III SA/Po 375/08

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym : Przewodniczący Sędzia NSA Tadeusz M. Geremek Sędziowie WSA Barbara Koś (spr.) WSA Walentyna Długaszewska Protokolant: st. sekr. sąd. Anna Piotrowska - Żyła po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 listopada 2008 r. przy udziale sprawy ze skargi S. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa własności nieruchomości rolnej I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Starosty z dnia [...] nr [...] ; II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz skarżącego S. W. kwotę [...]- ( [...] ) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania; III. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana. /-/W. Długaszewska /-/ T.M. Geremek /-/ B. Koś WSA/wyr.1 – sentencja wyroku Decyzją z dnia [...], nr [...] Starosta odmówił S. W. przyznania prawa własności gruntu Skarbu Państwa położonego w B., gm. Z., oznaczonego ewidencyjnie działką nr 71/6 o powierzchni 0,3527 ha zapisanego w księdze wieczystej B. Tom III, prowadzonej przez Sąd Rejonowy w K. W uzasadnieniu wskazano, że Naczelnik Miasta i Gminy decyzją z dnia [...], nr [...] orzekł o przejęciu na własność Państwa gospodarstwa rolnego o łącznej powierzchni 11,55 ha położonego w T., pow. K. składającego się z działek ewidencyjnych nr 71, 74, 78 i 89, stanowiącego własność J. G. z wyłączeniem budynków (dom, stodoła, obora) znajdujących się na działce nr 71. Z tytułu przekazania gospodarstwa rolnego w zamian za rentę przydzielono dotychczasowemu właścicielowi do bezpłatnego dożywotniego użytkowania działkę gruntu rolnego o powierzchni 0,50 ha położoną w T. oznaczoną częścią działki nr 89. S. W. wystąpił z wnioskiem o przyznanie – na podstawie art. 118 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. Nr 7, poz. 25 ze zm.), prawa własności działki gruntu stanowiącego część działki nr 71/4, wskazując że użytkuje ten grunt od bardzo dawna po swoim zmarłym dziadku J. G., a od 1998 r. płaci podatki, w tym za budynki oraz grunty działki nr 71/4, na dowód czego przedstawił zaświadczenie Burmistrza Gminy i Miasta z dnia [...]. Decyzją Burmistrza Gminy i Miasta z dnia [...] zatwierdzony został podział nieruchomości oznaczonej działką nr 71/4 i wydzielone zostały działki o numerach: 71/5 – zabudowana domem, stodołą i oborą oraz 71/6 – stanowiąca grunty orne. Przedmiotem wniosku S. W. jest więc działka nr 71/6. Natomiast J. G. została przyznana do bezpłatnego dożywotniego użytkowania część działki nr 89. Po wydaniu decyzji o przejęciu gospodarstwa rolnego nie nastąpiła jakakolwiek zmiana dotycząca działki oddanej do bezpłatnego użytkowania. W wyniku przeprowadzonej w 1993 r. odnowy ewidencji wsi B. działka nr 89 stanowi obecnie część działki nr 1555/1 będącej własnością osób fizycznych. Powołując się na wyrok NSA z dnia 09.05.1995 r. (SA/Łd 983/94, ONSA 1996/2/87) organ podkreślił, że działka gruntu przyznawana na podstawie art. 118 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników musi być tą samą działką, która została przydzielona rolnikowi w związku z przekazaniem gospodarstwa rolnego Państwu. Tymczasem w niniejszej sprawie z oznaczenia działek nr 89 i nr 71/6 wynika, że nie są one tożsame przedmiotowo, a tym samym nie zostały spełnione przesłanki z art. 118 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Od powyższej decyzji odwołał się S. W., podnosząc, że dopiero w trakcie przedmiotowego postępowania dowiedział się, że działka zapisana w decyzji Naczelnika Miasta i Gminy z dnia [...] położona jest w innym miejscu, aniżeli skarżący użytkuje grunt po zmarłym dziadku. Zdaniem skarżącego może to wynikać z pomyłki przy redagowaniu decyzji, gdyż jego dziadek użytkował właśnie ten grunt, o który wnioskuje skarżący, a który położony jest w bezpośrednim sąsiedztwie zabudowań, które były wyłączone z przekazania. Natomiast grunt, na którym budynki się znajdują, skarżący otrzymał na własność decyzją Starosty z dnia [...], nr [...]. Skarżący wskazał nadto, że działka, o którą się ubiega w przedmiotowym postępowaniu, była obsadzona drzewami owocowymi, z których korzystał J. G. i była to jedyna działka przyzagrodowa przez niego użytkowana, co potwierdzają także córki J. G. (M. D. i P. D.) oraz Przewodniczący Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej w B. – M. K. Decyzją z dnia [...], nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało zaskarżoną decyzję w mocy, podzielając ustalenia faktyczne i rozważania prawne poczynione przez organ I instancji. Ponadto organ odwoławczy podkreślił, że przedstawione przez skarżącego dowody w postaci umowy dzierżawy działki nr 71/4 zawartej z Gminą i Miastem Z. oraz zaświadczenia o opłacaniu podatków wskazują na faktyczny stan władania, jednak nie mogą być podstawą przyznania własności tej działki na podstawie art. 118 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, gdyż działka gruntu przyznawana na podstawie tego przepisu musi być tą samą działką, która została przydzielona rolnikowi decyzją o przejęciu gospodarstwa rolnego. S. W. złożył skargę na powyższą decyzję, podnosząc że znajduje się w posiadaniu odpisu KW z dnia [...] 2005 r., z której wynika, że działka nr 71 istniała jako jedna i na niej właśnie znajdowały się zabudowania i przyległy sad z gruntem uprawnym. Jest to działka, która faktycznie została przydzielona J. G. po przekazaniu gospodarstwa na rzecz Skarbu Państwa i była przez niego użytkowana, a obecnie użytkuje ją skarżący, co może potwierdzić Przewodniczący Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej w B. Natomiast działka nr 89 jest oddalona od zabudowań i po przekazaniu gospodarstwa działka ta nigdy nie była w użytkowaniu J. G., ani skarżącego. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko i argumentację przedstawione w zaskarżonej decyzji oraz akcentując, że organy nie kwestionują faktu użytkowania przez skarżącego wskazanej przez niego działki, co jednak nie może być podstawą przyznania jej na własność, gdyż w świetle art. 118 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników działka przyznawana na własność musi być tożsama z działką, którą przyznano decyzją o przejęciu gospodarstwa rolnego. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje. Skarga zasługiwała na uwzględnienie. Stosownie do art. 11 ust. 1 ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne (Dz. U. Nr 21, poz. 118), rolnik, który przekazał gospodarstwo rolne za rentę, mógł zatrzymać budynki wchodzące w skład nieruchomości przekazywanych Państwu; budynki te stawały się odrębnym od gruntu przedmiotem własności z chwilą przejęcia nieruchomości. Niezależnie od tego - na podstawie art. 12 ust. 1 tej ustawy - na wniosek rolnika, który przekazał gospodarstwo rolne za rentę, przydzielano mu do bezpłatnego użytkowania działkę gruntu rolnego o powierzchni do 0,5 ha. Natomiast art. 118 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 2008 r. Nr 50, poz. 291) przewiduje możliwość ubiegania się o nieodpłatne przyznanie własności działki gruntu użytkowanej z tytułu przekazania gospodarstwa rolnego na rzecz Państwa. Zgodnie z ust. 1 tego przepisu osobie, której przysługuje prawo użytkowania działki gruntu z tytułu przekazania gospodarstwa rolnego Państwu, w myśl dotychczasowych przepisów, na jej wniosek przyznaje się nieodpłatnie własność tej działki. Natomiast stosownie do ust. 2a powołanego przepisu z wnioskiem o przyznanie prawa własności działki określonej w ust. 1 może wystąpić również zstępny osoby uprawnionej, o której mowa w tych przepisach, który po śmierci tej osoby faktycznie włada, w zakresie odpowiadającym jej uprawnieniom, daną nieruchomością, przy czym jeżeli uprawnionymi są oboje małżonkowie, wniosek taki może być zgłoszony dopiero po śmierci obojga małżonków. Dla stwierdzenia, czy zostały spełnione przesłanki przyznania nieodpłatnie własności działki na podstawie powołanego art. 118 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, konieczne są zatem ustalenia, czy z tytułu przekazania własności gospodarstwa rolnego Państwu zostało ustanowione na rzecz przekazującego prawo użytkowania określonej działki i czy wnioskodawca (przekazujący gospodarstwo bądź jego zstępny) faktycznie tą działka włada w zakresie odpowiadającym uprawnieniom przekazującego. Należy przy tym podkreślić, że postępowanie wyjaśniające mające na celu dokonanie powyższych ustaleń winno być przeprowadzone przez organ administracyjny zgodnie z zasadą prawdy obiektywnej wyrażonej w art. 7 kpa, która wymaga, by organ administracji publicznej dokonał ustaleń zgodnych z rzeczywistym stanem rzeczy. Organ administracji jako gospodarz postępowania administracyjnego określa zakres postępowania wyjaśniającego oraz dobór środków dowodowych potrzebnych do należytego ustalenia stanu sprawy. Nie posiada jednak w tym względzie całkowitej dowolności, lecz powinien zmierzać do urzeczywistnienia zasady prawdy obiektywnej. Stąd jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy, co wynika z art. 77 § 1 kpa, stanowiącego rozwinięcie zasady prawdy obiektywnej. Wyczerpujące rozpatrzenie materiału dowodowego wymaga zaś przeprowadzenia oceny wartości dowodowej każdego dowodu, jak również wskazania, na podstawie jakich dowodów organ poczynił ustalenia faktyczne oraz przyczyn, dla których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej. Poczynione ustalenia oraz przeprowadzona ocena materiału dowodowego winna przy tym znajdować pełne odzwierciedlenie w treści decyzji administracyjnej (art. 107 § 3 kpa). Przenosząc powyższe na grunt niniejszej sprawy, należy wskazać, iż poza sporem pozostawało, że J. G. – na podstawie ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne, w zamian za rentę przekazał na własność Państwa gospodarstwo rolne o powierzchni 11,55 ha położone w T., pow. K., oznaczone numerami działek: 71, 74, 78 i 89, z wyłączeniem budynków znajdujących się na nieruchomości. W związku z powyższym J. G. przyznano także do bezpłatnego dożywotniego użytkowania część działki gruntu rolnego o powierzchni 0,50 ha. Spór natomiast zaistniał odnośnie tego, jaka działka została przyznana J. G. do bezpłatnego użytkowania i czy jest ona tożsama z działką objętą wnioskiem skarżącego - jako zstępnego J. G., o nieodpłatne przeniesienie jej własności na podstawie art. 118 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Skarżący domagał się bowiem przeniesienia własności części działki nr 71/4, wskazując, że to właśnie ta działka została przyznana J. G. do bezpłatnego użytkowania w związku z przekazaniem gospodarstwa rolnego i była przez niego użytkowana, a obecnie znajduje się w faktycznym władaniu skarżącego. Natomiast organy obu instancji, wyjaśniając, że po podziale działki nr 71/4, przedmiotem niniejszego postępowania jest działka 71/6 i nie kwestionując faktu władania przez skarżącego tą działką, uznały że nie jest ona tą samą działką, która została przyznana do bezpłatnego użytkowania J. G. W tym względzie organy uznały za miarodajny wyłącznie zapis zawarty w decyzji Naczelnika Miasta i Gminy z dnia [...], w której wskazano, że J. G. przydzielono do bezpłatnego dożywotniego użytkowania działkę gruntu rolnego o powierzchni 0,50 ha położoną w T. oznaczoną jako "część działki 89". Organy obu instancji pominęły przy tym inne okoliczności wynikające ze zgromadzonego materiału sprawy, wskazujące, że faktycznie J. G. do bezpłatnego użytkowania mogła być przydzielona działka gruntu o powierzchni 0,50 ha stanowiąca część działki nr 71, a nie – jak wskazano w decyzji z dnia [...] – część działki nr 89. Należy bowiem zwrócić uwagę, że gospodarstwo rolne przekazane przez J. G. Państwu zostało następnie oddane do użytkowania Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej w B. na podstawie decyzji Naczelnika Miasta i Gminy z dnia [...], nr [...] (k. 38 akt adm.), w której wskazano, że do użytkowania zostaje przekazana nieruchomość rolna niezabudowana stanowiąca własność Skarbu Państwa położona we wsi B. – T. oznaczona według ewidencji gruntów jako działki nr 71/3, 74, 78 i 89 o łącznej powierzchni 11,00 ha, w tym: - grunty orne w klasie IIIb – 7,04 ha, - grunty orne w klasie V – 1, 32 ha, - łąki trwałe w klasie IV – 2,64 ha. W aktach administracyjnych znajduje się także wypis z rejestru gruntów (k. 14 akt adm.), z którego wynika powierzchnia ogólna, rodzaj użytków i klasa poszczególnych działek wchodzących w skład gospodarstwa rolnego J. G. według stanu na dzień 15 października 1974 r., a mianowicie: - działka nr 71 – rola, klasa IIIb, pow. ogólna 7,59 ha, - działka nr 74 – łąki, klasa IV, pow. ogólna 2,64 ha, - działka nr 78 – rola, klasa V, pow. ogólna 0,43 ha, - działka nr 89 – rola, klasa V, pow. ogólna 0,89 ha. Z samej treści powyższej decyzji w powiązaniu z danymi zawartymi w wypisie z rejestru gruntów wynika zatem, że działka nr 71 nie została oddana do użytkowania Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej w całości, lecz z wyłączeniem 0,55 ha tej działki, natomiast w całości została przekazana do użytkowania działka nr 89, należąca do klasy V użytków rolnych o powierzchni 0,89 ha (skoro wraz z działką nr 78 stanowią one łączny obszar użytków rolnych w klasie V o powierzchni 1,32 ha uwzględniony w decyzji). Tymczasem nie sposób nie zauważyć, że działka nr 89 nie mogłaby być w całości objęta powyższą decyzją, gdyby jej część faktycznie znajdowała się w użytkowaniu J. G. zgodnie z decyzją z dnia [...], o ile oczywiście J. G. żył w chwili wydania decyzji z dnia [...], co jednak nie wynika z materiału zgromadzonego przez organy administracji. W tym miejscu należy także zauważyć, że w materiale zgromadzonym przez organy administracji brak również innych dokumentów przydatnych dla ustalenia istotnych okoliczności dotyczących sytuacji prawnej i faktycznej istotnych w sprawie działek, a w szczególności dokumentów uwidaczniających kolejne podziały działki nr 71 oraz powierzchnię wydzielonych w ten sposób działek, a także decyzji Starosty z dnia [...], nr [...] o przekazaniu na własność skarżącego gruntu, na którym znajdują się budynki. Natomiast z treści decyzji z dnia [...] o przekazaniu gospodarstwa rolnego Państwu (k. 16) w powiązaniu z zawiadomieniem Państwowego Biura Notarialnego w K. z dnia [...] (k. 32) wynika, że własność budynków na rzecz J. G. została ustanowiona na działce nr 71. Z kolei do użytkowania Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej – jak wykazano powyżej, oddana została jej część oznaczona jako działka 71/3 (o powierzchni 7,04 ha), co świadczy o tym, że pozostała część działki nr 71 mogła być faktycznie przydzielona do użytkowania J. G. Należy przy tym zauważyć, że skarżący już w odwołaniu od decyzji organu I instancji wskazywał, że okoliczność, iż J. G. faktycznie przyznano do użytkowania część działki nr 71/4, a nie część działki nr 89 mogą potwierdzić siostry J. G. oraz Przewodniczący Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej w B. Mając na uwadze dokładne wyjaśnienie sprawy, należało zatem rozważyć przesłuchanie wskazanych osób. Zaniechanie powyższego świadczy o naruszeniu art. 78 § 1 kpa, stosownie do którego żądanie strony dotyczące przeprowadzenia dowodu należy uwzględnić, jeżeli przedmiotem dowodu jest okoliczność mająca znaczenie dla sprawy. Ponadto pominięcie powyższych okoliczności mających znaczenie dla sprawy i to bez wyjaśnienia przyczyn takiego zaniechania oznacza naruszenie przez organy art. 7, 77 § 1 i 107 § 3 kpa. Należy bowiem zwrócić uwagę, że stanowiący podstawę materialnoprawną rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie art. 118 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników mówi o działce, do której zostało przyznane prawo użytkowania, nie ograniczając możliwości dokonywania ustaleń dotyczących tego uprawnienia do decyzji, na podstawie której gospodarstwo rolne zostało przekazane Państwu. Wprawdzie decyzja o przejęciu gospodarstwa rolnego zawierająca wyraźny zapis o przydzieleniu dotychczasowemu właścicielowi działki do bezpłatnego użytkowania jest istotnym dowodem w zakresie ustaleń dotyczących tejże działki, jednakże w kontekście niniejszej sprawy, w której poważne wątpliwości budzi zgodność zaistniałego stanu rzeczywistego z postanowieniem decyzji w tym przedmiocie, ściśle formalne oparcie się wyłącznie na treści tejże decyzji - pomimo, że jest ona prawomocna i nie została zmieniona ani sprostowana - bez rozważenia wszystkich okoliczności sprawy pozostaje w sprzeczności z zasadą prawdy obiektywnej. W świetle wyżej przywołanych okoliczności wysoce prawdopodobnym jest bowiem, że istotna w sprawie decyzja z dnia [...] o przekazaniu gospodarstwa rolnego Państwu jest obarczona oczywistym błędem w oznaczeniu numeru działki, która została przydzielona J. G. do bezpłatnego użytkowania. Ponadto przywołane powyżej okoliczności mogą również wskazywać, iż organy administracji, pomimo istnienia w obrocie prawnym decyzji z dnia [...], podejmowały działania wbrew jej wyraźnym zapisom, w szczególności oddając w użytkowanie działkę nr 89 Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej. Powyższe może więc świadczyć o tym, że same organy administracji niezależnie od postanowień tejże decyzji akceptowały zaistniały stan rzeczy, w którym J. G. faktycznie przyznano użytkowanie innej działki aniżeli wskazana w decyzji o przekazaniu gospodarstwa rolnego, a z drugiej strony nie podjęły żadnych kroków w celu dostosowania sytuacji prawnej do rzeczywistego stanu rzeczy. Powyższe byłoby zaś nie do pogodzenia z zasadami praworządności i pogłębiania zaufania do organów państwa wyrażonymi w art. 7 i 8 kpa i w związku z tym wymaga dokładnego wyjaśnienia. Mając na uwadze powyższe, Sąd doszedł do przekonania, iż zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja organu I instancji zostały wydane z naruszeniem art. 7, 8, 77 § 1, 78 § 1 i 107 § 3 kpa, gdyż organy obu instancji nie wskazały i nie rozważyły wszystkich okoliczności istotnych w świetle art. 118 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników oraz zaniechały wszechstronnej analizy materiału dowodowego oraz rozważenia potrzeby jego uzupełnienia, co niewątpliwie mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Wobec bowiem pominięcia istotnych okoliczności, których nie sposób wywieść także ze zgromadzonego przez organy materiału dowodowego, zaskarżona decyzja nie poddaje się pełnej kontroli Sądu. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy zobowiązane będą uwzględnić wskazania Sądu co do potrzeby uzupełnienia materiału dowodowego oraz jego wnikliwej analizy dla ustalenia wszelkich niezbędnych okoliczności sprawy zgodnie z zasadą prawdy obiektywnej i w konsekwencji dokonania prawidłowej oceny przesłanek z art. 118 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Mając powyższe na uwadze, Sąd orzekł jak w pkt I sentencji wyroku na podstawie art. 145 § 1 pkt 1c) w zw. z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.). O kosztach postępowania i wykonalności zaskarżonego aktu orzeczono w pkt II i III sentencji wyroku w oparciu o art. 152 i art. 200 tejże ustawy. /-/ W. Długaszewska /-/ T. M. Geremek /-/ B. Koś D.W.d