III SA/Po 598/10

Dnia 17 listopada 2010 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Mirella Ławniczak Sędziowie NSA Tadeusz M. Geremek WSA Barbara Koś ( spr.) Protokolant: st. sekr. sąd. Kamila Błaszkiewicz po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 17 listopada 2010 roku przy udziale sprawy ze skargi Z. K. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w Poznaniu z dnia 15 stycznia 2009r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne oddala skargę Decyzją z dnia 5 września 2008 r., nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w Poznaniu odmówił Z. K. umorzenia należności z tytułu składek na: - ubezpieczenia społeczne za okres 02/1993-07/1993 w łącznej kwocie [...] zł, w tym z tytułu składek w kwocie [...] zł, odsetek naliczonych na dzień przedawnienia poszczególnych składek – [...] zł - ubezpieczenia społeczne za okres 12/1992-07/1993 w łącznej kwocie [...] zł, w tym z tytułu składek w kwocie [...] zł, odsetek naliczonych na dzień przedawnienia poszczególnych składek w kwocie [...] zł W uzasadnieniu organ wskazał, że zgodnie z art. 28 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.), zwanej dalej ustawą o s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadkach ich całkowitej nieściągalności (z zastrzeżeniem ust. 3a), która zachodzi w przypadkach enumeratywnie wymienionych w art. 28 ust. 3. Dokonując analizy materiału sprawy, organ nie stwierdził żadnej z przesłanek całkowitej nieściągalności, wskazując, że nie zgłoszono wniosku o ogłoszenie upadłości, nie toczyło się postępowanie likwidacyjne, nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności gospodarczej, lecz nie stwierdzono braku majątku, z którego można egzekwować należności, gdyż zobowiązany jest właścicielem nieruchomości, na której ustanowiono hipoteczne zabezpieczenie należności. Następnie Zakład wskazał, że zgodnie z § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365) Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadkach wskazanych w tym przepisie. Z wyjaśnień zobowiązanego wynika, że jest żonaty, posiada jedno dziecko wieku 14 lat, obecnie nie pracuje, otrzymuje świadczenie rentowe w kwocie [...] zł miesięcznie, żona nie pracuje, otrzymuje zasiłek rodzinny w kwocie [...] zł miesięcznie. Wnioskodawca posiada ponadto zadłużenie z tytułu podatków na łączną kwotę [...] zł wg stanu na dzień 11 czerwca 2008 r., spłaca też kredyt w GBW – miesięczna rata wynosi ok. [...] zł. Zobowiązany nie posiada cennego majątku rzeczowego poza standardowym sprzętem RTV i AGD (pralka, lodówka, telewizor), jest natomiast właścicielem domu o powierzchni 72 m2 i gruntów o powierzchni 13,44 ha. W oparciu o powyższe ustalenia organ stwierdził, że pomimo trudnej sytuacji finansowej zobowiązanego i jego rodziny, nie można stwierdzić, że zapłata należności z tytułu składek pozbawi zobowiązanego i jego rodziny możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych, gdyż nie zostały udokumentowane dochody i wydatki ponoszone przez zobowiązanego i osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. Ponadto zobowiązany reguluje zobowiązania z tytułu zaciągniętego kredytu bankowego, a także zwrócił się z wnioskiem o rozłożenie należności głównej na raty, czym dowodzi zdolności do regulowania zaległości pomimo przedstawionej sytuacji materialnej. Zobowiązany nie wykazał także, iż jego sytuacja materialna została wywołana na skutek klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia, ani nie przedstawił żadnej dokumentacji potwierdzającej przewlekłą chorobę zobowiązanego, która uniemożliwiałaby mu zarobkowanie. Organ podkreślił również, że umorzenie zaległości w niniejszej sprawie nie leży w interesie społecznym, czyli innych ubezpieczonych, którzy opłacają składki i nie mogą ponosić konsekwencji ryzyka gospodarczego innych ubezpieczonych; ponadto mogłoby to doprowadzić do braku środków na wypłacanie świadczeń z ubezpieczenia społecznego uprawnionym osobom. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy skarżący podniósł, że zaległości z tytułu składek powstały na skutek trudnej sytuacji rodzinnej i finansowej. Wskazał, że źródłem jego dochodów jest renta w kwocie [...] zł brutto i czynsz dzierżawny ok. [...] zł miesięcznie. Skarżący zamieszkuje z żoną, która utraciła prawo do renty i małoletnim synem, którzy pozostają na jego utrzymaniu. We wspólnym gospodarstwie domowym pozostaje też troje dorosłych, pracujących dzieci odwołującego, które uczestniczą w kosztach utrzymania rodziny. Miesięczna kwota utrzymania rodziny wynosi ok. [...] zł. Zdaniem skarżącego spłata całości zadłużenia pozbawi rodzinę zobowiązanego środków do życia, natomiast zobowiązany deklaruje spłatę należności głównej w zaproponowanych przez siebie ratach, tj. 200 zł miesięcznie. Decyzją z dnia 15 stycznia 2009 r., nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w Poznaniu utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy. W uzasadnieniu wyjaśnił, że w dniu 6 maja 2008 r. Z. K. złożył wniosek o umorzenie odsetek od należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne z uwagi na trudną sytuację materialną i zdrowotną. W kwestionariuszu o możliwościach płatniczych płatnika składek wnioskodawca rozszerzył żądanie, wnosząc o umorzenie wszystkich należności, a we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy ograniczył żądanie do umorzenia odsetek z tytułu nieopłaconych składek, a ponadto wniósł o rozłożenie należności głównej na raty, w związku z czym przedmiotowa sprawa została ponownie rozpoznana w zakresie umorzenia odsetek – w łącznej kwocie [...] zł, a wniosek o rozłożenie na raty zostanie rozpoznany w odrębnym postępowaniu. Ponadto podtrzymano ustalenia w zakresie sytuacji osobistej i majątkowej skarżącego oraz ich ocenę prawną w świetle art. 28 ust. 2 i 3 ustawy o s.u.s. i § 3 ust. 1 ww. rozporządzenia przedstawione w zaskarżonej decyzji. Podkreślono, że zobowiązany nie udokumentował wysokości miesięcznych stałych wydatków w gospodarstwie domowym ani też trudności w regulowaniu bieżących płatności, podczas gdy dla wykazania przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 1 ww. rozporządzenia istotne znaczenie ma porównanie dochodów rodziny z jej wydatkami w celu dokonania oceny, czy dochody wystarczają na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. Dłużnik nie przedłożył także zaświadczeń o ewentualnym korzystaniu z pomocy społecznej. Podniesiono również, że wprawdzie wnioskodawca przedłożył orzeczenie Komisji Lekarskiej ds. Inwalidztwa i Zatrudnienia z dnia 21 września 1995 r., z którego wynika długotrwała niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym, jednakże zobowiązany otrzymuje świadczenie rentowe stanowiące ekwiwalent z tego tytułu, co powoduje brak możliwości umorzenia zadłużenia w oparciu o § 3 ust. 1 pkt 3 ww. rozporządzenia. W skardze na powyższą decyzję Z. K. wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych jako sprzecznych z prawem i zasadami współżycia społecznego oraz o orzeczenie o umorzeniu należności z tytułu odsetek od zaległych składek. Skarżący zarzucił: - przedawnienie roszczeń pochodzących z 1993 r., - naruszenie § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 ww. rozporządzenia w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, gdyż skarżący wykazał, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną opłacenie tych należności pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych, - naruszenie art. 28 ust. 1 ustawy o s.u.s., gdyż nastąpiło zaprzestanie przez skarżącego prowadzenia działalności gospodarczej przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności. W uzasadnieniu skargi podniesiono w szczególności, że organ nie wziął pod uwagę, że skarżący utrzymuje się z renty, która po potrąceniu przez Komornika stanowi kwotę [...] zł, a na utrzymaniu skarżącego pozostaje dodatkowo jego żona i 15-letni syn. Ponadto skarżący jest osobą schorowaną i nie może podjąć żadnej pracy. W odpowiedzi na skargę organ rentowy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko i argumentację przedstawione w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje. Skarga nie zasługiwała na uwzględnienie. W pierwszej kolejności należy wskazać, że zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Z powyższego wynika, iż sądowa kontrola jest dokonywana według kryterium legalności, a więc zgodności zaskarżonego aktu administracyjnego z prawem. Sąd administracyjny nie dokonuje natomiast oceny zaskarżonego rozstrzygnięcia z punktu widzenia powołanych w skardze zasad współżycia społecznego. Ponadto zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a, b i c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) zwanej dalej p.p.s.a., decyzja administracyjna podlega uchyleniu, jeżeli sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego albo inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a w myśl art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a. sąd jest obowiązany stwierdzić nieważność decyzji, jeżeli ustali zaistnienie wady powodującej jej nieważność. Powyższe oznacza, że sąd administracyjny w przypadku uwzględnienia skargi na decyzję administracyjną orzeka wyłącznie kasacyjnie, nie posiada natomiast kompetencji do merytorycznego orzekania o prawach lub obowiązkach strony. W niniejszej sprawie nie nastąpiło zarzucane w skardze przedawnienie, gdyż zgodnie z art. 24 ust. 5 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.), zwanej dalej ustawą o s.u.s., nie ulegają przedawnieniu należności z tytułu składek zabezpieczone hipoteką lub zastawem, jednakże po upływie terminu przedawnienia należności te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki lub zastawu do wysokości zaległych składek i odsetek za zwłokę liczonych do dnia przedawnienia, a przedmiotem zaskarżonego w niniejszej sprawie rozstrzygnięcia była kwestia umorzenia odsetek od zaległych składek naliczonych – jak wskazał organ – na dzień przedawnienia poszczególnych składek. Zgodnie z art. 28 ust. 2 ustawy o s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a. Umorzenie składek powoduje także umorzenie odsetek za zwłokę, kosztów upomnienia i dodatkowej opłaty (art. 28 ust. 4). Stosownie do art. 28 ust. 3 ustawy o s.u.s. całkowita nieściągalność, o której mowa w ust. 2, zachodzi, gdy: 1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie; 2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze; 3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa; 4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym; 4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym; 5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję; 6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Jednakże w myśl art. 28 ust. 3a ustawy o s.u.s. należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Szczegółowe warunki umorzenia należności z tytułu składek zostały określone w wydanym na podstawie art. 3b ustawy o s.u.s. rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365). Stosownie do § 3 tego rozporządzenia Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku: 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności; 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. W okolicznościach niniejszej sprawy Zakład stwierdził, iż w przypadku skarżącego nie zachodzi żaden z przypadków całkowitej nieściągalności, o których mowa w art. 28 ust. 3 ustawy o s.u.s., co znajduje potwierdzenie w materiale sprawy. Powyższe nie było również kwestionowane przez skarżącego w postępowaniu administracyjnym, natomiast podniesiony w skardze zarzut niestwierdzenia w sprawie przesłanki z art. 28 ust. 1 ustawy o s.u.s. jest bezzasadny, gdyż z prawidłowego ustalenia organu znajdującego wyraz w materiale dowodowym sprawy wynika, że skarżący jest właścicielem nieruchomości, na której ustanowiono hipoteczne zabezpieczenie należności. Ponadto skarżący utrzymywał, że spłata należności z tytułu odsetek od zaległych składek, spowoduje niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych, nawiązując w ten sposób do przesłanki umorzenia przewidzianej w § 3 ust. 1 pkt 1 powołanego wyżej rozporządzenia. Stwierdzenie, że przesłanka ta nie zachodzi w przypadku skarżącego winna być zatem poprzedzona dokonaniem szczegółowych ustaleń faktycznych w zakresie sytuacji osobistej i materialnej skarżącego, które umożliwiają organowi ocenę, czy sytuacja materialna i życiowa skarżącego pozwala i w jakim zakresie na zapłatę należności. Postępowanie wyjaśniające w celu dokonania powyższych ustaleń winno być przeprowadzone przez organ administracyjny zgodnie z zasadą prawdy obiektywnej wyrażonej w art. 7 kpa, która wymaga, by organ administracji publicznej dokonał ustaleń zgodnych z rzeczywistym stanem rzeczy. Organ administracji jako gospodarz postępowania administracyjnego określa zakres postępowania wyjaśniającego oraz dobór środków dowodowych potrzebnych do należytego ustalenia stanu sprawy. Nie posiada jednak w tym względzie całkowitej dowolności, lecz powinien zmierzać do urzeczywistnienia zasady prawdy obiektywnej. Stąd organ jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy, co wynika z art. 77 § 1 kpa. Dokonane ustalenia istotnych okoliczności sprawy i ich ocena z punktu widzenia przesłanek umorzenia należności winna przy tym znajdować pełne odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji administracyjnej (art. 107 § 3 kpa). Należy przy tym zauważyć, iż decyzje w przedmiocie umarzania należności z tytułu składek podejmowane są w granicach tzw. uznania administracyjnego. Decyzje o takim charakterze, z uwagi na swój specyficzny charakter podlegają kontroli sądowej w ograniczonym zakresie. Sąd ma bowiem możliwość badać jedynie to, czy organ poprawnie przeprowadził postępowanie dowodowe, a dokonana przez niego ocena stanu faktycznego jest właściwa, zgodna z zasadami logiki i doświadczenia życiowego. Sądowa kontrola zmierza zatem wyłącznie do ustalenia, czy na podstawie określonych przepisów prawnych dopuszczalne było wydanie decyzji uznaniowej, czy organ przy jej wydaniu nie przekroczył granic uznania administracyjnego i czy uzasadnił rozstrzygnięcie sprawy dostatecznie zindywidualizowanymi przesłankami. Przenosząc powyższe na grunt niniejszej sprawy, należy stwierdzić, że zaskarżona decyzja czyni zadość powyższym wymogom. Jej wydanie zostało poprzedzone wyczerpującym zebraniem i analizą niezbędnego materiału dowodowego z uwzględnieniem oświadczeń skarżącego. Na tej podstawie organ poczynił prawidłowe ustalenia w zakresie sytuacji majątkowej i rodzinnej skarżącego, które zresztą nie były kwestionowane przez skarżącego. Nie ulega także wątpliwości i pozostawało poza sporem, że organ prawidłowo stwierdził w okolicznościach niniejszej sprawy, że nie zaistniała podstawa umorzenia określona w pkt 2 i pkt 3 ust. 1 § 3 ww. rozporządzenia, ponieważ skarżący nie wykazał zaistnienia jakiegokolwiek nadzwyczajnego zdarzenia, uniemożliwiającego opłacenie należności ani też by skarżący lub jego żona ze względu na stan zdrowia wymagali sprawowania opieki, co pozbawiałoby możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Istota sporu sprowadzała się natomiast do oceny, czy ze względu na sytuację majątkową i rodzinną opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, a więc czy została spełniona przesłanka umorzenia określona w § 3 ust. 1 pkt 1 ww. rozporządzenia. W tym zakresie Sąd również stwierdził, że stanowisko organu, iż powyższa przesłanka nie zachodzi w niniejszej sprawie zostało należycie uzasadnione i nie przekracza granic uznania administracyjnego. Jakkolwiek organ przyznał, że skarżący i jego żona znajdują się w trudnej sytuacji finansowej, to jednocześnie zwrócił w szczególności uwagę, że skarżący reguluje swoje zobowiązania cywilnoprawne – po [...] zł miesięcznie, co świadczy o możliwościach spłaty zadłużenia także z tytułu zaległych składek w dłuższym okresie czasu. Powyższe potwierdza sam skarżący, wnosząc o rozłożenie spłaty należności głównej na raty i deklarując spłatę w wysokości po 200 zł miesięcznie. Ponadto należy zauważyć, że z ustaleń organu, znajdujących potwierdzenie w materiale sprawy wynika, że skarżący jest właścicielem gruntów, na których została ustanowiona hipoteka przymusowa na rzecz Skarbu Państwa - Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Poznaniu, co daje gwarancję zaspokojenia należności z tytułu zaległych składek bez uszczerbku dla utrzymania koniecznego zobowiązanego i jego rodziny. Mając powyższe na względzie, należało oddalić skargę jako bezzasadną, o czym orzeczono jak w sentencji wyroku na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.).