III SA/Po 345/25

Dnia 22 października 2025 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Mirella Ławniczak (sprawozdawca) Sędzia WSA Walentyna Długaszewska Sędzia WSA Piotr Ławrynowicz po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 22 października 2025 roku sprawy ze skargi J. W. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 8 kwietnia 2025r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek I. uchyla zaskarżoną decyzję; II. zasądza od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na rzecz skarżącego kwotę 497,- (czterysta dziewięćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania. W dniu 21 listopada 2023 roku J. W., reprezentowany przez pełnomocnika złożył wniosek o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. W dacie składania wniosku przebywał w Zakładzie Karnym w związku z wyrokiem Sądu Rejonowego w [...] , o sygn.II K 176/23 i odbywał karę 1 roku i 6 miesięcy pozbawienia wolności. We wniosku wskazał, że był zobligowany z uwagi na obawę o swoje życie do wyjazdu z Polski. Jego 34 letni w dacie składania wniosku syn cierpi na depresję , a z powodu próby samobójczej jest niepełnosprawny i konieczne są wydatki na opiekę medyczną ortopedyczną i psychiatryczną. Wnioskodawca postanowił w celu lepszej opieki medycznej nad synem pozostać we [...] i tam otworzyć restaurację. Dodał też we wniosku ,że ma schorowaną matkę , która również potrzebuje pomocy ,w tym finansowej. Jej stan zdrowia jest ciężki i wymaga opieki osób trzecich, nie wychodzi z domu i nie może się ruszać, wnioskodawca wymienił schorzenia , które od lat towarzyszą matce. Nadto wyrokiem sądu karnego został zobligowany do uiszczenia kwoty 25 432,00 zł tytułem obowiązku naprawienia szkody oraz 4000 zł tytułem grzywny. Nie posiada majątku, z którego mógłby zaspokoić swoich wierzycieli . Sam jest schorowany ,a w roku 2020 przeszedł zawał ,zmaga się z cukrzycą typu II i nadciśnieniem tętniczym . W formularzu oświadczenia majątkowego podał jeszcze ,że posiada oprócz zaległych składek jeszcze 120 tysięcy zł innych zobowiązań, które reguluje w kwocie po 730 zł miesięcznie. Załączył do wniosku protokół rozprawy z postępowania karnego, ksero wyroku karnego, ksero nakazu zapłaty w postępowaniu upominawczym, dyspozycje przelewów na konto matki D. W., screeny artykułów prasowych oraz dokumentację medyczną. Decyzją z dnia 2 stycznia 2024 roku ZUS , o nr [...], I Oddział w [...] odmówił J. W. umorzenia należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej jednocześnie płatnikiem w łącznej kwocie 227 269, 43 złotych. Odnosząc się do kwestii przedawnienia przyjął, że wobec należności za okres 1/2209 do 11/2010,07/2013,09/2013 do 11/2020 nastąpiło wszczęcie postępowania egzekucyjnego w dniu 22 marca 2010 roku i sukcesywne kierowanie należności do egzekucji spowodowało ,że bieg terminu przedawnienia należności uległ zawieszeniu i trwa nadal. W zakresie składek na FUS i FUZ za okres 12/2010-06/2013,08/2013 i FP za okres 09/2009-06/2013,08/2013 upłynął termin ich dochodzenia, ale zostały zabezpieczone hipoteką na nieruchomości wnioskodawcy ,a wpisy hipotek zostały dokonane w latach 2011-2014 ,czyli przed upływem terminu przedawnienia. W uzasadnieniu dalej organ przyjął, że w sprawie nie zaistniały przesłanki art. 28 ust.3 ustawy o systemie społecznych pkt 1-6. W stosunku do strony nie było prowadzone postępowanie upadłościowe ani likwidacyjne, z przyczyn oczywistych nie ma zastosowania przesłanka z art. 28 ust.3 pkt 1 , zadłużenie jest wyższe niż kwota kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym. Obecny brak efektu w egzekwowaniu składek nie przesądza o całkowitej ich nieściągalności ,a stwierdzenie, że nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne jest przedwczesne. Sytuacja, z uwagi na pobyt w więzieniu ma charakter przejściowy. Należności mogą być dochodzone z przedmiotu hipoteki , ponieważ przed upływem ich przedawnienia zostały skutecznie zabezpieczone hipoteką Dokonane na majątku zabezpieczenie zwiększa szansę na choćby częściową spłatę zaległych składek w następstwie ewentualnej licytacji nieruchomości. Organ egzekucyjny nie stwierdził całkowitej nieściągalności z tytułu składek. Organ nie znalazł też podstaw do umorzenia należności z uwagi na przepisy ust.3a u.s.u.s tj. z uwagi na sytuację rodzinną i majątkową określoną przepisami rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej Podkreślono ,że pobyt w Zakładzie Karnym nie może stanowić przesłanki do zwolnienia z obowiązku spłaty zobowiązania , zwłaszcza ,że koniec odbywania kary nie jest odległy i jest to wrzesień 2024. Fakt pozostawania w leczeniu nie jest przesłanką do umorzenia należności .Przewlekła choroba zobowiązanego lub konieczność opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny może stanowić przesłankę umorzenia należności tylko wtedy , gdy pozbawia osobę zobowiązaną możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opalenie należności . Podkreślono, że syn posiada rentę inwalidzką ,a w aktach brak dokumentu potwierdzającego wykluczenie wnioskodawcy z rynku pracy po wyjściu z więzienia. Działalność gospodarcza została zlikwidowana , więc Zakład nie mógł stwierdzić istnienia przesłanki z § 3 ust.1 pkt 1 - 3 w/w rozporządzenia. Strona złożyła wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. Zakwestionowano w nim w szczególności ustalenia organu odnośnie przesłanek z art.28 ust.3 pkt 5 i 6 u.s.u.s. Podkreślono, że lokal , dla którego prowadzona jest księga wieczysta w istocie nie istnieje ,bowiem uległ doszczętnemu spaleniu. Postępowanie w tej sprawie prowadzone było przez Prokuraturę Rejonową w [...] i zdaniem wnioskodawcy lokal ten nie ma już żadnej wartości. Zawnioskował w tym zakresie o załączenie do akt postępowania administracyjnego materiałów z powyższej jednostki prokuratury. Od 14 lat nie ma też pojazdów , o których mowa w decyzji, gdyż była partnerka miała je wyrejestrować. Strona złożyła też kolejny formularz o stanie majątkowym. Wskazała w nim, że od 2022 roku nie pracuje zawodowo, jest po zawale, choruje na cukrzycę ,a dodatkowo opiekuje się synem. Decyzją z dnia 8 kwietnia 2025 roku , o nr [...] ZUS Oddział w [...] utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu wskazano na złożone oświadczenie , z którego wynika ,że J. W. jest rozwiedziony , nie pracuje zarobkowo, nie pobiera emerytury czy renty, nie posiada dochodu z innych źródeł , nie pobiera zasiłku ani świadczenia z Urzędu Pracy, nie pobiera zasiłku z opieki społecznej, nie korzysta z innych form pomocy , nie ponosi stałych miesięcznych wydatków związanych z utrzymaniem , prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe, nie posiada zobowiązań finansowych , nie posiada ruchomości, nieruchomości ,praw majątkowych oraz wierzytelności .Od roku 2022 ma trudną sytuację materialną , gdyż nie pracuje zawodowo, jest po przebytym zawale , choruje na cukrzycę i dodatkowo opiekuje się synem , który od 2010 roku jest inwalidą. Organ ustalił też z urzędu ,że J. W. w roku 2010 zaprzestał prowadzenia działalności gospodarczej , nie posiada tytułu do ubezpieczeń, posiada następców prawnych tj. matkę i syna, jest właścicielem pojazdów z roku 2009 tj. [...] , przy czym wartość pojazdów nie pozwala na dokonanie zastawu skarbowego. Jest właścicielem nieruchomości o pow.22,5 m2 w [...] , na której zabezpieczono należności wobec ZUS. Na podstawie powyższych ustaleń przyjął, że ponownie brak podstaw do przyjęcia ,aby zaistniały wobec strony przesłanki z art.28 ust.3 u.s.u.s. Podzielił też stanowisko organu I instancji odnośnie przedawnienia składek. W zakresie przesłanek rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej organ stwierdził ,że nie wystąpiła przesłanka z § 3 ust.1 , gdyż strona nie przedłożyła żadnych danych odnośnie kosztów utrzymania. Podkreślono, że organ pomimo zachowania należytej staranności nie był w stanie ustalić rzeczywistej sytuacji majątkowej oraz zbadać , czy budżet gospodarstwa domowego pozwala na sfinansowanie wydatków, nie może więc w sposób wiarygodny odnieść sytuacji strony do wskaźnika minimum socjalnego. Strona , reprezentowana przez pełnomocnika skorzystała z prawa skargi do WSA w Poznaniu. W skardze zarzuciła organom: - naruszenie przepisów postępowania poprzez nie podjęcie wszelkich niezbędnych czynności oraz nie zebranie i nie rozpatrzenie materiału dowodowego , w szczególności zaniechanie rzetelnego zbadania faktycznej sytuacji majątkowej skarżącego oraz nie zebranie materiału dowodowego na temat jego rzeczywistej sytuacji majątkowej, w szczególności odnośnie nieruchomości zabezpieczonej zastawem -naruszenie art. 28 ust.2 w zw. z art.28 ust.3 pkt 3 i 6 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych poprzez niezastosowanie tych przepisów ,a w konsekwencji brak umorzenia składek w sytuacji, gdy wystąpiła całkowita nieściągalność należności z tego tytułu -naruszenie art. 28 ust.3a w.w ustawy w zw. z jej art. 32 i w zw. z §3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej poprzez niezastosowanie w/w przepisów ,a w konsekwencji brak umorzenia składek , podczas gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych ,a także pomimo zaistnienia konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Wniesiono o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości, ewentualnie rozważenie konieczności uchylenia decyzji organu I instancji. Organ w odpowiedzi na skargę podtrzymał swoje stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje. W postępowaniu w sprawie umorzenia należności z tytułu składek, stosownie do odesłania zawartego w art. 123 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych , organ związany jest zasadami i regulacjami zawartymi m.in. w art. 7, art. 11, art. 77, art. 80 i art. 107 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2024 r. poz. 572, dalej: "k.p.a."). Zgodnie z art. 7 k.p.a., w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. W myśl art. 11 k.p.a., organy administracji publicznej powinny wyjaśniać stronom zasadność przesłanek, którymi kierują się przy załatwieniu sprawy, aby w ten sposób w miarę możności doprowadzić do wykonania przez strony decyzji bez potrzeby stosowania środków przymusu. Stosownie do treści art. 77 § 1 k.p.a. organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy, stosownie zaś do art. 80 k.p.a., organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona. Z art. 107 § 1 pkt 6 i art. 107 § 3 k.p.a. wynika, że uzasadnienie faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne - wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji ,z przytoczeniem przepisów prawa. Zdaniem sądu zaskarżona decyzja nie sprostała powyższym wymogom, a Sąd uznał zarzuty skargi w tym zakresie częściowo za zasadne. Za niedostateczną bowiem należy uznać ocenę przesłanki całkowitej nieściągalności w rozumieniu art. 28 ust. 3 pkt 5 i 6 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych ,a mianowicie przesłanki skuteczności egzekucji. Po pierwsze z akt nie wynika zakres i efekt podjętych czynności egzekucyjnych, a Zakład nie wyjaśnił, w jaki sposób doszedł do przekonania, że egzekucja będzie skuteczna i uzyska się kwoty przekraczające wydatki egzekucyjne w sytuacji, gdy dotychczas nie przyniosła ona rezultatu i opiera się wyłącznie na nieistniejącym zd. Strony i nie zweryfikowanym przez organ majątku. Z powołanego w zaskarżonej decyzji stanowiska ZUS, że " dopóki postępowanie toczy się nie można definitywnie stwierdzić bezskuteczności egzekucji " (s. 10 decyzji ) nie sposób ustalić, na jakiej podstawie organ stwierdził, że nie wystąpiła ww. przesłanka i w oparciu o jaki majątek toczy się postępowanie egzekucyjne .Należy pamiętać, że w sprawie o umorzenie zaległości składkowych organ ma obowiązek ocenić wpływ aktualnej sytuacji majątkowej i dochodowej, zdrowotnej, rodzinnej wnioskodawcy na sposób załatwienia sprawy, a nie rozstrzygać wniosek w oparciu o przypuszczenie, że ta sytuacja ulegnie kiedyś zmianie i w przyszłości nastąpi spłata zaległości składkowych. Organ nie wyjaśnił również, w kontekście wystąpienia przedmiotowej przesłanki, czy majątek skarżącego w ogóle nadaje się do egzekucji, gdyż skarżący po wyjściu z Zakładu Karnego nie pracuje i nie pobiera żadnych świadczeń. r. Organ na hipotecznym zabezpieczeniu nieruchomości, tj. lokalu o pow. 22,5 m, spalonym i zdaniem skarżącego bezwartościowym buduje stanowisko, że nadal pozostaje ono przedmiotem zabezpieczenia oraz ,że Komornik sądowy nie stwierdził braku majątku ,z którego można prowadzić egzekucję. Sąd zauważa ,że w decyzji organu I instancji stwierdzono, że chwilowo brak majątku , z którego można prowadzić egzekucję, a w decyzji organu II instancji stwierdzono ,że postępowanie egzekucyjne toczy się. Z akt nie wynika wobec jakiego majątku toczy się to postępowanie, bo brak jakichkolwiek aktualnych danych o wynikach egzekucji. Należy tu podkreślić, że odnośnie dwóch aut przyjęto, że ich wartość nie pozwala na dokonanie zastawu rejestrowego, a nieruchomość będąca zabezpieczeniem zdaniem strony już nie istnieje. Wyjaśnienia wymagało w konsekwencji powyższe stanowisko i żądania dowodowe strony odnośnie lokalu stanowiącego własność skarżącego z uwagi na konieczność jednoznacznego przesądzenia skuteczności egzekucji, w tym zabezpieczenia na majątku skarżącego. Powyższe ma znaczenie dla rozstrzygnięcia, bowiem mogło wystąpić przedawnienie części składek, ma także znaczenie dla kontynuacji postępowania egzekucyjnego co do tego składnika majątku. Należy podkreślić, że hipoteka zabezpiecza należności z tytułu składek za okres od 12/2010-06/2013,08/2013 oraz 09/2009,12/2010 do 06/2013 ,08/2013 , czyli obejmujące znaczną kwotę zadłużenia. Nie jest wystarczające jedynie wskazanie na fakt ustanowienia hipoteki przymusowej , bez dołączenia do akt sprawy dokumentów potwierdzających jej ustanowienie wpisu na nieruchomości należącej do strony. W aktach brak aktualnych informacji od Komornika prowadzącego egzekucję, a w decyzji organu II instancji nie odniesiono się do okoliczności podnoszonych w odwołaniu ,a związanych z utratą wartości przedmiotu zabezpieczenia. Zdaniem sądu wszystkie ustalenia organu winny znaleźć odzwierciedlenie w materiale dowodowym sprawy tak, by była możliwa kontrola zajętego w sprawie stanowiska. Wskazanie jedynie ogólnie na fakt ustanowienia hipoteki nie jest wyczerpującym omówieniem przesłanki z art.28 ust.3 pkt 5 i 6 u.s.u.s. Wątpliwości sądu budzi też ocena przesłanki z §3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 21 lipca 2023 r - w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. 2003 Nr 141,poz.1365). Organ uznał na k. 10 uzasadnienia zaskarżonej decyzji ,że skarżący sprawuje opiekę i nad chorą matką i nad chorym synem, ale jednocześnie potraktował te okoliczności jako "pewne utrudnienie" w spłacie należności , nie stanowiące jednak wystarczającej przesłanki do umorzenia należności. Sąd nie podziela tego stanowiska. Skoro bowiem organ nie kwestionuje faktu problemów zdrowotnych nie tylko skarżącego, ale też jego matki i syna ,a z akt wynika ,że ten ostatni wymaga opieki innej osoby z uwagi na poważne zaburzenia, to bez uzasadnienia pozostaje kwestia- w jaki sposób skarżący ma tę opiekę sprawować , skoro nie ma też sporu co do faktu, że syn mieszka we [...], a matka w Polsce. Taką sytuację, dopóki nie zostanie ona wyjaśniona trudno uznać jedynie za utrudnienie. W istocie nie wiadomo, jakie dokumenty miałby przedstawić skarżący na okoliczność, że zrezygnował z pracy, poza dokumentacją medyczną syna i matki, która znajduje się przecież w aktach sprawy i pozostała bez pogłębionej analizy organu. Tym bardziej, co również nie jest kwestia sporną ,że skarżący do września 2024 roku przebywał w zakładzie karnym. Sąd podziela natomiast stanowisko organu co do przesłanki w § 3 ust.1 pkt 2 tego przepisu. Przyznać też należy rację organowi ,że nie jest w stanie w sposób wiarygodny ocenić rzeczywistej sytuacji majątkowej w rozumieniu jego §3 ust.1 pkt 1 . i, że to strona winna wykazać sytuację finansową, wskazać koszty utrzymania , realne możliwości spłaty , a skoro tego nie uczyniła, to organ nie jest w stanie w sposób wiarygodny ustalić sytuacji majątkowej, a w konsekwencji przesłanki z pkt 1 tego przepisu. Niemniej o ile wobec braku danych ze strony skarżącego, organ nie był w stanie dokonać innych ustaleń, niż te , których dokonał w tym zakresie , to jednak nie są one już usprawiedliwione w kontekście oceny przesłanki z pkt.3 tego przepisu. Zdaniem sadu niemożność ustalenia aktualnej na dzień wydania decyzji sytuacji finansowej w rozumieniu §3 ust.1 pkt 1 rozporządzenia, w szczególności przychodów i wydatków nie oznacza automatycznie i nie zwalnia organu od ustaleń w zakresie przesłanki związanej z koniecznością sprawowania opieki nad osobą przewlekle chorą, uniemożliwiającej realne zatrudnienie. Ta kwestia wymagała szerszego omówienia i uzasadnienia stanowiska bądź uzupełnienia materiału dowodowego .Taki automatyzm i w istocie pobieżne potraktowanie kwestii w/w przesłanki czyni zarzut z pkt. 3 skargi uzasadnionym. Skoro bowiem organ uznaje obowiązek strony opieki nad synem i matką, ( do czego donosi się wprost w ocenie przesłanki z pkt 1) , to za niedostateczne należy uznać rozważania co do przesłanki z § 3 ust.1 pkt 3 , bowiem winien przeprowadzić postępowanie uzupełniające w zakresie tej opieki jako czynnika uniemożliwiającego podjęcie zatrudnienia. Wydając ponownie decyzję organ skompletuje akta sprawy uzupełniając je o akta egzekucyjne w sposób wyżej przedstawiony oraz dokona dokładnej, pełnej i wszechstronnej oceny stanu faktycznego. Dokona również w oparciu o zgromadzony bądź uzupełniony materiał dowodowy jednoznacznego rozstrzygnięcia (szczegółowo to przedstawiając i wyjaśniając w treści uzasadnienia), czy w przedmiotowej sprawie zachodzi (czy też nie) przesłanka całkowitej nieściągalności z art. 28 ust.3 pkt 5 i 6 (uwzględniając przy tym wszelkie okoliczności związane z wnioskodawcą: stanu jego majątku, wysokości zadłużenia, a także sytuacji rodzinnej i zdrowotnej osoby zobowiązanej lub członka jego rodziny ). Obowiązkiem organu będzie również rozstrzygnięcie i szczegółowe tego uzasadnienie, czy w przedmiotowej sprawie zaistniała, czy też nie przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia z 31 lipca 2003 r., uwzględniając w szczególności aktualną na dzień wydania decyzji konieczność sprawowania opieki . Reasumując, w świetle powyższych rozważań stwierdzić należy, że ustalenia dokonane przez organ na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego są niepełne i w konsekwencji niewyczerpująco rozpatrzone, czym dopuszczono się naruszenia reguł procesowych zawartych w art. 7, art. 11, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Należy bowiem pamiętać, że jeśli organ dokonuje negatywnego dla strony rozstrzygnięcia (jak w tej sprawie), to uczestnik postępowania musi być przekonany, że bierze udział w rzetelnie prowadzonym procesie, i że jeżeli zapadło negatywne dla niego rozstrzygnięcie, to przyczyną tego są istotne powody (por. wyroki NSA: z 16 lutego 1994 r., sygn. akt III ARN 2/94 oraz z 12 lutego 1997 r., sygn. akt III RN 94/96). Wobec powyższego na podstawie art. 145 §1 pkt 1 lit. c ) p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji. O kosztach orzeczono na podstawie art. 200 i 205 § 2 p.p.s.a.