III SA/Po 379/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym : Przewodniczący Sędzia WSA Marzenna Kosewska Sędziowie WSA Mirella Ławniczak WSA Szymon Widłak (spr.) Protokolant: st. sekr. sąd. Janusz Maciaszek po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 lipca 2010 r. przy udziale sprawy ze skargi B. S. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 22 kwietnia 2010 r. Nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie własne z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej oddala skargę /-/Sz. Widłak /-/M. Kosewska /-/M. Ławniczak Decyzją z dnia 4 maja 2009 r., nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych po rozpatrzeniu wniosku z dnia 4 marca 2009 r. odmówił B. S. umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia własne z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej w łącznej kwocie [...] zł, w tym z tytułu: - składek na ubezpieczenie zdrowotne za okres 06/1999-01/2009 w kwocie [...] zł, - odsetek liczonych na dzień 4.03.2009 r. w kwocie [...] zł. W uzasadnieniu decyzji organ rentowy wskazał, że zgodnie z art. 28 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74 z późn. zm.), zwanej dalej ustawą o s.u.s., należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części w przypadku ich całkowitej nieściągalności, która zachodzi, gdy: 1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie; 2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze; 3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa; 4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym; 4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym; 5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję; 6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Organ nie stwierdził jednak przesłanki całkowitej nieściągalności w niniejszej sprawie, wskazując, że w toku postępowania nie wyczerpano wszystkich środków egzekucyjnych, ponadto wnioskodawczyni posiada prawo do świadczenia emerytalnego, z którego możliwe jest prowadzenie egzekucji oraz jest zatrudniona na podstawie umowy zlecenia, a także posiada własnościowe spółdzielcze prawo do lokalu, które może być przedmiotem zabezpieczenia hipotecznego. Następnie organ wskazał, że w myśl art. 28 ust. 3a ustawy o s.u.s. należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Powyższe przypadki szczegółowo określa rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365). W myśl § 3 ust. 1 tego rozporządzenia Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla osoby zobowiązanej i jej rodziny, a w szczególności w przypadku: 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia, powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności; 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Na podstawie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, w tym w szczególności dokumentów i oświadczeń złożonych przez wnioskodawczynię, organ nie stwierdził również szczególnych okoliczności pozwalających na umorzenie zadłużenia na podstawie art. 28 ust. 3a) ustawy o s.u.s. Organ wskazał przy tym, że wnioskodawczyni posiada ustalone prawo do emerytury w wysokości [...] zł netto, a jednocześnie jest zatrudniona na podstawie umowy zlecenia w Szpitalu Powiatowym w Z. za wynagrodzeniem w kwocie [...] zł brutto. Wnioskodawczyni prowadzi gospodarstwo domowe samotnie, a poziom uzyskiwanych przez nią dochodów pozwala – zdaniem organu na pokrycie opłat o charakterze stałym (wykazanych oświadczeniu wnioskodawczyni, które uznał za wiarygodne) oraz na zaspokojenie pozostałych potrzeb życiowych w podstawowym stopniu, nawet w przypadku prowadzenia egzekucji w granicach przewidzianych w art. 139-141 ustawy z dnia 17.12.1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.). Wnioskodawczyni posiada zadłużenie wobec banków komercyjnych, jednak zdaniem organu nie można przedkładać celowości spłaty zadłużenia z tytułu kredytów ponad ustawowy obowiązek uregulowania zaległości z tytułu składek. Ponadto organ podniósł, że wnioskodawczyni nie wykazała wystąpienia jakichkolwiek nadzwyczajnych okoliczności, o których mowa w § 3 ust. 1 i ust. 3 ww. rozporządzenia. Organ podkreślił także, iż w świetle art. 28 ustawy o s.u.s. umorzenie składek ma charakter uznaniowy, co oznacza, że decyzja każdorazowo należy do organu, który w przypadku wystąpienia pewnych zdarzeń czy okoliczności może, ale nie musi umorzyć zaległości. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy B. S., wnosząc o umorzenie należności z tytułu składek, podniosła, że zadłużenie z tego tytułu powstało bez jej winy na skutek braku informacji ze strony organu o obowiązku opłacania składek. Wskazała także, iż cierpi na przewlekłe choroby, które mogą jej uniemożliwić dorabianie do emerytury. Ponadto wskazała, że mieszka z córką i jej rodziną, której pomaga w ponoszeniu kosztów utrzymania. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia 16 czerwca 2009 r., nr [...] utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy, natomiast Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu wyrokiem z dnia 14 października 2009 r., sygn. akt III SA/Po 640/09 stwierdził nieważność powyższej decyzji. W wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia 27 kwietnia 2010 r., nr [...] utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy. W uzasadnieniu wskazano, że w wyniku ponownej analizy materiału dowodowego, w tym również dokumentów dołączonych do wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, nie stwierdzono przesłanek umożliwiających umorzenie zadłużenia na podstawie art. 28 ust. 3 i ust. 3a) ustawy o s.u.s. Organ dokonał ustaleń w zakresie sytuacji osobistej i majątkowej skarżącej zbieżnych z poczynionymi w zaskarżonej decyzji z tym, że wskazał, iż obecnie skarżąca pobiera emeryturę w wysokości [...] zł netto, świadczenie to jest wolne od potrąceń, ponadto nadal jest zatrudniona na podstawie umowy zlecenia w Szpitalu Powiatowym w Z. za wynagrodzeniem [...] zł brutto. Na podstawie dokumentów złożonych wraz z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy organ przyjął, że skarżąca prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z rodziną córki, która zamieszkuje w należącym do skarżącej mieszkaniu spółdzielczym. Partner córki skarżącej był zatrudniony jako robotnik budowlany, wysokość jego zarobków za miesiąc 05/2009 wynosiła [...] zł brutto. Córka skarżącej przebywała na urlopie wychowawczym i była w ciąży. Na utrzymaniu rodziny pozostawało dwoje małoletnich dzieci. Odwołując się do zasad doświadczenia życiowego organ uznał, że sytuacja rodziny skarżącej nie uległa radykalnej zmianie i podtrzymał stanowisko, że poziom dochodów skarżącej pozwala na pokrycie opłat o charakterze stałym w wysokości wykazanej przez skarżącą oraz na zaspokojenie pozostałych potrzeb życiowych w podstawowym stopniu, nawet w przypadku prowadzenia egzekucji w ustawowo przewidzianych granicach. Ponadto stwierdził, że z przedstawionych przez skarżącą dokumentów nie wynika, że stan zdrowia uniemożliwia jej osiąganie dochodów, ponieważ ich głównym źródłem jest świadczenie emerytalne. Organ podkreślił także, iż nie można przedkładać celowości spłaty zadłużenia z tytułu kredytów ponad ustawowy obowiązek uregulowania zaległości z tytułu składek. Ponadto stwierdził, że nie zasługuje na uwzględnienie podniesiona przez skarżącą okoliczność, że nie była świadoma obowiązku opłacania składek. W skardze na powyższą decyzję B. S. zarzuciła, że organ rentowy nie wziął pod uwagę jej sytuacji finansowej i rodzinnej, koncentrując się na tym, że ma ona ustalone prawo do emerytury. Ponadto podniosła, że jej sytuacja zdrowotna i finansowa uległa pogorszeniu, czego ZUS nie uwzględnił. Powołała się przy tym w szczególności na brak pewności co do przedłużenia jej umowy zlecenia zawartej na czas oznaczony (do 31.05.2010 r.), konieczność spłacania kredytów wobec banków oraz niskie dochody jej córki i jej męża, które z trudem wystarczają na utrzymanie ich rodziny. W odpowiedzi na skargę organ rentowy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje: Skarga nie zasługiwała na uwzględnienie. Przedmiotem zaskarżenia w niniejszej sprawie jest decyzja w przedmiocie odmowy umorzenia zaległości z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne wraz z odsetkami. Zgodnie z art. 28 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.), zwanej dalej ustawą o s.u.s., należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez ZUS tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 2 ustawy), a zatem w przypadku, gdy: 1) dłużnik zmarł, nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów, albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie, 2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze, 3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów Ordynacji podatkowej, 4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym, 4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym, 5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję, 6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Powyższe wyliczenie jest wyczerpujące, a zatem w przypadku braku stwierdzenia całkowitej nieściągalności należności według powyższego katalogu, organ pozbawiony jest możliwości umorzenia należności z tytułu składek na podstawie art. 28 ust. 2 ustawy o s.u.s. W niniejszej sprawie organ prawidłowo stwierdził, że wobec skarżącej nie zaistniał żaden z przypadków stanowiących o możliwości uznania całkowitej nieściągalności należności, mając w szczególności na uwadze, że skarżąca otrzymuje świadczenia z tytułu emerytury i umowy zlecenia, które mogą być przedmiotem egzekucji, a także spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu, które może być przedmiotem zabezpieczenia hipotecznego. Okoliczności te nie były także przez skarżącą kwestionowane zarówno na etapie postępowania administracyjnego, jak i postępowania sądowego. Jednakże w uzasadnionych przypadkach należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych, będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia, mogą być umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności, a to na podstawie § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 2003 r. Nr 141, poz. 1365) w związku z art. 28 ust. 3a ustawy o s.u.s. Warunkiem niezbędnym (ale nie wystarczającym) jest wykazanie przez skarżącego, że ze względu na jego stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest on w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny, w szczególności w przypadku (§ 3 ust. 1 rozporządzenia): 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia, powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności; 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Powyższe okoliczności nie mają charakteru katalogu zamkniętego, nie muszą występować łącznie, a nadto dają organowi możliwość uwzględnienia jeszcze innych ważnych przyczyn trudnej sytuacji zobowiązanego. Należy przy tym zauważyć, iż decyzje w przedmiocie umarzania należności z tytułu składek podejmowane są w granicach tzw. uznania administracyjnego. Decyzje o takim charakterze, z uwagi na swój specyficzny charakter podlegają kontroli sądowej w ograniczonym zakresie. Sąd ma możliwość badać bowiem jedynie to, czy organ poprawnie przeprowadził postępowanie dowodowe, a dokonana przez niego ocena stanu faktycznego jest właściwa, zgodna z zasadami logiki i doświadczenia życiowego. Natomiast samo wyprowadzenie wniosku, przesądzającego o wyniku sprawy, jest zagadnieniem, które pozostaje poza zakresem kontroli sądowej. Sąd zmierza zatem wyłącznie do ustalenia, czy na podstawie określonych przepisów prawnych dopuszczalne było wydanie decyzji uznaniowej, czy organ przy jej wydaniu nie przekroczył granic uznania administracyjnego i czy uzasadnił rozstrzygnięcie sprawy dostatecznie zindywidualizowanymi przesłankami. Przepis § 3 ust. 1 ww. rozporządzenia, do którego nawiązywała skarżąca w niniejszej sprawie, wymaga od zobowiązanego wykazania, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie uiścić powstałych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny. A zatem ciężar udowodnienia zaistnienia przesłanek do umorzenia spoczywa na zobowiązanym. Treść przepisu należy więc odnieść do konkretnej sytuacji zobowiązanego, tak, aby organ miał podstawy przypuszczać, że zapłata należności przez zobowiązanego, czy to jednorazowa, w ratach lub w drodze egzekucji, oznacza niemożność zapewnienia koniecznych potrzeb bytowych zobowiązanego i jego rodziny. Przepisy nie wyjaśniają, co należy uważać za zaspokojenie niezbędnych potrzeb życiowych, o którym stanowi pkt 1, jednakże, dokonując wykładni gramatycznej, należy przyjąć, że chodzi tu o niezbędne minimum, a nie o coś na przeciętnym, uśrednionym poziomie. Organ ma możliwość rozstrzygnięcia w przedmiocie umorzenia należności w ramach tzw. uznania administracyjnego, przy czym uznanie takie nie może być dowolne, ale musi wynikać z wszechstronnego oraz dogłębnego rozważenia wszystkich okoliczności faktycznych sprawy. Organ zobowiązany jest zatem do rzetelnej i wnikliwej analizy wszystkich okoliczności sprawy w celu stwierdzenia, czy zostały spełnione określone w przepisach (tut. z § 3 ust.1 rozporządzenia) przesłanki. Dopiero przeprowadzona w taki sposób analiza stanu faktycznego sprawy stanowić może podstawę wydania przez organ decyzji o charakterze uznaniowym. A zatem wydanie przez organ decyzji o uznaniowym charakterze powinno poprzedzić poczynienie przez organ ustaleń w oparciu o całokształt materiału dowodowego (art. 80 kpa), zgromadzony i zbadany w sposób wyczerpujący (art. 77 § 1 kpa), przy podjęciu przez organ wszelkich niezbędnych kroków celem dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, tak aby wydana decyzja mogła przekonać podmiot (art. 11 kpa), a zarazem miała na względzie interes społeczny i słuszny interes obywatela (art. 7 kpa). Tak pogłębiona ocena zgromadzonego w sprawie materiału, powinna znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu wydanej przez organ decyzji (art. 107 kpa). W ocenie Sądu zaskarżona w niniejszej sprawie decyzja czyni zadość powyższym wymogom. Jej wydanie zostało poprzedzone wyczerpującym zebraniem i analizą niezbędnego materiału dowodowego z uwzględnieniem oświadczeń skarżącej. Na tej podstawie organ poczynił prawidłowe ustalenia w zakresie sytuacji majątkowej i rodzinnej skarżącej, które zresztą nie były kwestionowane przez skarżącą. Nie ulega także wątpliwości i pozostawało poza sporem, że organ prawidłowo stwierdził w okolicznościach niniejszej sprawy, że nie zaistniała podstawa umorzenia określona w pkt 2 i pkt 3 ust. 1 § 3 ww. rozporządzenia, ponieważ skarżąca nie wykazała zaistnienia jakiegokolwiek nadzwyczajnego zdarzenia, uniemożliwiającego opłacenie należności ani też by skarżąca ze względu na stan zdrowia wymagała sprawowania opieki, co pozbawiałoby możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Istota sporu sprowadzała się natomiast do oceny, czy ze względu na sytuację majątkową i rodzinną opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązaną i jej rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, a więc czy została spełniona przesłanka umorzenia określona w § 3 ust. 1 pkt 1 ww. rozporządzenia. W tym zakresie Sąd również stwierdził, że stanowisko organu, iż powyższa przesłanka nie zachodzi w niniejszej sprawie zostało należycie uzasadnione i nie przekracza granic uznania administracyjnego. Organ dokonał przy tym wnikliwej analizy zgromadzonego materiału dowodowego, w tym dowodów i oświadczeń skarżącej. Na tej podstawie wskazał, że skarżąca osiąga dochody z dwóch źródeł, a mianowicie świadczenie emerytalne w kwocie [...] zł netto oraz wynagrodzenie z tytułu umowy zlecenia w kwocie [...] zł brutto, które umożliwiają jej zaspokajanie niezbędnych potrzeb życiowych oraz ponoszenie dodatkowych opłat wskazanych przez skarżącą. Powyższego nie zmienia fakt, że skarżąca pomaga w utrzymaniu swojej córce i jej rodzinie, która osiąga również własne dochody, ani konieczność spłaty zadłużenia w bankach komercyjnych, które nie może mieć pierwszeństwa przed należnościami publicznoprawnymi. W przeciwnym razie dochodziłoby bowiem do naruszenia zasady powszechności i równości w obowiązku ponoszenia świadczeń publicznoprawnych. Wbrew twierdzeniom skarżącej organ uwzględnił całokształt okoliczności dotyczących sytuacji rodzinnej, zdrowotnej i finansowej skarżącej, wynikającej ze zgromadzonego materiału dowodowego, w tym oświadczeń skarżącej, lecz dokonując ich oceny, nie stwierdził, by powodowały one brak możliwości opłacenia należności z tytułu składek bez uszczerbku dla utrzymania koniecznego siebie i rodziny. Należy także dodać, że organ brał pod uwagę okoliczności faktyczne istniejące w dniu wydania zaskarżonej decyzji, trafnie wskazując, że stan zdrowia skarżącej nie ograniczał jej możliwości zarobkowych (o czym świadczy uzyskiwanie wynagrodzenia z tytułu umowy zlecenia), a także biorąc pod uwagę, że zasadniczym źródłem dochodu skarżącej jest emerytura. Mając powyższe na względzie, jako że Sąd nie stwierdził naruszenia przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, ani przepisów prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, oddalono skargę na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.). /-/ S. Widłak M. Kosewska /-/ M. Ławniczak za nieobecnego sędziego /-/ S. Widłak