III SA/Po 390/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym : Przewodniczący Sędzia WSA Małgorzata Górecka Sędzia WSA Barbara Koś WSA Beata Sokołowska (spr.) Protokolant: st. sekr. sąd. Kamila Perkowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 17 września 2009 r. przy udziale sprawy ze skargi Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej z dnia ... r. nr ... w przedmiocie obciążenia wierzyciela kosztami postępowania egzekucyjnego I. uchyla zaskarżone postanowienie , II. zasądza od Dyrektora Izby Skarbowej na rzecz skarżącego kwotę ... złotych, tytułem zwrotu kosztów postępowania, III. stwierdza, że zaskarżone postanowienie nie może być wykonane. /-/ B. Sokołowska /-/ M. Górecka /-/ B. Koś Postanowieniem Naczelnik Urzędu Skarbowego obciążył – na podstawie art. 64 c § 4 i § 7 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U . Nr 229 z 2005 r., poz. 1954 ze zm.) – wierzyciela Zakład Ubezpieczeń Społecznych kosztami postępowania egzekucyjnego przeprowadzonego na podstawie wystawionych tytułów wykonawczych wobec zobowiązanego - Spółki z o.o. w kwocie ... zł. W uzasadnieniu postanowienia podniesiono, iż organ I instancji na podstawie wniosków i tytułów wykonawczych wystawionych przez wierzyciela prowadził postępowanie egzekucyjne, umorzone na mocy postanowienia z dnia 31 grudnia 2008 r. Nałożone koszty egzekucyjne wynikały z zajęć rachunków bankowych zobowiązanego dokonanych w dniu 16 lutego 2007 r., 25 maja 2005 r. i 30 sierpnia 2005 r. oraz z zajęć ruchomości i czynności związanych z ich sprzedażą. Postępowanie egzekucyjne zostało umorzone ze względu na brak jakiegokolwiek majątku po stronie zobowiązanej, co uzasadniało równoznaczne przyjęcie tezy, iż nie będzie ona w stanie uiścić należnych kosztów egzekucyjnych. Z tego powodu, zdaniem organu, podmiotem zobowiązanym do poniesienia tych kosztów stał się wierzyciel egzekucyjny. W zażaleniu na powyższe postanowienie Zakład Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia. Wierzyciel wskazał, że przekazał on organowi egzekucyjnemu I instancji wystawione przez siebie tytuły wykonawcze, kierując przedtem zawiadomienia o zajęciu różnych rachunków bankowych zobowiązanego, które okazały się bezskuteczne. W ocenie Zakładu Ubezpieczeń Społecznych umorzenie przedmiotowego postępowania egzekucyjnego nastąpiło z pogwałceniem zasad określonych w Kodeksie postępowania administracyjnego, mających zastosowanie w postępowaniu egzekucyjnym na mocy art. 18 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. W szczególności naruszony miał zostać art. 10 § 1 kpa poprzez niewyznaczenie wierzycielowi terminu do zapoznania się z materiałem dowodowym sprawy. Wierzyciel zakwestionował przy tym wyłącznie zasadność obciążenia go kosztami z tytułu zajęcia rachunków bankowych zobowiązanego, dokonanego w dniu 16 lutego 2007 r.. Według żalącego się Naczelnik Urzędu Skarbowego miał bowiem wtedy pełną wiedzę o braku środków majątkowych na zajmowanych rachunkach (w maju 2006 r. zobowiązany zaprzestał prowadzenia działalności gospodarczej, 23 listopada 2005 r. oddalono wniosek o jego upadłość z powodu braku środków pozwalających na zaspokojenie postępowania upadłościowego). Zgodnie z art. 7 § 2 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji organ winien więc zbadać celowość zastosowania danego środka egzekucyjnego. Zajęcie rachunku bankowego było zdaniem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, czynnością jedynie pozorną, nie dawało bowiem szans na skuteczne wyegzekwowanie dochodzonych należności pieniężnych. Podniesiono ponadto zarzut niedokonania zaokrąglenia poszczególnych kosztów egzekucyjnych – zgodnie z art. 27 a § 1 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Dyrektor Izby Skarbowej postanowieniem utrzymał zaskarżone postanowienie w mocy. W uzasadnieniu wskazał, iż organ I instancji dokonywał szeregu czynności zmierzających do wyegzekwowania długów zobowiązanego poprzez zajęcie rachunków bankowych, zajęcie i sprzedaż ruchomości, sporządzenie z prezesem zarządu spółki protokołu majątkowego w dniu 12 września 2005 r. oraz składanie wniosków do Starostw Powiatowych, Izb Skarbowych i Centralnej Ewidencji Pojazdów o ustalenie majątku ruchomego i nieruchomego dłużnika egzekucyjnego. Czynności te spowodowały powstanie przedmiotowych kosztów egzekucyjnych. Powstanie samych kosztów i ich wysokość były według organu bezsporne (wynikały wprost z art. 64 § 1 ustawy). Organ II instancji uznał też za zasadne ponowne zajęcie rachunków bankowych, podkreślając przy tym, że wybór środka egzekucyjnego należy do organu. W jego ocenie art. 10 § 1 kpa nie znajduje bezpośredniego zastosowania w postępowaniu egzekucyjnym. Natomiast ewentualne naruszenie art. 27 a § 1 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji nie mogło mieć wpływu na prawidłowość wydanego orzeczenia przez Naczelnika Urzędu Skarbowego. Organ odwoławczy podkreślił też możliwość złożenia przez wierzyciela wniosku o częściowe umorzenie nałożonych na niego kosztów egzekucyjnych. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu Zakład Ubezpieczeń Społecznych reprezentowany przez pełnomocnika w osobie radcy prawnego, wniósł o uchylenie postanowień organów obu instancji, powtarzając przede wszystkim argumenty podniesione w zażaleniu. Skarżący podkreślił przy tym fakt kilkukrotnego powiadomienia organu egzekucyjnego o bezskuteczności egzekucji prowadzonej z rachunków bankowych zajętych przez wierzyciela. Zakład Ubezpieczeń Społecznych podniósł ponadto, że organ I instancji nie wskazał w swoim postanowieniu, jakie konkretnie rachunki zostały zajęte w dniu 16 lutego 2007 r. Ponowne zajęcie tych samych rachunków stanowiło przy tym naruszenie zasady celowości postępowania egzekucyjnego, polegającego na wyborze środka gwarantującego odzyskanie dochodzonych wierzytelności. Dodatkowo strona skarżąca wskazała, że zgodnie z art. 80 § 2 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji zajęcie rachunku bankowego obejmuje kwoty wpłacone na ten rachunek już po dokonaniu jego zajęcia, wobec czego za niecelowe uznać należy zajmowanie rachunków po raz drugi przez organ egzekucyjny. Powtórzono ponadto zarzut niedokonania zaokrąglenia poszczególnych kosztów egzekucyjnych – zgodnie z art. 27 a § 1 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. W odpowiedzi na skargę Dyrektor Izby Skarbowej wniósł o jej oddalenie, powtarzając argumenty zawarte w uzasadnieniu swojego postanowienia. Podkreślił przy tym, iż koszty za dane czynności egzekucyjne zostały pobrane tylko raz (pomimo dwukrotnego zajęcia rachunków bankowych). Na rozprawie w dniu 17 września 2009 r. pełnomocnik organu II instancji – radca prawny wskazał, iż wierzyciel winien zaznaczyć w pismach kierowanych do organu I instancji bezcelowość zajmowania rachunków bankowych, czego nie uczyniono. Pełnomocnik strony skarżącej wyjaśnił natomiast, że informacje tego rodzaju były zamieszczane w pismach kierowanych do organu egzekucyjnego. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje: Dokonując oceny legalności zaskarżonego postanowienia Sąd uznał, że skarga okazała się uzasadniona. Podstawą do obciążenia wierzyciela kosztami egzekucyjnymi w niniejszej sprawie był przepis art. 64 c § 4 i § 7 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U . Nr 229 z 2005 r., poz. 1954 ze zm.), zgodnie z którym wierzyciel pokrywa koszty egzekucyjne, jeżeli nie mogą one zostać ściągnięte od podmiotu zobowiązanego. W doktrynie i orzecznictwie podkreśla się pogląd, iż odnośnie nakładania kosztów egzekucyjnych należy stosować odpowiednio zasady wyrażone w powyżej cytowanej ustawie z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, w tym m. in. zasadę celowości i zasadę gospodarnego prowadzenia egzekucji. Ta ostatnia polegać ma przy tym na takim prowadzeniu danego postępowania egzekucyjnego, by osiągnąć cel egzekucji, czyli wyegzekwowanie od zobowiązanego określonego obowiązku i to w sposób najmniej kosztowny dla samego zobowiązanego. Zobowiązany winien wobec tego ponosić tylko koszty celowe, niezbędne do przeprowadzenia egzekucji. Nie mogą go zatem obciążać nieuzasadnione wydatki egzekucyjne, powstałe w wyniku nieprawidłowego działania organu egzekucyjnego lub jego pracowników. Zasadę tą należy również odnieść do zakresu odpowiedzialności wierzyciela, w sytuacji przeniesienia na niego obowiązku uiszczenia kosztów egzekucyjnych. W orzecznictwie powoływano się ponadto na nakaz odpowiedniego stosowania w postępowaniu egzekucyjnym zasady z art. 262 § 1 kpa, zgodnie z którą nie można obciążać strony kosztami, które nie wynikły z jej winy (zob. m. in. D. Jankowiak, Ustawa o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Komentarz, Wrocław 2007, s. 99-100, 501-503; teza 1 wyroku WSA w Warszawie z 16 października 2007 r., sygn. akt III S.A./Wa 1435/07, lex nr 441229; wyrok SN z 8 maja 1998 r., sygn. akt III RN 27/98, lex nr 36376 ). W przedmiotowej sprawie organ egzekucyjny obciążył stronę skarżącą obowiązkiem poniesienia kosztów egzekucyjnych ze względu na niemożność ich ściągnięcia od podmiotu zobowiązanego - Spółki z o. o. . Wierzyciel nie kwestionował w toku postępowania, ani we wniesionej skardze co do zasady celowości obciążenia go kosztami przedmiotowego postępowania. Jego zarzuty dotyczyły bowiem zasadności nałożenia na niego obowiązku uiszczenia kosztów wynikających z konkretnych czynności egzekucyjnych, polegających na niecelowym ponownym zajęciu w dniu 16 lutego 2007 r. określonych rachunków bankowych zobowiązanej spółki (koszt zajęcia - ... zł). Według stanowiska Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, Naczelnik Urzędu Skarbowego miał już w tej dacie pełną wiedzę o braku środków majątkowych na zajmowanych rachunkach (w maju 2006 r. zobowiązany zaprzestał bowiem prowadzenia działalności gospodarczej a 23 listopada 2005 r. oddalono wniosek o jego upadłość z powodu braku środków pozwalających na zaspokojenie postępowania upadłościowego). Zgodnie natomiast z art. 7 § 2 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji organ winien zbadać celowość zastosowania danego środka egzekucyjnego. Z tego względu zajęcie rachunków bankowych, w ocenie wierzyciela, było czynnością jedynie pozorną, nie dawało bowiem szans na skuteczne wyegzekwowanie dochodzonych należności pieniężnych. Sąd po przeanalizowaniu akt administracyjnych sprawy uznał, iż Dyrektor Izby Skarbowej w niewystarczający sposób uzasadnił swoje stanowisko odnośnie konieczności nałożenia na wierzyciela kosztów egzekucyjnych obejmujących również koszty zajęcia rachunków bankowych w dniu 16 lutego 2007 r. Należy w tym miejscu wyraźnie podkreślić, iż przedmiotem postępowania II instancyjnego jest nie tylko zbadanie zasadności zarzutów podniesionych w danym środku zaskarżenia, lecz przede wszystkim ponowne rozpoznanie i rozstrzygnięcie danej sprawy, rozstrzygniętej orzeczeniem organu I instancji (zob. m. in. B. Adamiak, J. Borkowski, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, Warszawa 2006, s. 601). W uzasadnieniu postanowienia z dnia 17 marca 2009 r. wskazano ogólnie, iż Naczelnik Urzędu Skarbowego dokonywał szeregu czynności zmierzających do wyegzekwowania długów zobowiązanego poprzez zajęcie rachunków bankowych, zajęcie i sprzedaż ruchomości oraz składanie wniosków do Starostw Powiatowych, Izb Skarbowych i Centralnej Ewidencji Pojazdów o ustalenie majątku ruchomego i nieruchomego dłużnika egzekucyjnego oraz, że czynności te spowodowały powstanie przedmiotowych kosztów egzekucyjnych. Powstanie samych kosztów i ich wysokość były według organu bezsporne (wynikały wprost z art. 64 § 1 ustawy). Organ odwoławczy uznał też za zasadne ponowne zajęcie rachunków bankowych, podkreślając przy tym, że wybór środka egzekucyjnego należy do organu, co wynikać ma z art. 7 § 1 i § 2 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Podniesiono ponadto, iż skoro wierzyciel znał złą sytuację majątkową spółki to mógł wnioskować o umorzenie postępowania egzekucyjnego. Znaczna część lakonicznego i ogólnikowego uzasadnienia zaskarżonego orzeczenia dotyczy zatem kwestii bezspornych oraz opisu czynności egzekucyjnych i kosztów nie kwestionowanych bezpośrednio przez samego wierzyciela. Organ II instancji nie odniósł się w zasadzie konkretnie do zarzutów zażalenia, dotyczących okoliczności dokonywania w dniu 16 lutego 2007 roku zajęcia rachunków bankowych. Organ I instancji w uzasadnieniu swojego postanowienia z dnia 9 stycznia 2009 r. nie wskazywał numerów rachunków zajętych w tej dacie, ani banków prowadzących te rachunki. Organ odwoławczy nie wyjaśnił w żaden sposób, czy zarzuty podniesione w zażaleniu odnośnie ponownego zajęcia rachunków bankowych w dniu 16 lutego 2007 r. dotyczyły wszystkich wówczas zajmowanych rachunków, czy też w tym dniu organ egzekucyjny dokonał również zajęcia niektórych rachunków zobowiązanej spółki po raz pierwszy. Z uzasadnienia postanowienia nie wynika też, jak organ II instancji weryfikował zarzuty wierzyciela, skoro nie dokonał porównawczego zestawienia wszystkich rachunków bankowych zajętych w dniu 16 lutego 2007 r. i ujętych w postanowieniu organu I instancji z zajętymi rachunkami bankowymi wskazywanymi przez wierzyciela przy konkretnych tytułach wykonawczych przekazanych organowi I instancji do egzekucji. Nie zbadano zatem w pełnym zakresie, czy zachodzi tożsamość pomiędzy rachunkami bankowymi zajmowanymi przez ZUS w ramach prowadzonej przez niego egzekucji, a rachunkami bankowymi zajętymi przez organ egzekucyjny I instancji w dniu 16 lutego 2007 r. W pismach ZUS przekazujących tytuły wykonawcze organowi I instancji do wykonania egzekucji wierzyciel stwierdzał bezskuteczność własnej egzekucji prowadzonej na podstawie wskazywanych rachunków bankowych (zob. m. in. pismo z 12 grudnia 2003 r., 8 marca 2004 r., 7 stycznia 2005 r., 12 stycznia 2005 r., 22 lutego 2005 r., 27 czerwca 2005 r., 28 października 2005 r. oraz 17 lipca 2006 r.). Według strony skarżącej na podstawie oświadczeń zawartych w powyższych pismach organ podatkowy I instancji winien odstąpić od ponownego zajmowania rachunków bankowych. Dyrektor Izby Skarbowej uznał natomiast, iż pomimo tych informacji Naczelnik Urzędu Skarbowego mógł skorzystać z tego środka egzekucji świadczeń pieniężnych, jednakże również w tej kwestii nie uzasadnił swojego stanowiska szerzej - w wystarczający sposób, nie odnosząc się przez to w zasadzie w ogóle do jednego z istotnych zarzutów zażalenia. Gdyby zaś, przy uwzględnieniu wiedzy organu egzekucyjnego o stanie majątkowym zobowiązanego, egzekucja z rachunków bankowych Spółki z o.o. zajętych ponownie w dniu 16 lutego 2007 r. zmierzała do zwiększenia kosztów postępowania egzekucyjnego, wówczas należałoby ją uznać za niecelową, a obciążenie wierzyciela kosztami ponownego zajęcia rachunków bankowych za bezpodstawne. Powyższe okoliczności nakazują więc przyjęcie tezy, iż zaskarżone postanowienie organu II instancji nie spełnia w istocie wymogów zawartych w art. 124 § 1 i § 2 kpa w zw. z art. 18 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, albowiem nie zawiera wyczerpującego uzasadnienia faktycznego i prawnego. Poprzez brak jednoznacznego wyjaśnienia, jakimi kryteriami kierował się organ odwoławczy przy nieuwzględnieniu zarzutów zażalenia jego orzeczenie nie poddaje się praktycznie kontroli sądowej. Za niezasadne należało natomiast uznać zarzuty strony dotyczące naruszenia art. 10 § 1 kpa i art. 27 a § 1 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Naruszenie art. 10 § 1 kpa dotyczyć bowiem miało samego umorzonego postępowania egzekucyjnego, którego prawidłowość nie może podlegać kontroli organu w ramach prowadzonego przez niego odrębnego postępowania w przedmiocie wymierzenia kosztów egzekucyjnych. Poza tym zgodnie z poglądem utrwalonym w orzecznictwie i doktrynie w postępowaniu egzekucyjnym nie znajduje bezpośredniego zastosowania zasada prawna wyrażona w art. 10 kpa, dotycząca czynnego udziału strony w postępowaniu (zob. m. in. wyrok WSA w Warszawie z 12 kwietnia 2005 r., sygn. akt III SA 3483/03, lex nr 165982; D. Jankowiak, Ustawa o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Komentarz, Wrocław 2007, s. 208-209). Natomiast nakaz zawarty w art. 27 a § 1 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji i dotyczący konieczności zaokrąglania w tytule wykonawczym należności pieniężnych do pełnych dziesiątek groszy, choć powinien być realizowany ma walor głównie techniczny, a jego nieprzestrzeganie nie może wpływać na treść obowiązku wynikającego z decyzji czy przepisów prawa (zob. m. in. wyrok NSA z 20 listopada 2008 r., sygn. akt I FSK 1091/07), a zatem pośrednio na prawidłowość danego postępowania egzekucyjnego. W tym stanie Sąd uznał, iż zaskarżone postanowienie organu II instancji zostało wydane z naruszeniem przepisów postępowania (art. 124 § 1 i § 2 kpa oraz art. 7 i 77 § 1 w zw. z art. 18 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji) mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Dyrektor Izby Skarbowej winien mieć na względzie powyższe rozważania i uwagi. Wobec powyższego Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt. 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153 z 2002 r., poz. 1270 ze zm.), orzekł jak w punkcie 1 wyroku. O kosztach postępowania oraz o wykonalności zaskarżonego postanowienia Sąd postanowił natomiast w oparciu o art. 200 i art. 152 cytowanej ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – jak w punktach 2 i 3 orzeczenia. /-/ B. Sokołowska /-/ M. Górecka /-/ B. Koś D.W.d