III SA/Po 356/18

Dnia 22 sierpnia 2018 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Marek Sachajko Sędziowie WSA Ireneusz Fornalik (spr.) WSA Marzenna Kosewska Protokolant: st. sekr. sąd. Janusz Maciaszek po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 sierpnia 2018 roku przy udziale sprawy ze skargi B. T. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych [...] w P. z dnia [...] kwietnia 2018r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek uchyla zaskarżoną decyzję Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w [...] decyzją z dnia [...] kwietnia 2018 r., nr [...], odmówił B.T., zwanej dalej Skarżącą, umorzenia należności z tytułu składek za okres [...]: na ubezpieczenie społeczne w kwocie [...] zł wraz z odsetkami w kwocie [...] zł, na ubezpieczenie zdrowotne w kwocie [...] zł wraz z odsetkami w kwocie [...] zł oraz na Fundusz Pracy w kwocie [...] zł wraz z odsetkami w kwocie [...] zł. W uzasadnieniu powyższej decyzji organ wskazał, że rozstrzygnięcia oparto na wydrukach z systemu ZUS, CEiDG, dowodzie z akt egzekucyjnych płatnika, pismach z dni [...] r. Ponadto organ stwierdził, że nie stanowią dowodu niepoświadczone kserokopie umowy o pracę z [...].11.2015 r., a także pozostałych wskazanych w decyzji dokumentów, w tym dokumentacji medycznej, jednak potraktował je jako oświadczenie strony i uwzględnił podejmując rozstrzygnięcie. Organ przytoczył odpowiednie przepisy ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2017 r., poz. 1778, ze zm., zwanej dalej: u.s.u.s.) oraz Rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek (Dz.U. Nr 141, poz. 1365, zwanego dalej Rozporządzeniem). Organ wskazał, że skarżąca jest zatrudniona na podstawie umowy o pracę w wymiarze [...] etatu z podstawą wymiaru składek w wysokości [...] zł brutto, ponadto pobiera alimenty w wysokości [...] zł oraz zasiłek rodzinny w kwocie [...] zł. Prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z córką w wieku [...] lat, nie uzyskującą dochodów. Stałe wydatki związane z utrzymaniem strona oszacowała w następujący sposób: czynsz – [...] zł, opłaty eksploatacyjne [...] zł i koszty związane z leczeniem – [...] zł. Posiada nieuregulowane zobowiązania kredytowe w wysokości [...] zł. W ocenie organu skarżąca nie udokumentowała istotnych trudności w pokrywaniu ujawnionych wydatków – nie wykazała, że jej egzystencja jest zagrożona poprzez niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych. W skardze na powyższe rozstrzygnięcie do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu Skarżąca podniosła, że walczy z bólem łokcia, który ogranicza możliwości pracy. Ponadto wątpliwe jest wskazanie następcy prawnego Skarżącej i alimentów stanowiących dochody córki Skarżącej. W ocenie Skarżącej [...] zł brutto nie pozwala na układ ratalny tym bardziej, że trudna jest nawet egzystencja podstawowa. W odpowiedzi na skargę organ podtrzymał dotychczasowe stanowisko w sprawie, wnosząc o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Zgodnie z zasadami wyrażonymi w art. 1 ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2016 r., poz. 1066, ze zm.) i art. 134 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. 2018. poz.1302.), określanej dalej jako "ustawa p.p.s.a.", sąd bada zaskarżone orzeczenie pod kątem jego zgodności z obowiązującym prawem, zarówno materialnym, jak i procesowym, nie jest przy tym – co do zasady - związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Rozpatrując sprawę, w wyżej zakreślonych granicach, Sąd stwierdził, że skarga zasługuje na uwzględnienie. Postępowanie w sprawie umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne i rentowe może być prowadzone wyłącznie wówczas, gdy takie należności są nadal wymagalne, a dłużnik nie jest w stanie - jego zdaniem - ich uiścić. Umorzenie może bowiem dotyczyć tylko należności istniejących. Umorzenie należności zgodnie z art. 31 u.s.u.s. w zw. z art. 59 § 1 pkt 8 Ordynacji podatkowej. stanowi przyczynę wygaśnięcia zobowiązania z tytułu należności składkowych. Stosownie do treści przepisu art. 31 u.s.u.s. w zw. z art. 59 § 1 pkt 9 Ordynacji podatkowej kolejną przyczyną skutkującą wygaśnięciem zobowiązania z tytułu należności składkowych jest przedawnienie. Przedawnienie należności z tytułu należności składkowych uniemożliwia zatem prowadzenie postępowania o ich umorzenie i rozstrzygnięcie sprawy co do istoty, skutkuje koniecznością umorzenia postępowania z powodu bezprzedmiotowości. Z powyższego wynika, że ustalenia i ocena, czy doszło do przedawnienia należności jest istotną okolicznością, która powinna w pierwszej kolejności podlegać badaniu przez organ w trakcie postępowania w przedmiocie umorzenia zaległości czy innych ulg dotyczących należności z tytułu składek na ubezpieczenia i wyprzedzać analizę przesłanek dopuszczających umorzenie zaległości, gdyż stwierdzenie przedawnienia powoduje bezprzedmiotowość merytorycznego postępowania (por. wyrok II GSK 4359/16 z 12 stycznia 2017 r. i powołane w nim orzecznictwo NSA, wyrok z 28 września 2017 r. sygn. akt II GSK 1491/17 dostępne www.orzecznictwo.nsa.gov.pl). Merytoryczne rozstrzygnięcie w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek jako załatwienie sprawy co do istoty może być wydane tylko wobec faktycznie istniejących należności. W przedmiotowej sprawie okoliczność ta miała szczególnie znaczenie, bowiem skarżący uzasadniając wniosek o umorzenie powołał się na przedawnienie należności. Odnosząc powyższe do rozpoznawanej sprawy należy zauważyć, że objęte wnioskiem Skarżącej należności składkowe dotyczą okresu [...]. Stąd, mając na względzie okres powstania składek, organ przystępując do rozpatrzenia wniosku złożonego w dniu [...] stycznia 2018 r. o umorzenie zaległości, zobowiązany był w pierwszej kolejności ustalić, czy są one wymagalne, dokonując w tym zakresie ustaleń i oceny z punktu widzenia przesłanek prowadzących do przedawnienia, z uwzględnieniem zagadnień intertemporalnych i zdarzeń powodujących przerwę lub zawieszenie biegu przedawnienia. Ustalenia w tym przedmiocie powinny być szczegółowo przedstawione w uzasadnieniu decyzji. Od 1 stycznia 1999 r. kwestię przedawnienia ustawodawca uregulował w art. 24 ust. 4 u.s.u.s. Przepis ten w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2002 r. stanowił, że należności z tytułu składek ulegały przedawnieniu po upływie 5 lat, a w przypadku przerwania biegu przedawnienia, o którym mowa w ust. 5, po upływie 10 lat licząc od dnia, w którym stały się wymagalne. Z kolei zgodnie z art. 24 ust. 5 u.s.u.s. bieg przedawnienia przerywało odroczenie terminu opłacenia należności z tytułu składek, rozłożenie spłaty tych należności na raty i każda inna czynność zmierzająca do ściągnięcia tych należności, jeżeli o czynności tej został zawiadomiony dłużnik. Stosownie natomiast do art. 24 ust. 6 u.s.u.s. bieg przedawnienia terminów określonych w ust. 4 i 5 ulega zawieszeniu od dnia śmierci spadkodawcy do dnia uprawomocnienia się postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku, nie dłużej jednak niż do dnia, w którym upłynęły 2 lata od śmierci spadkodawcy. Od 1 stycznia 2003 r. ustawą z dnia 18 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. nr 241, poz. 2074 ze zm.) dokonano zmiany m.in. art. 24 ust. 4 u.s.u.s., stanowiąc, że należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 10 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne. Ustawa zmieniająca nie zawiera wyraźnego uregulowania kwestii międzyczasowych, co do przedawnienia należności wymagalnych przed dniem jej wejścia w życie. W związku z powyższym tylko upływ terminu przedawnienia, wynoszącego do dnia 31 grudnia 2002 r. – 5 lat, przed dniem wejścia w życie ustawy zmieniającej, powodował skutek wygaśnięcia zobowiązania; natomiast w przypadku, gdy zobowiązanie to przed dniem 1 stycznia 2003 r. (data wejścia w życie ustawy z 18 grudnia 2002 r.) nie uległo przedawnieniu, ma do niego zastosowanie zasada bezpośredniego działania ustawy nowej, co oznacza, że zobowiązanie z tytułu składek nieprzedawnionych przed dniem 1 stycznia 2003 r. ulega 10-letniemu przedawnieniu. Do nieprzedawnionych do dnia 31 grudnia 2002 r. należności stosuje się nie tylko nowy, wydłużony termin przedawnienia ale również wszystkie nowe przepisy dotyczące okoliczności mających wpływ na bieg tego terminu, to jest jego przerwanie i zawieszenie, o ile wymienione w nowych przepisach podstawy przerwania lub zawieszenia biegu przedawnienia powstały po tej dacie. Natomiast skutki wcześniejszych zdarzeń oceniać należy według przepisów obowiązujących w chwili ich zaistnienia (por: wyrok NSA z 30 września 2009 r., sygn. akt II GSK 72/09 dostępny www.orzecznictwo.nsa.gov.pl). Na podstawie wskazanej wyżej ustawy z dnia 18 grudnia 2002 r. dodano w art. 24 ust. 5a-5d regulujący przerwanie i zawieszenie biegu terminu przedawnienia, w tym przepis ust. 5b zgodnie z którym bieg terminu przedawnienia zostaje zawieszony od dnia wszczęcia do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego oraz postępowania przed sądem. Przepis art. 24 ust. 5b – z dniem 1 lipca 2004 r. – uległ dalszej nowelizacji na podstawie art. 10 pkt 10 lit. b. ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. nr 121, poz. 1264) i otrzymał brzmienie: "Bieg terminu przedawnienia zostaje zawieszony od dnia podjęcia pierwszej czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności z tytułu składek, o której dłużnik został zawiadomiony, do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego". Kolejna zmiana okresu przedawnienia została wprowadzona od 1 stycznia 2012 r. Z tym dniem na podstawie art. 11 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców (Dz. U. nr 232, poz. 1378) zmieniono treść art. 24 ust. 4 u.s.u.s. i skrócono okres przedawnienia należności z tytułu składek z 10 lat do 5 lat. Zgodnie z art. 27 powołanej ustawy, do przedawnienia należności z tytułu składek, o którym mowa w art. 24 ust. 4 u.s.u.s., którego bieg rozpoczął się przed dniem 1 stycznia 2012 r., stosuje się przepisy w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą z tym, że bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia 1 stycznia 2012 r. Powyższe oznacza, że do należności składkowych nieprzedawnionych do 1 stycznia 2012 r. (według zasad z zastosowaniem 10-letniego okresu przedawnienia) ma zastosowanie 5-letni termin przedawnienia, z tym jednak zastrzeżeniem, że liczy się go nie od daty ich wymagalności, tak jak o tym stanowi art. 24 ust. 4 u.s.u.s., ale od dnia 1 stycznia 2012 r. Wyjątek od tej zasady ustanawia art. 27 ust. 2 ustawy z dnia 16 września 2011 r. stosownie do którego, jeżeli przedawnienie rozpoczęte przed dniem 1 stycznia 2012 r. nastąpiłoby zgodnie z przepisami dotychczasowymi wcześniej, przedawnienie następuje z upływem tego wcześniejszego przepisu. Uzasadnienie zaskarżonej decyzji nie zawiera ustaleń i rozważań co do kwestii przedawnienia. Rozstrzygnięcie w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek jak wskazano wyżej może zapaść jedynie wówczas, kiedy należności - umorzenia których domaga się strona - nie uległy przedawnieniu lub z innych przyczyn nadal są wymagalne. Sąd powinien mieć wiedzę oraz dane pozwalające na stwierdzenie czy obowiązek spłaty należności w dacie wydania decyzji nadal obciąża skarżącą, czy nastąpiło przedawnienie należności. Organ w uzasadnieniu nie zawarł żadnych ustaleń w tym przedmiocie, nie podał żadnych ustaleń odnośnie wysokości zaległości będącej przedmiotem postępowania w związku z ew. przedawnieniem. Stanowi to o istotnej wadliwości decyzji i naruszeniu art. 107 § 1 i § 3 K.p.a. Marginalnie Sąd zauważa, iż organ w uzasadnieniu błędnie zaliczył do dochodów Skarżącej również alimenty przyznane na rzecz jej córki, z którą wspólnie zamieszkuje. Z powyższych względów na podstawie art. 145 § 1 lit a i lit c ustawy p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji.