III SA/Po 571/24

WyrokWSA w Poznaniu2025-02-18

Skład orzekający: Zbigniew Kruszewski, Izabela Paluszyńska, Piotr Ławrynowicz

Analiza orzeczenia

Sekcja wygenerowana przez AI na podstawie treści orzeczenia — nie stanowi cytatu.

Zagadnienie prawne
Czy Zakład Ubezpieczeń Społecznych prawidłowo odmówił umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek, pomimo istnienia przesłanki całkowitej nieściągalności, nie wyjaśniając jednocześnie kwestii przedawnienia tych składek i nie dołączając stosownych dokumentów potwierdzających zawieszenie lub przerwanie biegu terminu przedawnienia?
Ratio decidendi
Zaskarżona decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych narusza prawo, ponieważ organ nie wywiązał się w pełni ze wskazań poprzedniego wyroku sądu administracyjnego, w szczególności nie dołączył do akt sprawy dokumentów potwierdzających zaistnienie zdarzeń skutkujących zawieszeniem lub przerwaniem biegu terminu przedawnienia składek. Brak tych dokumentów uniemożliwia weryfikację ustaleń organu i narusza przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego dotyczące postępowania dowodowego i uzasadnienia decyzji.
Stan faktyczny
Skarżący złożył wniosek o umorzenie należności z tytułu nieopłaconych składek z powodu trudnej sytuacji finansowej i zdrowotnej. Zakład Ubezpieczeń Społecznych (ZUS) odmówił umorzenia, a następnie utrzymał w mocy swoją decyzję po ponownym rozpatrzeniu. Wojewódzki Sąd Administracyjny (WSA) w Poznaniu uchylił poprzednią decyzję ZUS, wskazując na konieczność wyjaśnienia kwestii przedawnienia składek i sytuacji materialnej skarżącego. Po ponownym postępowaniu ZUS ponownie odmówił umorzenia, mimo uznania przesłanki całkowitej nieściągalności, argumentując m.in. brakiem dokumentów potwierdzających trwałą niezdolność do pracy. Skarżący wniósł kolejną skargę, zarzucając naruszenie prawa. WSA w Poznaniu ponownie uchylił decyzję ZUS, stwierdzając, że organ nie zastosował się do wskazań poprzedniego wyroku, w szczególności nie przedstawił dokumentów dotyczących przedawnienia składek.
Rozstrzygnięcie
Uchylił zaskarżoną decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 5 września 2024 r.

Pełny tekst orzeczenia

Dnia 18 lutego 2025 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Zbigniew Kruszewski (sprawozdawca) Sędzia WSA Izabela Paluszyńska Asesor sądowy WSA Piotr Ławrynowicz Protokolant: st. sekr. sąd. Agnieszka Raczkowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 lutego 2025 roku sprawy ze skargi S. S. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 5 września 2024 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek uchyla zaskarżoną decyzję. Zaskarżoną decyzją z dnia 5 września 2024 roku (nr: [...]) Zakład Ubezpieczeń Społecznych (dalej: organ lub ZUS) utrzymał w mocy własną decyzję z dnia 13 września 2023 roku (nr: [...]) w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek. Decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym: Dnia 11 lipca 2023 r. S. S. (dalej: skarżący) złożył wniosek o umorzenie należności z tytułu zaległych składek z powodu trudnej sytuacji finansowej. Decyzją z dnia 13 września 2023 r. ZUS na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3 w zw. z art. 28 ust. 2 i 3 oraz art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2023 r., poz. 1230 ze zm., dalej: u.s.u.s.) odmówił umorzenia należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej jednocześnie płatnikiem składek, należności z tytułu składek w części finansowanej przez płatnika składek oraz odsetek za zwłokę od należności z tytułu składek w części finansowanej przez ubezpieczonych w łącznej kwocie 98 096,72 zł. Natomiast na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3 w zw. z art. 28 ust. 3a i art. 32 u.s.u.s. oraz § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz.U. Nr 141, poz. 1365, dalej: rozporządzenie) ZUS odmówił umorzenia należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikiem tych składek w łącznej kwocie 47 401,60 zł. Skarżący pismem z dnia 29 września 2023 r. złożył wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy, w którym podał, że nie zgadza się z uzasadnieniem decyzji odmownej. Następnie ZUS decyzją z dnia 23 listopada 2023 r. utrzymał w mocy decyzję z dnia 13 września 2023 r. Skarżący, nie zgadzając się z powyższym rozstrzygnięciem, wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu. W skardze podał, że nie zgadza się z odmową umorzenia składek i podniósł argumenty takie jak w odwołaniu, wskazując na niezmiennie pogarszającą się z każdym rokiem sytuację, mającą charakter trwały, zły stan zdrowia uniemożliwiający podjęcie pracy zarobkowej, brak jakiegokolwiek majątku. Wyrokiem z dnia 17 kwietnia 2024 r. (sygn. akt: III SA/Po 27/24) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu uchylił decyzję ZUS z dnia 23 listopada 2023 r. Tutejszy Sąd podkreślił uznaniowy charakter wydawanych decyzji w przedmiocie umorzenia należności, który polega na tym, że w przypadku zaistnienia którejkolwiek z przesłanek warunkujących możliwość umorzenia, organ ma prawo wyboru rozstrzygnięcia. Może zatem w przypadku stwierdzenia istnienia przesłanki umorzenia uwzględnić wniosek lub odmówić jego uwzględnienia. Następnie Sąd zauważył, że organ nie wyjaśnił, ani nie przedstawił żadnych dokumentów związanych ze skutecznym wszczęciem i prowadzeniem postępowania egzekucyjnego. Nie można było przyjąć, że należycie wyjaśniono przesłankę zawieszenia biegu terminu przedawnienia składek za lata 2017 – 2018, a tym samym nie można było stwierdzić, że organ prawidłowo uznał, że wszystkie objęte niniejszym postępowaniem składki nie uległy przedawnieniu. Tutejszy Sąd nakazał organowi usunięcie dostrzeżonych uchybień, m.in. poprzez wyjaśnienie braku zaistnienia przesłanki określonej w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia, tj. przypadku gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Nakazał również dołączenie dokumentów wskazujących na zasadność twierdzeń o braku przedawnienia składek. W toku ponownie przeprowadzonego postępowania ZUS zwrócił się do skarżącego o uzupełnienie wniosku o dodatkowe dokumenty. W odpowiedzi skarżący przesłał obszerną dokumentację medyczną oraz pisma wskazujące na zaciągnięte przez niego liczne zobowiązania finansowe. Następnie wymienioną we wstępie decyzją z dnia 5 września 2024 r. (nr [...]), ZUS ponownie utrzymał w mocy decyzję z dnia 13 września 2023 r. W ocenie organu zgromadzony w sprawie materiał dowodowy oraz przedstawione przez skarżącego argumenty pozwalają na stwierdzenie, że zaistniała przesłanka całkowitej nieściągalności określona w art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. Mimo to, organ działając w ramach tzw. uznania administracyjnego, może odmówić umorzenia i tak też uczynił w niniejszej sprawie. Argumentując swoje rozstrzygnięcie, ZUS wskazał, że skarżący nie udokumentował swoich przeciwskazań zdrowotnych, potwierdzonych stosownym orzeczeniem, które wskazywałoby na niezdolność do podjęcia zatrudnienia. Co więcej, skarżący ma zapewnione wszystkie potrzeby związane z egzystencją oraz leczeniem, które pokrywa rodzina. Skarżący ma 52 lata i do osiągnięcia wieku emerytalnego pozostało mu wiele lat aktywności zawodowej. ZUS konkludował, że obecna sytuacja skarżącego podyktowana jest jest wyłącznie brakiem pracy. Jest to zatem okoliczność, która może ulec zmianie. Sam fakt pozostawania osobą bezrobotną na obecnym rynku pracy nie stanowi elementu wyjątkowości, zatem nie może stanowić okoliczności, skutkującej umorzeniem należności. Przyjęcie takiej zasady prowadziłoby do wykorzystywania przepisów w zakresie umarzania celem wyzbycia się ciążących na dłużnikach zobowiązań. Skarżący, nie zgadzając się z powyższą decyzją organu, wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu, zarzucając naruszenie prawa oraz jego interesu prawnego. Zdaniem skarżącego ZUS może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny w sytuacji gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Ponadto wskazał na niezmiennie pogarszającą się z każdym rokiem sytuację, mającą charakter trwały, zły stan zdrowia uniemożliwiający podjęcie pracy zarobkowej oraz brak jakiegokolwiek majątku. ZUS złożył odpowiedź na skargę, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko oraz wnosząc o oddalenie skargi w całości. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Zaskarżona decyzja naruszała prawo, lecz nie z przyczyn podnoszonych przez skarżącego. Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2022 r. poz. 2492 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sądy administracyjne, kierując się wspomnianym kryterium legalności, dokonują oceny zgodności treści zaskarżonego aktu oraz procesu jego wydania z normami prawnymi – odpowiednio: ustrojowymi, proceduralnymi i materialnymi – przy czym ocena ta jest dokonywana według stanu prawnego istniejącego w dniu wydania zaskarżonego aktu. Natomiast w myśl art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2024 r. poz. 935 ze zm., dalej: p.p.s.a.) uwzględnienie przez sąd administracyjny skargi i uchylenie decyzji następuje, gdy sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania, a także inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy. Zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a. Sąd uwzględnia wszelkie naruszenia prawa, a także wszystkie przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od twierdzeń podniesionych w skardze – w granicach sprawy, wyznaczonych przede wszystkim rodzajem i treścią zaskarżonego aktu. Przedmiotem kontroli Sądu była decyzja ZUS utrzymująca w mocy decyzję z dnia 13 września 2023 r. o odmowie umorzenia składek na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne oraz Fundusz Pracy i Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych. Oceniając zaskarżoną decyzję stwierdzić należało, że narusza ona prawo w stopniu nakazującym wyeliminowanie jej z obrotu prawnego, przy czym Sąd uznał, że wystarczające jest wyeliminowanie z obrotu jedynie zaskarżonej decyzji. Podstawę prawną zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy art. 28 ust. 2 i ust. 3 u.s.u.s. Zgodnie z treścią art. 28 ust. 2 u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a. W myśl ust. 3 art. 28 u.s.u.s. całkowita nieściągalność, o której mowa w ust. 2, zachodzi, gdy: 1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie; 2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2022 r. poz. 1520 oraz z 2023 r. poz. 825, 1723, 1843 i 1860); 3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa; 4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym; 4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym; 4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym; 4c) ogłoszono upadłość, o której mowa w części III w tytule V ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe; 5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję; 6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. W przedmiotowej sprawie zastosowanie miał także przepis art. 28 ust. 3a u.s.u.s. (do należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikiem tych składek), w którym ustawodawca przewidział instytucję umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne w uzasadnionych przypadkach, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Przesłanki umorzenia należności w oparciu o przepis art. 28 ust. 3a u.s.u.s. określone zostały w § 3 ust. 1 rozporządzenia, zgodnie z którym ZUS może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku: 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności; 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Podkreślenia wymaga w pierwszej kolejności, że zarówno organ, jak i Sąd rozpoznający sprawę w niniejszym składzie, wiązała ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania sformułowane w wyroku tutejszego Sądu z dnia 17 kwietnia 2024 r. (sygn. akt III SA/Po 27/24), co wynika bezpośrednio z art. 153 p.p.s.a. Z uzasadnienia rzeczonego orzeczenia wynikało, że poprzednia decyzja organu (tj. decyzja z dnia 23 listopada 2023 r.) naruszała prawo m.in. z powodu niewyjaśnienia przez organ wszystkich okoliczności mających wpływ na bieg terminu przedawnienia zaległości z tytułu składek. Sąd polecił organowi ocenę czy i kiedy miały miejsce zdarzenia skutkujące przerwaniem bądź zawieszeniem biegu tego terminu oraz dołączenie do akt sprawy wszelkich dokumentów obrazujących tę kwestię. Ponadto, Sąd wskazał, że organ nie rozważył czy w przypadku skarżącego nie zachodzi przesłanka całkowitej nieściągalności określona w art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. Organ nie poczynił także wystarczających ustaleń dotyczących sytuacji materialnej i zdrowotnej skarżącego, a tym samym niezasadnie stwierdził, że nie spełniły się przesłanki umorzenia zaległości wynikające z § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia. Podsumowując, wskazania sformułowane w uzasadnieniu wyroku z dnia 17 kwietnia 2024 r. sprowadzały się do ponownej oceny sprawy w postępowaniu odwoławczym przy uwzględnieniu konieczności dokonania ustaleń, których brak naruszał prawo. Sąd orzekający w niniejszym składzie, oceniając zaskarżoną decyzję wydaną po ponownym przeprowadzeniu postępowania ocenił, że organ nie wywiązał się w pełni ze wskazań sformułowanych w uzasadnieniu wyroku z dnia 17 kwietnia 2024 r. Jakkolwiek dostrzec należy, że organ zawarł w uzasadnieniu ponownej decyzji analizę zdarzeń mających powodować zawieszenie biegu terminu przedawnienia, to jednak nie dołączył do akt sprawy żadnego dokumentu potwierdzającego ich zaistnienie, czym w istocie uniemożliwił Sądowi weryfikację poczynionych ustaleń. WSA w Poznaniu pierwotnie rozpoznając sprawę, wyraźnie polecił organowi dołączenie "dokumentów, które będą obrazować wszystkie istotne okoliczności (...)" dotyczących przerwania lub zawieszenie biegu terminu przedawnienia. Organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji nie wskazał jednak źródła dowodowego poczynionych ustaleń. Nie wiadomo też, czy organ zbadał, by dochowano wszelkich prawnych warunków koniecznych do wywołania skutku przerwania lub zawieszenia biegu terminu przedawnienia należności składkowych. Powyższe braki powodują, że postępowanie ZUS w dalszym ciągu naruszało art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2024 r. poz. 572, dalej: k.p.a.). Trzeba przy tym wskazać, że postępowanie w sprawie umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne i Fundusz Pracy może być bowiem prowadzone wyłącznie wówczas, gdy takie należności są nadal wymagalne, a dłużnik nie jest w stanie ich uiścić. Umorzenie może dotyczyć więc tylko należności istniejących. Umorzenie należności zgodnie z art. 31 u.s.u.s. w zw. z art. 59 § 1 pkt 8 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2025 r. poz. 111, dalej: Ordynacja podatkowa) stanowi przyczynę wygaśnięcia zobowiązania z tytułu należności składkowych. Stosownie do przepisu art. 31 u.s.u.s. w zw. z art. 59 § 1 pkt 9 Ordynacji podatkowej kolejną przyczyną skutkującą wygaśnięciem zobowiązania z tytułu należności składkowych jest przedawnienie. Przedawnienie objętych wnioskiem kwot z tytułu należności składkowych uniemożliwia zatem prowadzenie postępowania o ich umorzenie i rozstrzygnięcie sprawy co do istoty, skutkuje koniecznością umorzenia postępowania z powodu jego bezprzedmiotowości. Z powyższego wynika, że ocena, czy doszło do przedawnienia objętych wnioskiem zaległości jest istotną okolicznością, która powinna w pierwszej kolejności podlegać badaniu przez organ w trakcie postępowania w przedmiocie umorzenia zaległości, czy innych ulg dotyczących należności z tytułu składek na ubezpieczenia, gdyż stwierdzenie przedawnienia powoduje bezprzedmiotowość merytorycznego postępowania. Z tych przyczyn brak udokumentowanych ustaleń dotyczących zaistnienia zdarzeń, które spowodowały przerwanie lub zawieszenie biegu terminu przedawnienia poszczególnych należności, których dotyczył wniosek o umorzenie, należało uznać za naruszenie prawa mogące mieć wpływ na treść rozstrzygnięcia i naruszające art. 153 p.p.s.a. Odnosząc się zaś do oceny samych przesłanek umorzenia zaległości, Sąd uznał, że organ realizując wytyczne sformułowane w uzasadnieniu wyroku w sprawie o sygn. akt III SA/Po 27/24, trafnie ocenił, że w przypadku skarżącego zaktualizowała się przesłanka do umorzenia zaległości wynikająca z art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s., ponieważ z niewadliwych ustaleń organu wynikało, że w ewentualnym postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Wskazywały na to dotychczasowy przebieg egzekucji oraz sytuacja majątkowa skarżącego, który jest bezrobotny i nie ma majątku. Za niewadliwe uznał Sąd również ustalenie, że skarżący nie wykazał istnienia przesłanek do umorzenia zaległości przewidzianych w § 3 ust. 1 rozporządzenia, ponieważ przepisy te mają zastosowanie do dłużników, którzy przekonają organ o wykorzystaniu w pełni zdolności do pracy i aktywnej postawie w poszukiwaniu źródeł dochodów. To na zobowiązanym (dłużniku) ciąży wykazanie, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie uiścić powstałych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny (zob. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego w sprawach o sygn. akt: I GSK 1101/23, I GSK 1188/23, I GSK 1568/20, dostępne w CBOSA, orzeczenia.nsa.gov.pl). Skarżący tych okoliczności nie wykazał, ponieważ nie udowodnił, że nie jest w stanie podjąć zatrudnienia. Poczynione przez organ ustalenia nakazywały jednak rozważenie umorzenia należności. Jak trafnie stwierdzono w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, z art. 28 ust. 1 u.s.u.s. wynika, że stwierdzenie nieściągalności należności nie stanowi automatycznej przesłanki do umorzenia, gdyż to należy do uznania ZUS. Użycie przez ustawodawcę zarówno w art. 28 ust. 2, jak i w ust. 3a u.s.u.s. zwrotu "mogą być umarzane" oraz w § 3 ust. 1 rozporządzenia z 31 lipca 2003 r. zwrotu "może umorzyć" oznacza dopuszczenie możliwości orzeczenia o umorzeniu składek, przy zaistnieniu okoliczności wskazanych w tych aktach prawnych. Dopuszczenie możliwości orzeczenia o umorzeniu należności nie oznacza jednak, że wystąpienie okoliczności mogących stanowić przesłankę orzeczenia o umorzeniu należności obliguje organ do wydania decyzji orzekającej umorzenie zaległych, należnych składek. Przez użycie sformułowania "mogą być umarzane" ustawodawca odwołał się do tzw. uznania administracyjnego, co oznacza, że pomimo zaistnienia przesłanek, które pozwoliłyby na ewentualne umorzenie zaległości, spełnienia ich przez wnioskodawcę organ nie musi tych zaległości umorzyć. Jest natomiast zobligowany do wykazania, dlaczego orzekł o odmowie umorzenia zaległych należności, co wymaga należytego ustalenia wszystkich okoliczności sprawy. Z uwagi na uwarunkowania prowadzące do możliwości orzeczenia o umorzeniu należności wymienione w powołanych wyżej aktach prawnych ocenić należało, czy organ przeprowadził postępowanie w sposób pozwalający na dokonanie poprawnych ustaleń faktycznych i czy te ustalenia faktyczne zostały prawidłowo ocenione. Decyzje w przedmiocie umarzania należności z tytułu składek są bowiem – jak wskazano wyżej – podejmowane na zasadzie uznania administracyjnego. Podlegają one wprawdzie kontroli sądowej, ale ze względu na specyficzny charakter spraw, których dotyczą, kontrola ta ma ograniczony zakres. Jeżeli zatem organ poprawnie przeprowadzi postępowanie dowodowe i dokonana przez niego ocena stanu faktycznego jest właściwa, to samo wyprowadzenie wniosku przesądzającego o wyniku sprawy jest zagadnieniem natury słusznościowej, które pozostaje poza zakresem kontroli sądowej. Sąd administracyjny bada bowiem zgodność z prawem, a nie wnika w celowość wydania decyzji w ramach uznania administracyjnego i rozstrzygnięcia sprawy w niej zawartego. Z tego też względu kontrola sądowa jest ograniczona jedynie do ustalenia, czy na podstawie określonych przepisów prawnych dopuszczalne było wydanie decyzji uznaniowej, czy organ przy jej wydaniu nie przekroczył granic uznania administracyjnego i czy uzasadnił rozstrzygnięcie sprawy dostatecznie zindywidualizowanymi przesłankami (por. B. Adamiak, J. Borkowski, Kodeks postępowania administracyjnego, Warszawa 2006, s. 505). Stąd organ był zobowiązany tak prowadzić postępowanie, aby jak najwszechstronniej wyjaśnić wszystkie istotne dla rozstrzygnięcia okoliczności sprawy oraz jak najstaranniej logicznie, wyczerpująco, konkretnie i przekonująco wyjaśnić motywy, którymi kierował się umarzając, bądź odmawiając umorzenia zaległości przy ustalonej nieściągalności należności z tytułu składek w rozumieniu art. 28 ust. 3 u.s.u.s. W niniejszej sprawie organ uzasadnił swoje stanowisko wskazując, że istnieją potencjalne możliwości spłaty, zaś z dokumentacji medycznej nie wynika, żeby skarżący był trwale niezdolny do pracy. Sąd uznał, że tego rodzaju motywy są rzeczowe i spójne, a także, że przekonująco wyjaśniają dlaczego organ zdecydował o nieprzyznaniu skarżącemu ulgi w spłacie zaległości z tytułu składek. Istotnie bowiem istnienie potencjalnej możliwości zatrudnienia można uznać za okoliczność logicznie sprzeciwiającą się umorzeniu zaległości i to pomimo ich obecnej nieściągalności, która może - jak stwierdził organ - mieć charakter przejściowy. Organ przekonująco powołał się tu na okoliczności, którym nie można odmówić wagi przy ocenie perspektywy zaspokojenia zaległości składkowych. Zarówno bowiem wskazanie na wiek skarżącego jak i na brak dowodów potwierdzających trwałą niezdolność do podjęcia zatrudnienia, musi być uznane za odwołanie się do argumentów obiektywnie wykluczających kategoryczne stwierdzenie o niemożności choćby częściowej spłaty należności w przyszłości. Tym samym uzasadnienie odmowy umorzenia odpowiada warunkom jakie musi spełnić wyjaśnienie motywów rozstrzygnięcia podejmowanego w ramach tzw. uznania administracyjnego. Oparte jest bowiem na zindywidualizowanych i przekonująco wyjaśnionych przesłankach. Tym niemniej podkreślenia raz jeszcze wymaga, że ZUS prowadząc ponowne postępowanie nie zastosował się do wskazań tutejszego Sądu, sformułowanych w wyroku z dnia 17 kwietnia 2024 r. (III SA/Po 27/24), tj. przede wszystkim nie dołączył dokumentów, które będą obrazować wszystkie istotne okoliczności dotyczące przerwania lub zawieszenie biegu terminu przedawnienia. Mając na względzie powyższej zaniedbanie organu, przejawiające się naruszeniem art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a., orzekł o uchyleniu zaskarżonej decyzji. Zalecenia do dalszego postępowania wynikają wprost z powyższych rozważań i sprowadzają się do ponownego rozpoznania wniosku przez ZUS i koniecznością przedłożenia dokumentacji dotyczącej przerwania lub zawieszenia biegu terminu przedawnienia, zgodnie z dyspozycją art. 153 p.p.s.a. Rzecz jasna oceni również, czy w dacie orzekania nie zaszła zmiana stanu faktycznego dotyczącego sytuacji skarżącego.

Źródło: Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych (orzeczenia.nsa.gov.pl), pozyskano 24.07.2026. · Źródło