III SA/Po 48/04

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym : Przewodniczący Sędzia WSA Beata Sokołowska Sędziowie WSA Barbara Koś Marzenna Kosewska ( spr.) Protokolant: ref. staż. Marek Nowak po rozpoznaniu w dniu 30 maja 2006r. przy udziale sprawy ze skargi K. M. na decyzję Wojewody z dnia [...] nr [...] w przedmiocie wymeldowania I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz ją poprzedzającą decyzję Prezydenta Miasta z dnia [...] nr [...]; II. obciąża Wojewodę kosztami postępowania i z tego tytułu: a). nakazuje ściągnąć od Wojewody na rzecz Skarbu Państwa kwotę 10,- (dziesięć) złotych tytułem wpisu sądowego od obowiązku uiszczenia, którego strona skarżąca została zwolniona, b). zasądza od Wojewody na rzecz skarżącego K. M. kwotę [...] tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego; III. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana. /-/M. Kosewska /-/B. Sokołowska /-/B. Koś Zaskarżoną decyzją z dnia [...], nr [...] Wojewoda działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14.06.1960r. – kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2000r. Nr 98 poz. 1071), w zw. z art. 15 ust. 2 ustawy z dnia 10.04.1974r. o ewidencji ludności i dowodach osobistych (t.j. Dz.U. z 2001r. Nr 87 poz. 960) po rozpatrzeniu odwołania K. M. utrzymał w mocy decyzję Prezydenta Miasta nr [...] z dnia [...], którą to decyzją organ pierwszej instancji odmówił wymeldowania E., K. i R. M. z pobytu stałego w lokalu [...] przy ul. [...] w P.. W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy wyjaśnił, że K. M. wystąpił z wnioskiem o wymeldowanie z pobytu stałego w lokalu [...] przy ul. [...] w P. E., K.i R. M., albowiem wyprowadzili się oni w marcu 2002r. z przedmiotowego lokalu i zamieszkują w gminie D.. Jednocześnie przesłuchany w dniach 20.05.2003r. i 26.06.2003r. zeznał, że właścicielami nieruchomości byli jego teściowie. Syn K. wraz z rodziną wyprowadził się, zabrał część swoich rzeczy osobistych, nadal posiada do mieszkania klucze. Zainteresowani pojawiają się w lokalu od czasu do czasu, na kilka godzin, nie nocują, nie dbają o dom – nie używają gazu, prądu, wody, urządzeń TV. Wojewoda podał, że przesłuchana pełnomocnik zainteresowanych K. D., zeznała, że E., K. i R. M. nie wyprowadzili się z zajmowanego lokalu, nadal w nim przebywają, jednak rzadko, z uwagi na pracę. Traktują przedmiotowy lokal jako miejsce stałego pobytu, gdzie mają zgromadzone swoje rzeczy, opłacają czynsz. W wyniku wizji lokalnej przeprowadzonej w dniu 09.07.2003r.ustalono, że zainteresowani zamieszkują w sposób stały w lokalu, gdzie są zameldowani, a świadkowie D. D. i K. S. w dniu 14.07.2003r. poinformowali telefonicznie, iż wymienieni nadal zamieszkują w przedmiotowym lokalu. Przedstawił także zeznanie pozostałych świadków – H. N., D. W., N. K., A. W., P. S., B. K., którzy zeznali, że nie widują E., K. i R. M. na terenie posesji i nic nie wskazuje, aby mieszkali w lokalu [...]. Zdaniem organu odwoławczego Prezydent Miasta prawidłowo ocenił zebrany w sprawie materiał dowodowy i kierując się przede wszystkim ustaleniami wizji lokalnej – która jako dowód z oględzin wysuwa się na pierwsze miejsce w systemie środków dowodowych, gdyż w pełni pozwala na zrealizowanie zasady prawdy obiektywnej przyjął, że nie zostały spełnione przesłanki określone art. 15 ust. 2 ustawy o ewidencji ludności i dowodach osobistych będące podstawą wymeldowania, a więc opuszczenie bez wymeldowania dotychczasowego miejsca pobytu stałego lub opuszczenie bez wymeldowania dotychczasowego miejsca pobytu i nie przebywanie w nim co najmniej 6 miesięcy, bez możliwości ustalenia nowego miejsca pobytu. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego K. M. wniósł o uchylenie decyzji Wojewody, przyznanie pomocy prawnej poprzez ustanowienie pełnomocnika z urzędu i zwolnienie od obowiązku ponoszenia kosztów postępowania w całości. Decyzji zarzucił naruszenie art. 15 ust. 2 ustawy z dnia 10.04.1974r. o ewidencji ludności i dowodach osobistych oraz art. 77 i art. 80 kodeksu postępowania administracyjnego. Przytoczył argumenty tożsame jak we wniosku o wymeldowanie, swoich zeznaniach i odwołaniu. Zdaniem skarżącego zainteresowani nie przebywają w lokalu [...] przy ul. [...] w P., w taki sposób, aby można było przyjąć, iż w lokalu tym koncentrują się ich wszystkie życiowe potrzeby. Świadczą o tym chociażby nie zmieniane stany liczników za wodę, gaz, energię elektryczną oraz to, że firma trudniąca się wywozem śmieci zabrała pojemnik, a telefon stacjonarny został odłączony. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o oddalenie skargi i podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje. Skarga jest zasadna. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 10.04.1974r. o ewidencji ludności i dowodach osobistych (t.j. Dz.U. Nr 87 z 2001r. poz. 960 ze zm.). Zgodnie z treścią przepisu art. 15 ust. 2 tej ustawy, rozpatrywaną w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 27.05.2002r. (sygn. akt K 20/01) orzekającym o niezgodności z Konstytucją art. 9 ust. 2 ustawy, wystarczającą podstawą do wymeldowania danej osoby stanowi faktyczne opuszczenie przez nią miejsca stałego pobytu. Pobyt stały w danym lokalu oznacza zamieszkiwanie w określonej miejscowości pod oznaczonym adresem z zamiarem stałego lub długotrwałego przebywania, z wolą koncentracji w danym miejscu swoich spraw życiowych, w tym założenie ośrodka osobistych i majątkowych interesów (art. 10 ust. 1 w zw. z art. 6 ust.1cytowanej ustawy). W sytuacji, gdy strona skarżąca złożyła wniosek o wymeldowanie z pobytu stałego K., E. i R. M. z lokalu [...] przy ul. [...] w P. obowiązkiem organów administracji publicznej było ustalenie okoliczności faktycznych pozwalających na stwierdzeniu czy osoby, o wymeldowanie których skarżący wnioskuje, zamieszkują w przedmiotowym lokalu, w sposób świadczący, iż zamieszkiwanie to ma cechy pobytu stałego, czy też jak twierdzi strona skarżąca, opuściły dobrowolnie lokal i nie dopełniły obowiązku wymeldowania z pobytu stałego. Organy administracji publicznej mogą dokonywać ustaleń faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy przy pomocy każdego środka dowodowego, który może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczny z prawem. W szczególności dowodem mogą być dokumenty, zeznania świadków, opinie biegłych i oględziny (art. 75 § 1 kpa). Zobowiązane są zebrać dowody w sposób wyczerpujący, rozpatrując cały materiał dowodowy, aby udowodnić każdą okoliczność prawotwórczą i wyczerpująco ustalić stan faktyczny i prawny sprawy. Jednocześnie mają obowiązek uwzględnić żądania strony dotyczące przeprowadzenia dowodu, jeżeli przedmiotem dowodu są okoliczności mające znaczenie dla strony, chyba, że okoliczności te stwierdzone są wystarczająco innymi dowodami. Postępowanie dowodowe winno być prowadzone zgodnie z zasadą równej mocy środków dowodowych, która oznacza, że fakty mogą być udowadniane za pomocą każdego środka dowodowego, a granicą dopuszczalności danego środka dowodowego jest jego zgodność z przepisami prawa. Sposób przeprowadzenia dowodu powinien odpowiadać jego naturze i wymogom formalnym, określonym art. 67 § 1 i 2 kodeksu postępowania administracyjnego (obowiązek sporządzenia protokołu z każdej czynności postępowania, mającej istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, a w szczególności z przyjęcia wniesionego ustnie podania, przysłuchania strony, świadka i biegłego, oględzin i ekspertyz przeprowadzonych przy udziale przedstawiciela organu administracji publicznej, rozprawy, ustnego ogłoszenia decyzji i postanowienia). Jednocześnie organy administracji publicznej obowiązane są zapewnić stronom czynny udział w każdym stadium postępowania, a przed wydaniem decyzji umożliwić im wypowiedzenie się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań (art. 10 § 1 kpa). Odstępstwo od wyrażonej powyżej zasady wysłuchania stron może mieć miejsce jedynie wtedy, gdy załatwienie danej sprawy nie cierpi zwłoki ze względu na niebezpieczeństwo dla życia lub zdrowia ludzkiego albo ze względu na grożącą niepowetowaną szkodę materialną (art. 10 § 2 kpa). Następnie zgromadzony zgodnie z powyższymi regułami materiał dowodowy ocenić kierując się zasadą swobodnej oceny dowodów (art. 80 kpa) ustalić, czy dana okoliczność została udowodniona. Zasada swobodnej oceny dowodów nie oznacza, że organ administracji może dokonać oceny dowodowej. Ocena ta winna odnosić się do całości materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie, wskazywać którym dowodom dano wiarę i jaką okoliczność udowodniono, wskazywać przyczyny nie przeprowadzenia dowodów zawnioskowanych, poprzez wykazanie, że okoliczność została udowodniona innymi dowodami. Ocena ta powinna odpowiadać regułom logicznego rozumowania. Odnosząc się do wskazanych reguł postępowania Sąd rozstrzygając w granicach sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ustawy z dnia 30.08.2001r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Dz.U. Nr 153 poz. 1270) stwierdza, że zaskarżona decyzja i decyzja ją poprzedzająca Prezydenta Miasta zostały wydane z naruszeniem przepisów postępowania, a w szczególności art. art. 10 § 1, art. 67 § 1 i § 2 pkt 2, 75 § 1, 77 i 80 kpa. W przedmiotowej sprawie brak jest dowodów o pouczeniu K., E. i R. M. (lub ich pełnomocników) o prawie do wypowiedzenia się w wyznaczonym terminie co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań. Dotyczy to zarówno postępowania przed organem I jak i II instancji. Zgodnie z utrwalonym w doktrynie i orzecznictwie prawo strony do zajęcia stanowiska wobec całości zebranych dowodów i żądań koreluje z kategorycznym obowiązkiem leżącym po stronie organu administracji prowadzącego postępowanie i polegającym na konieczności pouczenia strony o prawie zapoznania się z aktami i złożenia końcowego oświadczenia oraz na wstrzymaniu się od wydania decyzji do czasu (określonego wyznaczonym stronie terminem) złożenia tego oświadczenia. Termin zakreślony stronie do zapoznania się z dowodami winien być przy tym terminem realnym, umożliwiającym danie stronie odpowiedniego czasu do ustosunkowania się do tegoż materiału dowodowego. Brak w aktach sprawy końcowego oświadczenia strony oraz dowodu o pouczeniu strony przez organ o przysługującym jej prawie stanowi zatem o naruszeniu przez ten organ obowiązku ustalonego art. 10 § 1 kpa. Naruszenie zasady ogólnej czynnego udziału strony w postępowaniu jest uznawane za kwalifikowaną wadę procesową stanowiącą podstawę wznowienia postępowania – określoną art. 145 § 1 pkt 4 kpa – i to niezależnie od tego, czy takie naruszenie norm prawa procesowego miało wpływ na treść decyzji, czy też takiego wpływu stwierdzić nie można. Sąd zauważa, że w toku prowadzonego postępowania zeznania strony – K., E. i R. M. zastąpiono zeznaniami ich pełnomocnika K. D. (protokół przesłuchania z 06.06.2003r. k. 12-11 akt adm.), a dowód z zeznań świadków D. D. i K. S. notatkami urzędowymi z dnia 14.07.2003r. i 11.09.2003r. (k. 66 i 51 akt adm.) z przeprowadzonych rozmów telefonicznych. Zgodnie z art. 32 kpa strona może działać przez pełnomocnika, chyba że charakter czynności wymaga jej osobistego działania. Osobiste działanie strony w toku postępowania może być wymagane z mocy przepisów prawa, może wynikać z postanowień organu prowadzącego postępowanie albo jest powodowane samą naturą czynności procesowych. Przesłuchanie strony ma na celu ustalenie faktów istotnych dla wyjaśnienia sprawy. Natura tej czynności procesowej polega na złożeniu osobistym zeznań przez stronę, albowiem podmiotem przesłuchania jest strona postępowania administracyjnego. Dowód z przesłuchania stron nie może być zastąpiony zeznaniami pełnomocnika strony. Taki sposób przeprowadzenia dowodu narusza dyspozycje art. 86 kpa. Naruszeniem reguł postępowania dowodowego jest także zastąpienie zeznań świadków notatkami urzędowymi. Należy bowiem podkreślić, że możliwość sporządzenia adnotacji z czynności organu, przewidziane w art. 72 kpa nie może dotyczyć ustaleń istotnych dla sprawy - mogą to być bieżące adnotacje, pomocne wprawdzie przy rozpatrzeniu sprawy, jednakże nie obejmujące ustaleń, od których jej rozstrzygnięcie zależy lub może zależeć. Ustalenia istotne dla sprawy powinny być dokonywane przy pomocy środków dowodowych (tu zeznania świadków D. D. i K. S. ) i spełniać warunki określone w art. 67 § 1 i § 2 pkt 2 kpa w zw. z art. 68 § 1 i 69 § 1 kpa. W ocenie Sądu organ odwoławczy w zaskarżonej decyzji posłużył się formalną teorią dowodów poprzez twierdzenie, że oględziny wysuwane są na pierwsze miejsce w systemie środków dowodowych, co jest w świetle art. 75 kpa niedopuszczalne. W przepisach kodeksu postępowania administracyjnego ustawodawca nie różnicuje środków dowodowych w zależności od faktów podlegających udowodnieniu. Nie wprowadza ograniczeń co do rodzaju dowodów, którym należy przyznać pierwszeństwo w ustaleniu istnienia danego faktu (por. wyrok NSA z dnia 09.03.1989r. III SA 961/88 OSNA 1989 Nr 1 poz. 33). Jak już wyżej wskazano decyzje obu instancji zostały wydane z naruszeniem art. 77 i 80 kpa. Organ odwoławczy w zaskarżonej decyzji nie wyjaśnił powodów nie przeprowadzenia dowodów zawnioskowanych przez stronę skarżącą w piśmie z dnia 30.12.2003r. W decyzjach organów obu instancji brak jest oceny zeznań świadków i ustaleń wizji lokalnej w odniesieniu do dowodów z dokumentów – rachunków opłat za prąd przedstawionych przez K. M. a. Uchybienia powyższe pozwalają na stwierdzenie, że organy administracji obu instancji dokonały dowolnych ustaleń faktycznych, nie znajdujących potwierdzenia w zgromadzonym materiale dowodowym przyjmując, że K. , E. i R. M. zamieszkują w lokalu [...] przy ul. [...] w P. i zamieszkiwanie te ma cechy pobytu stałego. Sąd w pełni podziela stanowisko wyrażone w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 04.07.2001r. sygn. akt I SA/Po 1768/99, w którym to orzeczeniu stwierdzono, iż "Jako dowolne należy traktować ustalenia faktyczne znajdujące wprawdzie potwierdzenie w materiale dowodowym, ale niekompletnym czy nie w pełni rozpatrzonym. Zarzut dowolności zostaje wykluczony dopiero ustaleniami dokonanymi dopiero w całokształcie materiału dowodowego (art. 80 kpa), zgromadzonego i rozpatrzonego w sposób wyczerpujący (art. 77 § 1 kpa), a więc przy podjęciu wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, jako warunku niezbędnego wydania decyzji o przekonującej treści". Rozpatrując ponownie sprawę organ administracji publicznej winien wyczerpująco zgromadzić materiał dowodowy, w szczególności przeprowadził uzupełniające postępowanie dowodowe to jest dowód zeznań świadków zawnioskowanych przez stronę skarżącą i dokumentów – rachunki opłat za wodę, gaz. Prawidłowo przeprowadzić te dowody odnośnie których Sąd stwierdził uchybienie opisane powyżej, a następnie zgromadzony w sposób wyczerpujący materiał dowodowy ocenić zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów. W toku prowadzonego postępowania winien zapewnić czynny udział stronom. Mając na uwadze powyższe Sąd orzekł jak w sentencji na podstawie art. 145 § 1 ust. 1 lit. b i c, art. 152 i 200 ustawy z dnia 30.08.2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153 poz. 1270). /-/M. Kosewska /-/B. Sokołowska /-/B. Koś /za nieobecnego sędziego B. Sokołowska/ AŻ