/2005-02/2007 w kwocie [...] zł, - odsetek od składek na ubezpieczenie zdrowotne liczonych na dzień 29.12.2010 r. w kwocie [...] zł, - składek na Fundusz Pracy za okres 01-07/2001, 01-09/2003, 12/2003-01/2004, 03/2004, 03/2004, 06-08/2004, 03/2005-02/2007 w kwocie [...] zł, - odsetek od składek na Fundusz Pracy liczonych na dzień 29.12.2010 r. w kwocie [...] zł, - dodatkowej opłaty w kwocie [...] zł, - kosztów upomnienia w kwocie [...] zł. W uzasadnieniu organ wyjaśnił, że E. L. wnioskiem doręczonym w dniu 29.12.2010 r. zwróciła się o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy, kosztów upomnień, dodatkowej opłaty oraz odsetek za zwłokę. Ponieważ w ocenie organu nie zachodzą przesłanki całkowitej nieściągalności wymienione w art. 28 ustawy z dnia 13.10.1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, jak również okoliczności wskazane w art. 28 ust. 3a tej ustawy, wniosku o umorzenie nie uwzględniono. Organ w szczególności wskazał, że wobec wnioskodawczyni prowadzone jest postępowanie egzekucyjne, w toku postępowania nie wyczerpano wszystkich środków egzekucyjnych, a ponadto wnioskodawczyni jest współużytkownikiem wieczystym nieruchomości mogącej być przedmiotem postępowania egzekucyjnego. Obecna sytuacja finansowa została ustalona na podstawie zgromadzonych w toku postępowania dokumentów, w szczególności wzięto pod uwagę: - informację udzieloną przez Starostwo Powiatowe z dnia 20.12.2010 r., - informację udzieloną przez Naczelnika Urzędu Skarbowego z dnia 22.12.2010r. o wysokości dochodu uzyskanego w latach 2007-2009, - oświadczenie o stanie rodzinnym i majątkowym oraz o sytuacji materialnej doręczone w dniu 29.12.2010 r., - kserokopie zaświadczeń o wpisie do ewidencji działalności gospodarczej oraz decyzji o wykreśleniu z ewidencji działalności gospodarczej doręczone w dniu 29.12.2010 r., - oświadczenie płatnika z dnia 29.12.2010 r., - kserokopię zeznania podatkowego za 2009 r. doręczoną w dniu 29.12.2010 r., - kserokopię postanowienia Naczelnika Urzędu Skarbowego w sprawie umorzenia postępowania egzekucyjnego z dnia 13.12.2010 r., - odpis skrócony aktu małżeństwa z dnia 27.12.2010 r. Na podstawie zebranego materiału dowodowego ustalono, że zobowiązana obecnie jest osobą bezrobotną. Gospodarstwo domowe prowadzi wraz z mężem, który uzyskuje dochód z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej. Zgodnie z oświadczeniem o stanie majątkowym i rodzinnym oraz sytuacji materialnej dochód na jednego członka rodziny wynosi [...] zł. Na utrzymaniu rodziny pozostaje dwoje dzieci. Zakład uznał za wiarygodny poziom miesięcznych wydatków określonych w załączonych dokumentach. Miesięczne wydatki, zgodnie z oświadczeniem o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej wynoszą: prąd - [...] zł, gaz - [...] zł, czynsz - [...] zł, opał - [...] zł oraz leczenie i leki - [...] zł. Zakład wziął również pod uwagę okoliczność, że nie przedstawiono dokumentów, które potwierdzają w sposób jednoznaczny, że stan zdrowia uniemożliwia wnioskodawczyni w sposób trwały podjęcie zatrudnienia. W szczególności wnioskodawczyni nie przedłożyła stosownych orzeczeń o niezdolności do pracy wydanych przez lekarzy orzeczników ZUS, bądź też orzeczeń o stopniu niepełnosprawności wydanych przez lekarzy z powiatowego zespołu ds. orzekania o niepełnosprawności. W związku z powyższym zdaniem organu nie jest wykluczona możliwość osiągania dochodów i poprawy sytuacji materialnej. Biorąc pod uwagę całokształt powyższych okoliczności, organ rentowy nie zdecydował się choćby na częściowe umorzenie zadłużenia na podstawie § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31.07.2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365). Nie zgadzając się z powyższym rozstrzygnięciem, E. L. złożyła wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. We wniosku zarzuciła, że w zaskarżonej decyzji nie uwzględniono podnoszonych przez nią w toku postępowania przyczyn nieuregulowania należności objętych wnioskiem o umorzenie i ponownie przedstawiła okoliczności, które doprowadziły do powstania zaległości, a które były przez nią niezawinione. Ponadto podniosła, że Zakład nie wziął pod uwagę, iż postępowanie egzekucyjne zostało umorzone w dniu 13.12.2010 r. przez Naczelnika Urzędu Skarbowego, a skarżąca mając 48 lat ma ograniczone możliwości podjęcia zatrudnienia. Jednocześnie wskazała, że wraz z dziećmi pomaga mężowi w prowadzeniu działalności gospodarczej. Decyzją nr [...] z dnia 2 marca 2011 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w P. na podstawie art. 83 ust. 4 ustawy z dnia 13.10.1998 r o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585) w związku z art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.) utrzymał w mocy decyzję wydaną w dniu 25.01.2011 r. Powtórnie badając sprawę, organ rentowy oparł się na zebranym dotychczas materiale dowodowym, a także na dokumentach zgromadzonych w toku postępowania na skutek wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Na podstawie odpowiedzi udzielonej przez Miejsko – Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej w K. z dnia 15.02.2011 r. ustalono, że wnioskodawczyni nie korzystała i nie korzysta ze świadczeń finansowych i niefinansowych przeznaczonych na pomoc społeczną. Ponownie stwierdzono, że nie zachodzą przesłanki całkowitej nieściągalności wymienione w art. 28 ustawy z dnia 13.10.1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych. Wobec wnioskodawczyni prowadzone jest postępowanie egzekucyjne, a zadłużenie zostało zabezpieczone hipoteką w dniu 22.08.2008 r. Jednocześnie Zakład stwierdził ponownie brak podstaw do umorzenia zadłużenia na podstawie § 3 ust. 1 ww. rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31.07.2003 r. Podkreślił przy tym, że stan zdrowia wnioskodawczyni nie wyklucza możliwości uzyskania przez nią dochodu, skoro pomaga ona mężowi w prowadzeniu działalności gospodarczej. Na wnioskodawczyni nie ciąży również konieczność sprawowania opieki na przewlekle chorym członkiem rodziny. Brak również dowodów, które wskazywałyby, że sytuacja wnioskodawczyni ma charakter trwały. Tym samym – zdaniem Zakładu, brak okoliczności uzasadniających podjęcie decyzji o umorzeniu należności dającej wyraz definitywnej rezygnacji z możliwości wyegzekwowania zaległych należności. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu E. L. powtórzyła zarzuty i argumentację przedstawione we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Ponownie zarzuciła, że Zakład nie uwzględnił wszystkich dowodów w sprawie, a mianowicie kserokopii postanowienia Naczelnika Urzędu Skarbowego z dnia 13.12.2010 r. o umorzeniu postępowania egzekucyjnego, informacji Naczelnika Urzędu Skarbowego z dnia 22.12.2010 r. o wysokości dochodów, a także okoliczności, że mąż skarżącej ze względu na stan zdrowia wymaga stałej opieki. W odpowiedzi na skargę organ rentowy wniósł o jej oddalenie i podtrzymał dotychczasowe stanowisko w sprawie wyrażone w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje. Skarga jest nieuzasadniona. Zgodnie z art. 28 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.) należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład, z uwzględnieniem ust. 2 – 4. Według ust. 2 należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a. Całkowita nieściągalność, o której mowa w ust. 2, zachodzi, gdy: - dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie; - sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze; - nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa; - nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym; - wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym; - naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję; - jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być przy tym w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności (ust. 3 a). Zgodnie natomiast z § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365) ZUS może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku: 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności; 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Należy w tym miejscu wyraźnie podkreślić, iż decyzja administracyjna wydana w przedmiocie umorzenia zaległości wobec ZUS ma charakter uznaniowy, a to oznacza, że nie może być ona całkowicie dowolna. System kontroli takiej decyzji przez sąd sprowadza się wyłącznie do kontroli jej legalności, a więc sąd nie może nakazać organowi podjęcia określonego rozstrzygnięcia, bowiem jest to wyłączna kompetencja organu. Kontrola sądu obejmuje wyłącznie zbadanie, czy wydanie decyzji poprzedzone zostało prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem, tj. czy organ w sposób wyczerpujący zebrał materiał dowodowy oraz rozważył i ocenił wszystkie okoliczności mogące mieć wpływ na wybór rozstrzygnięcia o udzieleniu lub odmowie udzielenia ulgi – w postaci umorzenia należności (zob. m. in. wyrok WSA w Warszawie z 19.11.2007 r., V SA/Wa 1876/07, lex nr 484969; wyrok WSA w Gdańsku z 10.02.2009 r., I SA/Gd 874/08, lex nr 483118). Organ działa przy tym na zasadzie art. 7 kpa i zobowiązany jest do dokonania wyczerpujących ustaleń faktycznych w sprawie, jednakże nie zwalnia to samej strony z wykazywania odpowiedniej inicjatywy dowodowej, szczególnie w zakresie okoliczności faktycznych działających na jej korzyść (mogących się przyczynić do podjęcia decyzji o umorzeniu zaległości). W omawianej sprawie dokonując kontroli legalności decyzji Sąd stwierdził, że organ działał prawidłowo, to jest zebrał i rozpatrzył cały materiał dowodowy, w oparciu o który ustalił stan faktyczny, to jest sytuację osobistą i majątkową skarżącej, a te ustalenia nie były przez skarżącą kwestionowane. Istota sporu sprowadzała się wyłącznie do oceny tych okoliczności z punktu widzenia przesłanek umorzenia. Nie ulega wątpliwości, że w sprawie nie zachodziła przesłanka umorzenia określona w punkcie 2 § 3 ww. rozporządzenia. Skarżąca we wniosku o umorzenie oraz w toku postępowania administracyjnego nawiązywała natomiast do przesłanek z punktu 1 i 2 § 3 rozporządzenia, tj. że ze względu na sytuację majątkową i rodzinną opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby ją i jej rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, a ponadto wskazywała na konieczność sprawowania opieki nad mężem z uwagi na zły stan jego zdrowia. W złożonym w dniu 29 grudnia 2010 roku oświadczeniu skarżąca podała m.in., że prowadziła działalność gospodarczą w zakresie handlu obwoźnego artykułami przemysłowymi w okresie od 11.09.1991 r. do 01.02.2007 r. (z przerwami), a jako posiadany majątek wskazała mieszkanie o powierzchni 55,90 m2. Podała też dochody męża z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej – jak jedynego źródła utrzymania rodziny i ponoszone wydatki. Organ rentowy uwzględnił te okoliczności przy ocenie przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia. Sąd w tym zakresie również stwierdza, że stanowisko organu, iż powyższa przesłanka nie zachodzi w niniejszej sprawie, jest uzasadnione. Jakkolwiek organ zauważył, że skarżąca obecnie nie prowadzi działalności gospodarczej i jest bezrobotna, to jednak tę sytuację słusznie potraktował jako przejściową. Fakt, że skarżąca wcześniej prowadziła działalność gospodarczą, a aktualnie pomaga mężowi w prowadzeniu działalności gospodarczej świadczy o możliwościach uzyskiwania dochodów przez skarżącą. Organ uwzględnił także wskazane przez skarżącą dochody na jednego członka w rodzinie – ok. [...] zł oraz brak konieczności korzystania przez skarżącą z pomocy społecznej, które świadczą o tym, że egzystencja rodziny skarżącej nie jest zagrożona. Natomiast możliwość przynajmniej częściowej spłaty zadłużenia wobec ZUS w przyszłości nie jest wykluczona, zważywszy że – jak wskazał organ – w toku postępowania egzekucyjnego nie wykorzystano wszystkich środków egzekucyjnych, a zaległe należności zostały zabezpieczone hipoteką na nieruchomości. Ponadto należy zwrócić uwagę, że skarżąca nie wykazała za pomocą jakiejkolwiek dokumentacji konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązaną możliwości uzyskiwania dochodu pozwalającego na opłacenie należności, a więc przesłanki z punktu 2 § 3 ww. rozporządzenia. W tym względzie nie jest wystarczające samo oświadczenie skarżącej o złym stanie zdrowia męża i konieczności sprawowania nad nim opieki. Ponadto skarżąca sama podnosiła, że pomaga mężowi w prowadzeniu działalności gospodarczej, co oznacza, że stan zdrowia męża nie wyklucza zupełnie możliwości prowadzenia przez niego tejże działalności ani pomocy skarżącej przy prowadzeniu tej działalności, a tym samym uzyskiwania dochodu. Wbrew zarzutom skargi organ wziął pod uwagę wszelkie dowody zgromadzone w sprawie i wynikające z nich okoliczności, co wynika z treści decyzji, z tym że – wbrew oczekiwaniom skarżącej wyciągnął z nich wnioski, które nie są wystarczające do stwierdzenia przesłanek umorzenia. W tym miejscu należy wyjaśnić, że z akt administracyjnych wynika, iż po umorzeniu postępowania egzekucyjnego przez Naczelnika Urzędu Skarbowego w dniu 13.12.2010 r., aktualnie postępowanie egzekucyjne jest prowadzone od dnia 28.12.2008 r. przez Dyrektora Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w P. (zob. k. 78 akt adm.). Natomiast odmienna ocena dowodów w sytuacji gdy tak jak w niniejszej sprawie, nie jest oceną dowolną, nie stanowi naruszenia prawa, a w szczególności art. 77 § 1 kpa. Z kolei podnoszone przez skarżącą okoliczności, które doprowadziły do powstania zadłużenia, a które – w jej ocenie były przez nią niezawinione, nie miały znaczenia w niniejszej sprawie. Przyczyny powstania zaległości oraz ich charakter nie są bowiem istotne z punktu widzenia przesłanek umorzenia wynikających z wyżej powołanej regulacji. Należy także podkreślić, że instytucja umorzenia stanowi wyjątek od powszechnego obowiązku uiszczania należności publicznoprawnych, co oznacza, że jej zastosowanie powinno być ograniczone do nadzwyczajnych sytuacji. Tymczasem skarżąca nie wykazała, aby takie szczególne, wyjątkowe okoliczności zaistniały. Jest osobą przedsiębiorczą, a fakt, że pomaga mężowi w prowadzeniu działalności gospodarczej świadczy dostatecznie o możliwości uzyskiwania dochodów i poprawy sytuacji materialnej. Wskazać też należy, że skarżąca może ewentualnie ubiegać się w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych o rozłożenie zaległości na raty lub odroczenie terminu płatności. W powyższej sytuacji rozstrzygnięcie organu rentowego o odmowie umorzenia należności z tytułu składek mieści się w granicach uznania administracyjnego. Z tego względu skarga podlegała oddaleniu, o czym Sąd orzekł na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.).