III SA/Po 340/19

Dnia 6 sierpnia 2019 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ireneusz Fornalik Sędziowie WSA Mirella Ławniczak (spr.) WSA Marek Sachajko Protokolant: st. sekr. sąd. Janusz Maciaszek po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 25 lipca 2019 roku przy udziale sprawy ze skargi G. G. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej z 28 lutego 2019r. nr [...] w przedmiocie uznania zarzutów na postępowanie egzekucyjne za nieuzasadnione I. uchyla zaskarżone postanowienie i poprzedzające je postanowienie Dyrektora Zakładu Ubezpieczeń Społecznych [...] w P. z dnia [...] stycznia 2019 r. nr [...], II. zasądza od Dyrektora Izby Skarbowej na rzecz strony skarżącej kwotę 480,- (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania. Dyrektor Izby Skarbowej, postanowieniem z dnia 28 lutego 2019 roku, nr [...], po rozpatrzeniu zażalenia G. G. na postanowienie Dyrektora [...] ZUS w P. z dnia 8 stycznia 2019 roku nr [...] w przedmiocie uznania zarzutów na postępowanie egzekucyjne za nieuzasadnione, utrzymał w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji. Rozstrzygnięcie zapadło w następujących okolicznościach faktycznych. Zakład Ubezpieczeń Społecznych [...] w P. Inspektorat w G., decyzją z dnia 31 października 2016 roku, orzekł, że G. G., jako spadkobierca zmarłego w dniu 1 grudnia 2009 roku płatnika J. Z., ponosi odpowiedzialność całym swoim majątkiem do wartości ustalonego w inwentarzu stanu czynnego spadku, tj. do kwoty 79.500 zł, za należności z tytułu składek niezapłaconych przez zmarłego. Wysokość zobowiązań zmarłego z tytułu składek na dzień otwarcia spadku została określona na kwotę 73.407,24 zł. Odwołanie od powyższej decyzji zostało oddalone wyrokiem Sądu Okręgowego w P. z dnia 12 kwietnia 2017 roku. Z uwagi na nieuregulowanie należności objętych upomnieniami Zakład Ubezpieczeń Społecznych wystawił tytuły wykonawcze (od nr [...] do [...]) i dokonał zajęcia wierzytelności z rachunku bankowego i wkładu oszczędnościowego. G. G. wniosła zarzuty i zażądała umorzenia postępowania egzekucyjnego wskazując na nieistnienie obowiązku (częściowe nieistnienie obowiązku). Uzupełniająco Gmina podniosła zarzut przedawnienia egzekwowanych należności oraz błędu, co do osoby zobowiązanego. Zobowiązana podniosła, że spadek po J. Z. nabyła z dobrodziejstwem inwentarza. Komornik Sądowy przy Sądzie Rejonowym dla K. – K., mając świadomość innych długów spadkowych oraz ograniczonej odpowiedzialności dłużnika za długi spadkowe, na wniosek B. I.-P. A. S.A. z siedzibą w M., prowadził egzekucję innych długów spadkowych do kwoty należności głównej 47.600 zł, odsetek za opóźnienie, kosztów sądowych i kosztów egzekucyjnych. Dyrektor [...] ZUS w P. przyjął, że G. G. w toku postępowania egzekucyjnego nie przedłożyła Komornikowi Sądowemu w odpowiedniej formie spisu inwentarza, nie powołała się skutecznie na istnienie innych wierzycieli niż wierzyciel egzekwujący oraz nie wniosła do Sądu o częściowe pozbawienie wykonalności tytułu wykonawczego stanowiącego podstawę egzekucji. Powołując się na ocenę Komornika Sądowego, Dyrektor Oddziału ZUS uznał, że samo posiadanie spisu inwentarza nie jest skutecznym zgłoszeniem wierzytelności, której powinien dokonać dłużnik G. G.. W konsekwencji wskazany organ uznał, że skoro G. G. nie poinformowała skutecznie Komornika Sądowego o istnieniu wierzytelności Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, to na podstawie art. 1032 §2 Kodeksu cywilnego Gmina ponosi odpowiedzialność za długi spadkowe ponad wartość stanu czynnego spadku, jednakże tylko do takiej wysokości, w jakiej byłaby obowiązana je zaspokoić gdyby spłacała należycie wszystkie długi spadkowe. Organ zaznaczył, że oznaczenie zobowiązanego w tytułach wykonawczych nazwą "Urząd Miejski w G." nie skutkowało błędem, co do osoby zobowiązanego, gdyż identyfikatory numeryczne (NIP i REGON) wskazane na tytułach wykonawczych są zgodne z numerami wskazanym w decyzji z dnia 31 października 2016 roku orzekającej o odpowiedzialności G. G., jako następcy prawnego płatnika składek. Dyrektor Oddziału ZUS wyjaśnił także, że w sprawie znajduje zastosowanie art. 24 ust. 5d ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, zgodnie z którym przedawnienie należności z tytułu składek wynikających z odpowiedzialności następcy prawnego następuje po upływie 5 lat, licząc od końca roku, w którym decyzja została wydana. Dyrektor Izby Skarbowej, po rozpoznaniu zażalenia, utrzymał kwestionowane rozstrzygnięcie w mocy. Organ odwoławczy w całości podzielił ustalenia faktyczne oraz ocenę prawną Dyrektora Oddziału ZUS. G. G., reprezentowana przez pełnomocnika w osobie radcy prawnego, skorzystała z prawa skargi do sądu administracyjnego. Skarżąca wniosła o uchylenie postanowienia Dyrektora Izby Skarbowej oraz poprzedzającego go postanowienia Dyrektora [...] ZUS w P. zarzucając naruszenie prawa materialnego: - art. 1032 §1 Kodeksu cywilnego w związku z art. 98 §1 ustawy – Ordynacja podatkowa poprzez odmowę jego zastosowania i nieuzasadnione rozszerzenie odpowiedzialności skarżącej Gminy wobec wierzycieli i egzekucję należności ponad wartość stanu czynnego spadku, - art. 1032 §2 Kodeksu cywilnego w związku z art. 98 §1 ustawy – Ordynacja podatkowa poprzez błędne przyjęcie, że w sprawie zachodziły przesłanki do zastosowania wskazanego przepisu, podczas, gdy art. 1032 §2 Kodeksu cywilnego znajduje zastosowanie w sytuacji, kiedy to spadkobierca samodzielnie i arbitralnie decyduje o tym, które długi spadkowe zaspokaja, a swoim postępowaniem krzywdzi pozostałych wierzycieli, nie jest zaś samodzielnym działaniem spadkobiercy zaspokojenie jednego z wierzycieli w toku prowadzonej przeciwko niemu egzekucji. Z ostrożności procesowej skarżąca Gmina podniosła naruszenie: - art. 2 i art. 7 w związku z art. 8 ust. 2 Konstytucji RP oraz art. 6, art. 7 i art. 8 Kodeksu postepowania administracyjnego w związku z art. 18 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji oraz art. 120 i art. 121 ustawy – Ordynacja podatkowa, a także art. 1032 §2 Kodeksu cywilnego, poprzez prowadzenie egzekucji, do pełnej wysokości czynnej masy spadku, tj. kwoty 79.500 zł, a co za tym idzie ponoszeniem przez skarżącą Gminę odpowiedzialności za długi spadkowe ponad wartość stanu czynnego spadku, czyli do takiej wysokości, w jakiej byłaby obowiązana zaspokoić wierzycieli, gdyby spłacała nienależycie długi spadkowe, - art. 24 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, poprzez błędne zastosowanie i uznanie, że zobowiązania z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne nie uległy przedawnieniu, - art. 7, art. 77 i art. 107 ustawy Kodeks postępowania administracyjnego poprzez błędne ustalenie strony postępowania. Dyrektor Izby Administracji Skarbowej wniósł o oddalenie skargi, podtrzymując stanowisko i argumentację przedstawioną w kwestionowanym postanowieniu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje. Skarga okazała się uzasadniona. Analiza treści pisma zobowiązanego z dnia 6 grudnia 2018 roku "Zarzuty w sprawie prowadzenia egzekucji administracyjnej" wskazuje, że strona expressis verbis podniosła zarzut nieistnienia obowiązku w całości lub w części, zarzut przedawnienia obowiązku oraz kwestię błędu, co do osoby zobowiązanego. Treść zarzutów koresponduje ze wskazaną przez zobowiązanego podstawą prawną – art. 33 §1 pkt 1 i pkt 4 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 roku o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz.U. 2018, poz. 1114 ze zm.). Sąd stwierdza jednak, że okoliczności powołane na uzasadnienie wniesionych zarzutów, a także zakres rozpoznania i rozstrzygnięcia sprawy przez organy administracji publicznej obu instancji, jednoznacznie przesądza, że w kontrolowanej sprawie, jako zasadnicza, rozważana była kwestia niedopuszczalności egzekucji administracyjnej z innych powodów (brak wymagalności obowiązku z innego powodu) – art. 33 §1 pkt 2 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. W ocenie Sądu tego zagadnienia dotyczy istota sporu. Zakład Ubezpieczeń Społecznych, decyzją z dnia 31 października 2016 roku, określił wysokość zobowiązań zmarłego J. Z. z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne na dzień otwarcia spadku oraz określił zakres odpowiedzialności G. G. za te zobowiązania. Kwestia powstania/istnienia obowiązku oraz kwestia ustalenia zakresu odpowiedzialności spadkobiercy za ten obowiązek zostały prawomocnie przesądzane wyrokiem Sądu Okręgowego w P. z dnia 12 kwietnia 2017 roku. Te okoliczności nie podlegają ponownemu badaniu w toku postępowania wywołanego zarzutami w sprawie prowadzenia egzekucji administracyjnej. Obowiązek zapłaty należności określonych wskazaną powyżej decyzją nie był przedawniony na dzień wszczęcia egzekucji administracyjnej. Przepis art. 31 ustawy z dnia 13 października 1998 roku o systemie ubezpieczeń społecznych Dz.U. 2019, poz. 300 ze zm.) stanowi podstawę prawną odpowiedniego stosowania do należności z tytułu składek wskazanych w nim przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 roku – Ordynacja podatkowa (Dz.U. 2019, poz. 900). Powołana regulacja dotyczy w szczególności zagadnień, które nie są regulowane przepisami ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. W ustawie o systemie ubezpieczeń społecznych została ustanowiona szczególna regulacja dotycząca przedawnienia składek wynikających z decyzji o odpowiedzialności następcy prawnego. Zgodnie z art. 24 ust. 5d powołanej ustawy przedawnienie należności z tytułu składek wynikających z decyzji o odpowiedzialności następcy prawnego następuje po upływie 5 lat, licząc od końca roku kalendarzowego, w którym decyzja została wydana. Sąd podziela stanowisko Dyrektora II Oddziału ZUS w P., że w przepisie art. 24 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych uregulowana została kwestia terminu przedawnienia należności z tytułu składek w stosunku do płatników składek i przepis ten nie znajduje zastosowania do następców prawnych. Bieg wskazanego terminu przedawnienia ulegał zawieszeniu od dnia śmierci spadkodawcy do dnia uprawomocnienia się postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia, nie dłużej jednak niż do dnia, w którym upłynęły 2 lata od śmierci spadkodawcy. Kwestia przedawnienia należności z tytułu składek na podstawie art. 24 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych podlegała rozpoznaniu w ramach sprawy dotyczącej określenia zobowiązań zmarłego na dzień otwarcia spadku, a w konsekwencji należności przedawnione na podstawie art. 24 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych nie powinny być objęte decyzją określającą wysokość zobowiązań/zaległości składkowych zmarłego. Prawo do sądu w tym zakresie zostało skonsumowane (wyrok Sądu Okręgowego w P. z dnia 12 kwietnia 2017 roku o sygn. akt [...]). Z uwagi na powyższe poza granicami niniejszej sprawy sądowoadministracyjnej pozostaje kwestia przedawnienia należności składkowych na podstawie art. 24 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Kwestia określenia zobowiązań zmarłego J. Z. z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne oraz kwestia zakresu odpowiedzialności Gminy M. G. za te zobowiązania pierwotnie została załatwiona decyzją z dnia 7 grudnia 2015 roku o nr [...] Następnie, wobec ujawnienia okoliczności istniejących przed wydaniem tej decyzji, na podstawie art. 83a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, pierwotna decyzja została uchylona oraz ponownie określone zostały wysokość zobowiązań zmarłego i zakres odpowiedzialności G. G. za te zobowiązania, jako spadkobiercy płatnika (decyzja z dnia 31 października 2016 roku nr [...]). Upomnienie zostało doręczone Gminie w dniu 9 października 2017 roku. W dniu 21 listopada 2018 roku wystawiono tytuły wykonawcze oraz dokonano czynności egzekucyjnej w postaci zajęcia wierzytelności z rachunku bankowego i wkładu oszczędnościowego. Stwierdzić zatem należy, że od końca roku, w którym wydana została decyzja stanowiąca podstawę wystawienia tytułów wykonawczych, do dnia skutecznego dokonania czynności egzekucyjnych nie upłynęło pięć lat. Zatem zarzut przedawnienia egzekwowanych należności nie ma uzasadnionym podstaw. Sąd podziela stanowisko, co do tego, że określenie w tytułach wykonawczych zobowiązanego, jako "Urząd Miejski G." jest nieprawidłowe. Skarżąca trafnie wskazuje, że organy gminy realizują przypisane im zadania za pomocą urzędu gminy (zespół zasobów ludzkich i materialnych). Osobowość prawną (zdolność prawną i zdolność do czynności prawną) posiada G. G.. W ocenie Sądu uwzględnić jednak należy, że wskazane powyżej uchybienie nie skutkowało błędem, co do osoby zobowiązanego. Organy trafnie zauważają, że dane identyfikujące zobowiązanego (NIP oraz REGON) są danymi przypisanymi Gminie M. G., czyli podmiotowi, który w decyzji z dnia 31 października 2016 roku nr [...] został wskazany, jako podmiot odpowiedzialny za zobowiązania składkowe zmarłego J. Z.. Środki egzekucyjne nie zostały zastosowane wobec osoby innej aniżeli zobowiązany. Z tego względu, w ocenie Sądu, nie ma podstaw do uznania, że w kontrolowanej sprawie wystąpiła sytuacja błędu co do osoby zobowiązanego w rozumieniu art. 33 §1 pkt 4 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Zatem ujawnione nieprawidłowości, posłużenie się w tytule wykonawczym nieprawidłową nazwą dla wskazania zobowiązanego, nie ma cech naruszenia prawa, które miało istotny wpływ wynik sprawy w rozumieniu art. 145 §1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. 2018, poz. 1302 ze zm.). Organy obu instancji dokonały błędnej wykładni przepisów art. 1032 §1 i §2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 roku Kodeks cywilny (Dz.U. 2019, poz. 1145) w związku z art. 98 §1 ustawy – Ordynacja podatkowa, a w konsekwencji błędnie uznały, że w okolicznościach kontrolowanej sprawy nie zachodzą warunki do ograniczenia bądź nawet wyłączenia odpowiedzialności skarżącej Gminy za egzekwowane należności w rozumieniu art. 33 §1 pkt 2 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Na skarżącej Gminie ciąży obowiązek zapłaty zaległości składkowych zmarłego J. Z.. Obowiązek ten nie wygasa ani w części, ani w całości, wskutek tego, że Gmina ponosi odpowiedzialność za długi spadkowe do wartości ustalonego w inwentarzu stanu czynnego spadku (art. 1023 §2 oraz art. 1031 §2 ustawy – Kodeks cywilny). Kwestia ograniczenia odpowiedzialności za długi spadkowe pozostaje okolicznością bez znaczenia dla istnienia długu (obowiązku zapłaty zobowiązań składkowych zmarłego), lecz ma znaczenie jedynie w sferze odpowiedzialności za ten dług. Zaspokojenie długu spadkowego w postaci roszczeń B. I.- P. A. S.A. z siedzibą w M., niezależnie od tego czy nastąpiło w postępowaniu egzekucyjnym, czy też poza nim, nie jest okolicznością, która powoduje, że obowiązek zapłaty przez skarżącą Gminę zobowiązań składkowych zmarłego J. Z. wygasa w całości lub w części. Wyczerpanie odpowiedzialności za długi spadkowe ma ten skutek, że spadkobierca, który nabył spadek z dobrodziejstwem inwentarza, może skutecznie prawnie odmówić zaspokojenia długów przekraczających zakres jego odpowiedzialności. Niezaspokojone długi, pomimo braku możliwości ich przymusowej realizacji, nadal istnieją. Porównanie wysokości zobowiązań ustalonych na dzień otwarcia spadku (73.407,24 zł) z wartością ustalonego w inwentarzu stanu czynnego spadku (79.500 zł) prowadzi do wniosku, że skarżąca Gmina mogłaby ponosić odpowiedzialność za zaległości składkowe zmarłego J. Z. do pełnej ich wysokości. Uwzględnić jednak należy, że ograniczenie odpowiedzialności spadkobiercy do wartości ustalonego w inwentarzu stanu czynnego spadku dotyczy wszystkich długów spadkowych. Organy administracji publicznej obu instancji trafnie uznały, że spadkobierca, który nabył spadek z dobrodziejstwem inwentarza, przy spełnieniu warunków określonych w art. 1032 §2 ustawy – Kodeks cywilny może ponosić odpowiedzialność za długi spadkowe ponad wartość ustalonego w inwentarzu stanu czynnego spadku. Dyrektor [...] ZUS w P., a następnie Dyrektor Izby Skarbowej, z naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy uznali, że w okolicznościach takich, jak w kontrolowanej sprawie, spełnione zostały warunki do zastosowania art. 1032 §2 ustawy – Kodeks cywilny. Tymczasem powołany przepis znajduje zastosowanie wówczas, gdy spadkobierca samodzielnie i arbitralnie decyduje o tym, które długi spadkowe zaspokaja, a swoim działaniem krzywdzi pozostałych wierzycieli. Nie jest samodzielnym działaniem spadkobiercy zaspokojenie przez niego wierzyciela w toku prowadzonej przeciwko niemu egzekucji. Jeżeli spadkobierca nie miał wpływu na wybór wierzyciela za długi spadkowe, bo do zaspokojenia wierzyciela doszło w ramach postępowania egzekucyjnego, to nie można mu zarzucić wadliwego wyboru co do zaspokojenia wierzycieli (porównaj: wyrok SA Białystok z dnia 07-09-2016 o sygn. akt III AUa 211/16, opubl. OSAB 2016/2-3/107 oraz LEX nr 2122988). Analiza dokumentów włączonych do akt administracyjnych potwierdza zarzuty stawiane przez skarżącą Gminę, że zarówno Komornik Sądowy przy Sądzie Rejonowym dla K. – K. w K., jak i egzekwujący wierzyciel, mieli pełną wiedzę o istnieniu innych wierzycieli i długów spadkowych, a mimo to egzekucja przeciwko skarżącej Gminie była prowadzona, aż do całkowitego zaspokojenia B. I.-P. A. S.A. z siedzibą w M., co obejmowało roszczenie główne, odsetki za opóźnienie, koszty sądowe oraz koszty egzekucyjne. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy, na zasadzie art. 153 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, organy obu instancji uwzględnią, że G. G., na podstawie art. 33 §1 pkt 2 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, posiada prawo powoływania się na ograniczenie odpowiedzialności za długi spadkowe do wartości ustalonego w inwentarzu stanu czynnego spadku, tj. do kwoty 79.500 zł. Powyższe ograniczenie odpowiedzialności pozostaje aktualne także w odniesieniu do należności z tytułu składek niezapłaconych przez zmarłego J. Z. (prawomocna decyzja z dnia 31 października 2016 roku nr [...]). Granice odpowiedzialności skarżącej Gminy za zobowiązania zmarłego z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne nie zostały zmienione. Kwoty wyegzekwowane od skarżącej Gminy w toku egzekucji sądowej prowadzonej na wniosek B. I.-P. A. S.A. z siedzibą w M., w zakresie w jakim zostały przeznaczone na spłatę długów spadkowych, prowadziły do uwolnienia się od odpowiedzialność za pozostałe długi spadkowe, w tym od zobowiązań na rzecz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Przy uwzględnieniu powyższych wytycznych organy zobowiązane są ustalić w jakim zakresie zachodzi brak wymagalności egzekwowanego obowiązku z uwagi na wyczerpanie odpowiedzialności skarżącej Gminy za długi spadkowe J. Z.. Mając na uwadze powyższe okoliczności, na podstawie art. 145 §1 pkt 1 lit. a i c w związku z art. 135 oraz art. 200 i art. 205 §2 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzeczono jak w pkt 1 i pkt 2 sentencji wyroku. Wysokość wynagrodzenia radcy prawnego z wyboru została ustalona zgodnie z §14 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 roku w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz.U. 2018, poz. 265).