III SA/Po 415/08

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym : Przewodniczący Sędzia WSA Walentyna Długaszewska Sędzia WSA Beata Sokołowska (spr.) WSA Małgorzata Górecka Protokolant: st. sekr. sąd. Anna Piotrowska - Żyła po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 28 kwietnia 2009 r. przy udziale sprawy ze skargi T. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia nr w przedmiocie wymierzenia kary pieniężnej za wydobywanie kopalin bez wymaganej koncesji I. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Starosty z dnia ... r. nr ... ; II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz skarżącego kwotę ... złotych ( słownie: ... ) tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego ; III. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana. /-/ M. Górecka /-/ W. Długaszewska /-/ B. Sokołowska WSA/wyr.1 – sentencja wyroku Starosta decyzją, na podstawie art. 128 ust. 1 i 4 w zw. z art. 87 ust. 1 i 2, art. 104 a ust. 1 pkt. 1 i ust. 3 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. o zmianie ustawy Prawo Geologiczne i Górnicze (Dz. U. Nr 10 poz. 1190 ze zm.) oraz art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 19 listopada 1999r. Prawo działalności gospodarczej (Dz. U. Nr 101, poz. 1178), art. 20 ust. 1, art. 22 ust. 2 ustawy o ochronie gruntów rolnych i leśnych z dnia 3 lutego 1995 r. (Dz. U. Nr 16, poz. 78), art. 70 § 1 i § 2 Ordynacji podatkowej, oraz art. 16 ust. 2 a ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. – Prawo Geologiczne i górnicze (Dz. U. Nr 27, poz. 96 ze zm.), zobowiązał T. w związku z wydobywaniem przez niego kruszywa naturalnego (piasku) bez wymaganej koncesji na działkach ewidencyjnych do natychmiastowego zaniechania na nich procesu wydobywczego, wymierzył mu karę pieniężną za wydobywanie kopaliny w latach 1999-2001 w wysokości dwukrotnej wartości wydobytej kopaliny. Ponadto zobowiązał do przeprowadzenia rekultywacji zniszczonego terenu po uprawomocnieniu się decyzji. Uzasadniając decyzję organ wskazał, że T. wydobywał piasek na przedmiotowych działkach w latach 1999-2001 – przy okazji powiększenia istniejącego na nich stawu i tworzenia trzech nowych stawów. Wbrew twierdzeniom o zużyciu całego wydobytego kruszywa na budowę grobli i inne prace prowadzone na działkach Starosta uznał, iż T. handlował piaskiem, o czym świadczą faktury dokumentujące sprzedaż piasku. Tworzenie nowych stawów i wydobycie piasku było, zdaniem organu I instancji nielegalne, gdyż T. nie posiadał ani odpowiednich pozwoleń wodnoprawnych, ani koncesji wymaganej na wydobycie kopalin. W celu obliczenia wydobytego kruszywa organ skorzystał z odpowiednich pomiarów wykonanych przez firmę geodezyjną. W uzasadnieniu podano też, że T. w ramach prowadzonej przez siebie działalności gospodarczej mógł zajmować się również od 1998r. handlem piaskiem, co świadczyć miało o chęci jego wydobywania. Twierdził on wprawdzie, iż sporne faktury dotyczyły handlu piaskiem pochodzącym z innych źródeł, jednakże nie przedłożył on w toku postępowania żadnych dokumentów potwierdzających ten proceder. W odwołaniu od powyższej decyzji T. reprezentowany przez pełnomocnika wniósł o uchylenie decyzji jako wydanej z rażącym naruszeniem prawa i bez dokładnego wyjaśnienia okoliczności faktycznych. Według odwołującego wydobywanie piasku nie było związane z celami handlowymi lecz odpowiednim urządzeniem stawów związanym z planowaną hodowlą ryb. Podkreślono wyraźnie, że zamiarem nie było wydobycie piasku bez koncesji lecz budowa stawów. T. zakwestionował też sposób obliczenia przez geodetów ilości wydobytego piasku (wnioskując w tym zakresie o powołanie dowodu z opinii biegłego) oraz powiązanie wszystkich faktur z tym piaskiem, podczas gdy ich część dokumentować miała transakcje handlowe dotyczące sprzedaży kopalin pochodzących z innych źródeł. Odwołujący zarzucił również zły sposób obliczenia samej wysokości kary, oparty na cenie piasku uwidocznionej w fakturze zawierającej koszty jego wydobycia i załadunku. Wojewoda decyzją wydaną na podstawie art. 138 § 2 kpa oraz art. 128 ust. 1 i 4 ustawy Prawo Geologiczne i Górnicze (Dz. U. Nr 27 poz. 96 ze zm.) w zw. z art. 12 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. o zmianie ustawy – Prawo Geologiczne i Górnicze (Dz. U. Nr 110, poz. 1190) – uchylił zaskarżoną decyzję w całości i wymierzył karę pieniężną za wydobycie piasku w ilości 12.788 ton bez wymaganej koncesji na działkach w latach 1999-2001. Według organu odwoławczego fakt wydobycia przez odwołującego piasku bez koncesji nie budził wątpliwości, ale w latach 1999-2001 miało to miejsce jedynie na działkach .... Błędem organu I instancji było natomiast obliczenie kary pieniężnej w oparciu o wartość wydobywanej kopaliny powiększoną o podatek VAT. Za bezpodstawne uznano też nałożenie obowiązku zaprzestania wydobycia (które nie miało już miejsca od dłuższego czasu) oraz rekultywacji gruntów poeksploatacyjnych. Po rozpatrzeniu skargi na decyzję organu II instancji Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu wyrokiem z dnia 29 maja 2007 r. stwierdził nieważność orzeczenia Wojewody Wielkopolskiego. W uzasadnieniu wyroku podniesiono, że organem wydającym decyzję w I instancji był Starosta działający na podstawie art. 101 pkt. 3 i art. 103 ust. 1 ustawy z dnia 4 lutego 1994r. – Prawo geologiczne i górnicze (Dz. U. Nr 27, poz. 96 ze zm.), w brzmieniu obowiązującym od dnia 01 stycznia 1999r. Organ odwoławczy wywiódł natomiast swoją kompetencję do wydania orzeczenia w ramach II instancji z przepisu art. 103 a ust. 4 powyższej ustawy, zgodnie z którym organem wyższego stopnia w stosunku do starosty w postępowaniu administracyjnym, w sprawach zadań z zakresu administracji rządowej wynikających z tego aktu prawnego, jest wojewoda. Ten przepis o charakterze kompetencyjnym obowiązywał od dnia 1 stycznia 2002 r. – na mocy art. 1 pkt. 69 ustawy z dnia 27 lipca 2001r. o zmianie ustawy – Prawo geologiczne i górnicze (Dz. U. Nr 110, poz. 1190). Sąd wskazał, iż od tej daty organem uprawnionym do rozpoznania odwołania od decyzji starosty jest właśnie wojewoda, działający w charakterze organu II instancji. Przedmiotowe postępowanie administracyjne dotyczyło jednak kwestii nałożenia kary pieniężnej należnej za wydobycie kopalin bez koncesji w okresie przed wejściem w życie powyższej ustawy – czyli za okres przed 1 stycznia 2002r. ( lata 1999-2001 ). Zgodnie natomiast z przepisem art. 12 ust. 2 ustawy o zmianie ustawy – Prawo geologiczne i górnicze do opłat eksploatacyjnych i kar pieniężnych należnych za okres sprzed jej wejścia w życie, oraz ich egzekucji należało stosować przepisy dotychczasowe. Wynika stąd, iż w zakresie dotyczącym nakładania kar zastosowanie znajdował art. 128 ustawy Prawo geologiczne i górnicze, uchylony z dniem 1 stycznia 2002 r. Zdaniem Sądu nakaz stosowania - w przypadku spraw dotyczących nałożenia kar należnych za okres sprzed 1 stycznia 2002 r. – przepisów dotychczasowych dotyczył również przepisów o charakterze procesowym, a nie tylko materialnoprawnym, dlatego organem właściwym do rozpatrzenia odwołania skarżącego od decyzji Starosty – nakładającej karę pieniężną należną za okres sprzed wejścia w życie zmienionej ustawy Prawo geologiczne i górnicze (na podstawie art. 128 tej ustawy w brzmieniu sprzed zmiany) jest odpowiednie samorządowe kolegium odwoławcze. Zgodnie bowiem z art. 38 ustawy z dnia 5 czerwca 1998 r. o samorządzie powiatowym (Dz. U. Nr 142 z 2001r., poz. 1592 ze zm.) od decyzji starosty wydawanych w indywidualnych sprawach z zakresu administracji publicznej służy odwołanie do samorządowego kolegium odwoławczego, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Skoro przepisy ustawy Prawo geodezyjne i górnicze w brzmieniu sprzed zmiany dokonanej z dniem 1 stycznia 2002r. nie wskazywały innego organu odwoławczego (tak jak obecnie czyni to przepis art. 103 a ust. 4 ustawy – przewidując właściwość wojewody w tym zakresie) to należy przyjąć, iż właściwość odwoławcza została zastrzeżona wyłącznie do kompetencji samorządowego kolegium odwoławczego. Wojewoda wydając w dniu 1 grudnia 2004 r. zaskarżoną decyzję nie rozważył problematyki swojej właściwości do rozpoznania niniejszej sprawy w instancji odwoławczej – zobowiązany był bowiem przekazać odwołanie odpowiedniemu samorządowemu kolegium odwoławczemu jako organowi wyłącznie właściwemu w tym zakresie. Merytoryczne rozpatrzenie odwołania było więc równoznaczne z wykroczeniem tego organu poza właściwość instancyjną (określoną w art. 127 § 1 i § 2 kpa). Decyzja organu odwoławczego została zatem wydana z naruszeniem przepisów o właściwości, co stanowiło samodzielną przesłankę do stwierdzenia nieważności tego aktu administracyjnego – na podstawie art. 156 § 1 pkt. 1 kpa. Po ponownym rozpatrzeniu sprawy w ramach postępowania II instancyjnego Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją uchyliło zaskarżoną decyzję Starosty i przekazało mu sprawę do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy podniósł, iż w przedmiotowej sprawie zastosowanie winien znaleźć art. 128 ust. 1 ustawy Prawo geologiczne i górnicze, nakładający na podmiot wydobywający kopaliny bez wymaganej koncesji lub z rażącym naruszeniem jej warunków karę pieniężną w wysokości od dwukrotnej do dziesięciokrotnej wartości wydobytej kopaliny. Obowiązkiem organu koncesyjnego jest zatem ustalenie zarówno ilości wydobytej kopaliny, jak i jej wartości. Przy ustalaniu kary za wydobycie kopaliny poddanej przeróbce przed wprowadzeniem jej do obrotu określa się ją wobec ilości surowca uszlachetnionego lub wzbogaconego. W tym zakresie organ I instancji nie poczynił żadnych ustaleń. Organ II instancji podkreślił również, że wartość kopaliny nie jest pojęciem równoznacznym z jej ceną sprzedaży. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu T. wniósł o stwierdzenie nieważności decyzji organów obu instancji i zasądzenie kosztów postępowania, zarzucając im: – rażące naruszenie art. 15 ust. 1 pkt. 2 ustawy Prawo geodezyjne i górnicze poprzez przyjęcie, że wydobywanie piasku przy budowie stawu stanowi wydobycie kopaliny bez wymaganej koncesji – naruszenie art. 77 § 1 i 107 § 3 kpa poprzez niedokładne wyjaśnienie stanu faktycznego sprawy oraz niepełne uzasadnienie decyzji. W ocenie skarżącego organ odwoławczy nie ustosunkował się w ogóle do zarzutu dotyczącego wydobycia spornych kopalin w ramach budowy stawów, a nie z zamiarem ich odsprzedaży w ramach prowadzonej działalności gospodarczej. Podkreślił, że w czasie budowy stawów obowiązujące do końca 2001 roku przepisy nie obligowały go do uzyskania odpowiedniego pozwolenia wodno – prawnego w tym przedmiocie, zaś Starosta wydał mu decyzją z dnia 24 lipca 2002 r. pozwolenie na wykonanie czterech stawów, chociaż została ona następnie unieważniona. Powyższe wskazuje więc na zamiar budowy stawów a nie wydobywania piasku bez koncesji. Odnosząc się do kwestii samego obliczenia wartości wydobytej kopaliny skarżący podniósł, że organ I instancji niezasadnie przyjął fakt wydobycia piasku i żwiru również na działkach nr .... W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie i argumenty zawarte w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje : Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269) sądowa kontrola zaskarżonej decyzji sprawowana jest w oparciu o kryterium zgodności z prawem, a według art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Dokonując kontroli legalności zaskarżonej decyzji w niniejszej sprawie w powyżej określonych granicach Sąd uznał, że skarga jest uzasadniona, Sąd nie podzielił jednak stanowiska skarżącego, że zachodzą przesłanki do stwierdzenia nieważności decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego i decyzji Starosty. Wskazać należy na wstępie, iż zgodnie z art. 15 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 4 lutego 1994r. – Prawo Geologiczne i górnicze (t. j. - Dz. U. Nr 228 z 2005 r., poz. 1947 ze zm.) wydobywanie kopalin ze złóż stanowiące działalność gospodarczą wymaga uzyskania odpowiedniej koncesji. Wobec tego podmiotem takiej koncesji może być wyłącznie przedsiębiorca dokonujący zarobkowego wydobycia kopalin w sposób zorganizowany i ciągły (zob. m. in. wyrok WSA w Warszawie z 8 października 2007 r., VI SA/Wa 1007/07, Lex nr 384175). Zachowanie polegające na niezarobkowym wydobywaniu piasku z własnego gruntu nie może zatem stanowić działalności gospodarczej wymagającej koncesji (wyrok Sądu Najwyższego z 18 grudnia 2002 r., III KKN 397/00, Lex nr 75462). Zarobkowy charakter danej działalności związany jest natomiast z celem jej wykonywania. Jeżeli zakłada się osiągnięcie zysku w związku z daną działalnością i osiągnięcie w jej efekcie nadwyżki przychodów nad świadomie poniesionymi kosztami, to można przyjąć, iż został określony cel zarobkowy danej działalności. O zarobkowości danej działalności świadczyć może również udział danego podmiotu w obrocie gospodarczym i wykonywanie wielu czynności będących konsekwencją tego udziału, takich jak formułowanie ofert, zawieranie umów handlowych, ustalanie cen czy wystawianie faktur. W rezultacie ich podejmowania realne jest bowiem osiąganie wpływów, których suma zapewni stosowny zarobek. Dla uznania określonej przedmiotowo działalności za działalność gospodarczą konieczne jest zatem łączne zaistnienie trzech jej cech funkcjonalnych: zarobkowości, zorganizowania formalnego (czyli wyboru formy prawnej przedsiębiorczości) oraz ciągłości. Brak którejkolwiek z nich oznacza natomiast, że dana działalność nie może być zakwalifikowana do kategorii działalności gospodarczej (zob. m. in. komentarz do art. 2 [w:] A. Powałowski (red.), Ustawa o swobodzie działalności gospodarczej. Komentarz, ABC, 2007). W rozpoznawanej sprawie organ I instancji uznał, iż strona skarżąca winna zostać zobowiązana do uiszczenia odpowiednich kar za wydobywanie kopaliny bez wymaganej koncesji w latach 1999 – 2001 w wysokości dwukrotnej wartości wydobytej kopaliny – na podstawie art. 128 ust. 1 cytowanej powyżej ustawy – Prawo Geologiczne i górnicze. W ocenie Starosty fakt prowadzenia działalności gospodarczej polegającej na wydobywaniu kopalin bez wymaganej koncesji nie budził wątpliwości. T. w odwołaniu podnosił natomiast wyraźny zarzut dotyczący błędnego uznania wydobycia kopalin w związku z budową przedmiotowych stawów za działalność gospodarczą w rozumieniu art. 15 ust. 1 pkt. 2 ustawy – Prawo Geologiczne i górnicze. Według skarżącego nie miał on zamiaru podejmowania odrębnej działalności polegającej na wydobywaniu piasku w celu jego odsprzedaży, gdyż celem prowadzonych robót miała być wyłącznie rozbudowa jednego istniejącego już stawu i urządzenie trzech kolejnych oraz prowadzenie hodowli ryb. Przedmiotowe urządzenia wodne były rozbudowywane lub budowane od 1997 r., a obowiązujące wówczas przepisy ustawy z dnia 24 października 1974 r. Prawo wodne (Dz. U. Nr 38, poz. 230 ze zm.) nie wymagały uzyskania odpowiedniego pozwolenia wodnoprawnego na budowę stawów. Po wejściu w życie ustawy z dnia 18 lipca 2001 r. Prawo wodne (Dz. U. Nr 115, poz. 1229 ze zm.) skarżący wystąpił o wydanie pozwolenia wodnoprawnego na budowę stawów. Starosta udzielił takiego pozwolenia – w decyzji, która została wprawdzie uznana za nieważną na mocy decyzji Wojewody, jednakże samo wystąpienie z wnioskiem o wydanie pozwolenia tego rodzaju może przemawiać za tym, iż głównym czy jedynym zamiarem skarżącego związanym z prowadzonymi robotami ziemnymi była chęć wybudowania stawów i założenia hodowli ryb, a nie działalność gospodarcza polegająca na wydobywaniu kopalin w celu ich dalszej sprzedaży. Ze względu na powyższe okoliczności nie ulega wątpliwości, iż organy obu instancji winny skupić się na dokonaniu jednoznacznych ustaleń faktycznych w celu precyzyjnego ustalenia tego, czy przedmiotowe prace prowadzone były w celu stworzenia stawów i założenia hodowli ryb, czy też wydobycie kopalin związane było z prowadzeniem zarobkowej działalności gospodarczej. Co prawda T. dokonał w dniu 10 kwietnia 1998 r. zmiany we wpisie do ewidencji działalności gospodarczej poprzez jej rozszerzenie m. in. o handel piaskiem, jednakże chodzić mogło również o handel piaskiem wydobytym z innych żwirowni. Dopiero kategoryczne wykluczenie, iż rzeczywistym zamiarem skarżącego była przede wszystkim budowa spornych stawów, umożliwiłoby przyjęcie tezy o nielegalnym wydobywaniu przez niego piasku, uzasadniającym zastosowanie sankcji w postaci nałożenia kary pieniężnej w odpowiedniej wysokości. W przypadku ustalenia zaś, iż zamiarem skarżącego była wyłącznie budowa stawów, a więc wykonanie robót ziemnych związanych z koniecznością usunięcia określonych mas ziemnych, organ nie mógłby zakładać, iż dla wykonania czynności tego rodzaju należałoby uzyskiwać odrębną koncesję dotyczącą zarobkowego wydobywania kopalin. Dla prawnej oceny takiego zachowania należałoby wobec tego zastosować regulacje z zakresu prawa wodnego, a nie prawa geologicznego i górniczego. Art. 15 ust. 4 ustawy – Prawo górnicze i geologiczne zabrania wydobywania kopalin inaczej niż w ramach koncesjonowanej działalności gospodarczej, jednakże przepis ten obowiązuje dopiero od dnia 1 lipca 2005 r. i nie może mieć zastosowania do stanu faktycznego niniejszej sprawy. Według Sądu organ I instancji nie poczynił wystarczających ustaleń faktycznych i prawnych, umożliwiających rozwiązanie omawianej kwestii genezy działań dokonywanych odnośnie stawów przez stronę skarżącą. W celu zbadania rzeczywistego zamiaru skarżącego odnośnie celu wykonywania spornych robót ziemnych należałoby wykorzystać dodatkowe środki dowodowe, np. m. in. w postaci uzupełniających zeznań świadków i strony. Być może nieodzowna okazałaby się rozprawa administracyjna. Organ odwoławczy choć słusznie uchylił decyzję organu I instancji i przekazał mu sprawę do ponownego rozpoznania nie odniósł się w ogóle do kwestii charakteru robót prowadzonych przez skarżącego. Przesądzając niejako, iż była to zarobkowa działalność gospodarcza polegająca na wydobywaniu kopalin bez wymaganej koncesji nie uzasadnił swego stanowiska w tym zakresie. Skoncentrował się jedynie na obowiązku organu co do prawidłowego ustalenia ilości i wartości wydobytej kopaliny. Trzeba w tym miejscu wskazać, że Samorządowe Kolegium Odwoławcze słusznie zwróciło uwagę, iż cena sprzedaży i wartość kopaliny to dwa różne pojęcia. Decyzja organu II instancji narusza więc art. 107 § 1 i § 3 kpa, dotyczący konieczności wyczerpującego uzasadnienia faktycznego i prawnego stanowiska organu wyrażonego w wydanej decyzji. Organ winien bowiem szczegółowo wskazać i wyjaśnić okoliczności, które dały podstawę do przyjęcia przez niego tezy o wykonywaniu przez skarżącego zarobkowej działalności gospodarczej polegającej na wydobyciu kopalin bez wymaganej prawem koncesji, tym bardziej, iż w odwołaniu podniesiono wyraźnie zarzut w tym zakresie (zob. też m. in. B. Adamiak, J. Borkowski, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, Warszawa 2006, s. 520). Organ odwoławczy nie wskazał też szczegółowo faktów uznanych za udowodnione, dowodów na których się oparł oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej (w szczególności w zakresie okoliczności faktycznych wskazywanych przez odwołującego). Uchylenie decyzji Starosty było spowodowane, zdaniem organu odwoławczego, wyłącznie koniecznością bardziej precyzyjnego obliczenia wysokości należnej kary pieniężnej. Zdaniem Sądu taki zakres dodatkowego postępowania wyjaśniającego zlecony organowi I instancji był zdecydowanie zawężony, gdyż przedmiotowa sprawa winna być szczegółowo wyjaśniona – jak już wskazano powyżej – przede wszystkim na etapie ustalenia istnienia (lub nieistnienia) podstawy prawnej umożliwiającej ewentualne rozważenie obowiązku nałożenia na skarżącego kary pieniężnej. Dopiero w sytuacji jednoznacznego stwierdzenia, iż T. wydobywał zarobkowo kopaliny bez wymaganej koncesji, organy administracji publicznej obu instancji powinny rozważyć wysokość należnej kary pieniężnej i prawidłowy sposób jej obliczenia. W tym stanie rzeczy należało uchylić decyzje wydane w niniejszej sprawie w ramach II i I instancji. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy mają obowiązek uwzględnić powyższe wywody Sądu. Decyzje organów obu instancji zostały wydane z naruszeniem przepisów postępowania mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 7, 77 §1 i 107 § 3 kpa) i dlatego Sąd orzekł o ich uchyleniu na podstawie art. 145 § 1 pkt. 1 c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.). O kosztach postępowania oraz o wykonalności zaskarżonej decyzji orzeczono natomiast na podstawie art. 200 i 152 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. /-/M. Górecka /-/W. Długaszewska /-/B. Sokołowska