III SA/Po 625/11

Dnia 19 października 2011 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Tadeusz M. Geremek Sędziowie WSA Marzenna Kosewska WSA Małgorzata Górecka ( spr.) Protokolant: st. sekr. sąd. Anna Piotrowska - Żyła po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 października 2011 roku przy udziale sprawy ze skargi K. M. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia r. nr w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne I. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 8 kwietnia 2011r. ; II. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana. K. zwróciła się z prośbą do ZUS o umorzenie długu byłego męża ciążącego na nieruchomości położonej w M., której stała się jedynym właścicielem – na mocy postanowienia Sądu Rejonowego. Podała, że utrzymuje jedno najmłodsze dziecko, na które były mąż nie łoży alimentów. Nie posiada oszczędności i utrzymuje się jedynie z pensji nauczycielki. Po przeprowadzeniu postępowania administracyjnego i zebraniu dowodów w sprawie decyzją z dnia 8 kwietnia 2011r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił– na podstawie art. 83 ust. 1 pkt. 3 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych ( Dz. U. Nr 11 z 2007 r., poz. 74 ze zm. ) oraz art. 17 ustawy z dnia 18 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz o zmianie niektórych innych ustaw ( Dz. U. Nr 241, poz. 2074 ze zm. ) umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne za okres 03/1996-12/1998 wraz z odsetkami w łącznej kwocie 40.563,84 zł. W uzasadnieniu powyższej decyzji organ I instancji podał, iż sporne należności zostały zabezpieczone na rzecz ZUS poprzez dokonanie wpisu hipoteki przymusowej na powyższej nieruchomości w dniu 26 stycznia 2007 r. Strona nie jest odpowiedzialna osobiście, stała się jedynie dłużnikiem rzeczowym. W ocenie organu w sprawie nie zachodzą przesłanki wymienione w art. 17 ustawy z dnia 18 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz o zmianie niektórych innych ustaw ( Dz. U. Nr 241, poz. 2074 ze zm. ), zgodnie z którym ZUS może umarzać należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, na Fundusz Pracy i na Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych ( należnych do dnia 31 grudnia 1998 r. ) oraz na ubezpieczenie rentowe w części finansowanej przez płatnika składek i na ubezpieczenie wypadkowe oraz na Fundusz Pracy i na Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych ( za okres od 1 stycznia 1999 r. do 31 grudnia 2001 r. ) – pomimo braku ich całkowitej nieściągalności, gdy zobowiązana do ich opłacania jest osoba fizyczna niepodlegająca przepisom ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. o restrukturyzacji niektórych należności publicznoprawnych od przedsiębiorców ( Dz. U. Nr 155, poz. 1287 ) – jeżeli przemawia za tym ważny interes tej osoby. Strona ma 47 lat, utrzymuje 18 letnia córkę – uczennicę liceum. Za pracę otrzymuje 2610,38 zł netto, z czego spłaca m. in. ratę pożyczki mieszkaniowej i ubezpieczenie – w sumie zostaje jej 2232,55 zł. Za 2/3 etatu w innym miejscu pracy otrzymuje 1248,19 zł netto. Jej stałe opłaty mieszkaniowe wynoszą 515,14 zł miesięcznie. Spłaca ponadto w sumie cztery kredyty bankowe. Zdaniem organu strona nie znajduje się w tak trudnej sytuacji materialnej, która uniemożliwiałby jej spłatę należności bez uszczerbku dla utrzymania swojej rodziny. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy strona podniosła argumenty dotyczące swojej trudnej sytuacji rodzinno – materialnej. Wskazała, iż zapis na hipotekę został ustanowiony już w trakcie trwania podziału majątku z byłym mężem. Po rozpatrzeniu wniosku Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia 26 maja 2011r. utrzymał w mocy powyższą decyzję. Organ odwoławczy ponownie rozpoznał zebrany w sprawie materiał dowodowy i za organem I instancji podał, iż nie stwierdzono przesłanek umożliwiających umorzenie przedmiotowego zadłużenia. Powtórzono argumenty o możliwości uiszczania spornych zaległości bez uszczerbku koniecznych kosztów utrzymania dla strony i jej rodziny. Skargę na powyższą decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu K., podnosząc argumenty dotyczące jej ciężkiej sytuacji materialnej i rodzinnej. Wniosła o uchylenie decyzji organów obu instancji. Wskazała, że nie ponosi odpowiedzialności za dług męża. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko i argumentację zawartą w uzasadnieniu skarżonej decyzji. Na rozprawie w dniu 19 października 2011 r. skarżąca wskazała, że od 1994 r. w jej małżeństwie był ustrój rozdzielności majątkowej, a hipoteka została ustanowiona w trakcie sprawy o podział majątku. Sąd Rejonowy przyznał stronie dom na własność, ponieważ były mąż nie przyczyniał się do jego powstania i utrzymania. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga zasługuje na jej uwzględnienie, aczkolwiek z powodów innych niż zostały w niej podniesione. Na wstępie wskazać należy, że zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne kontrolują działalność administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, nie są natomiast uprawnione do merytorycznego rozstrzygania o przedmiocie sprawy. Również w myśl art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153 poz. 1270 ze zm.) sądy administracyjne kontrolują zaskarżone akty tylko w zakresie ich zgodności z prawem ( legalności ) i nie mają uprawnień do merytorycznego rozstrzygania sprawy. Jednocześnie z przepisu art. 134 § 1 ostatnio cytowanej ustawy wynika, że Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Po przeanalizowaniu akt administracyjnych sprawy Sąd uznał, iż organ ubezpieczeniowy nie był uprawniony do merytorycznego rozpatrzenia wniosku skarżącej o umorzenie zaległości jej byłego męża w oparciu o podaną w zaskarżonym rozstrzygnięciu podstawę prawną. Strona skarżąca nie ponosiła odpowiedzialności osobistej wobec ZUS a jedynie z tego tytułu, że dług jej byłego męża zabezpieczono poprzez ustanowienie hipoteki przymusowej na nieruchomości, stanowiącej współwłasność skarżącej i jej byłego męża – do momentu dokonania podziału majątku i przyznania nieruchomości w całości skarżącej. Organy rozpatrywały wniosek skarżącej w trybie art. 17 ustawy z dnia 18 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz o zmianie niektórych innych ustaw ( Dz. U. Nr 241, poz. 2074 ze zm. ), zgodnie z którym ZUS może umarzać należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, na Fundusz Pracy i na Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych ( należnych do dnia 31 grudnia 1998 r. ) oraz na ubezpieczenie rentowe w części finansowanej przez płatnika składek i na ubezpieczenie wypadkowe oraz na Fundusz Pracy i na Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych ( za okres od 1 stycznia 1999 r. do 31 grudnia 2001 r. ) – pomimo braku ich całkowitej nieściągalności, gdy zobowiązana do ich opłacania jest osoba fizyczna niepodlegająca przepisom ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. o restrukturyzacji niektórych należności publicznoprawnych od przedsiębiorców ( Dz. U. Nr 155, poz. 1287 ) – jeżeli przemawia za tym ważny interes tej osoby. Wniosek o umorzenie należności wobec ZUS może wobec tego wnieść wyłącznie osoba fizyczna zobowiązana do ich opłacania w oparciu o powołane przez organ przepisy prawa. Tymczasem zarówno ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych oraz powołana przez organ ustawa o jej zmianie wskazują krąg podmiotów zobowiązanych do opłacania przedmiotowych składek jak i zobowiązanych do ponoszenia odpowiedzialności z tytułu nieopłaconych należności składkowych, do kręgu których to podmiotów skarżąca nie należy. Strona skarżąca nie była osobą zobowiązaną za powstanie spornego długu publicznoprawnego, a ZUS nie wydał jakiejkolwiek decyzji przenoszącej na nią odpowiedzialność za uiszczenie długu byłego męża. Jest ona zobowiązana wobec ZUS wyłącznie z powodu przejęcia w całości prawa własności nieruchomości obciążanej hipotecznie na rzecz ZUS. W przypadku ustanowienia hipoteki odpowiedzialność każdoczesnego właściciela nieruchomości wobec ZUS nie opiera się już na podstawowej pierwotnej więzi prawnej łączącej ZUS z dłużnikiem osobistym. Do właściciela nieruchomości nie będącego jednocześnie dłużnikiem osobistym wobec ZUS nie można wobec tego -w ocenie Sądu- stosować przepisów dotyczących uprawnień przysługujących dłużnikowi osobistemu ( zobowiązanemu do uiszczenia należności z powodu ich uprzedniego niepłacenia ) w zakresie możliwości starania się o ewentualne umorzenie należności publicznoprawnych z tytułu ubezpieczenia społecznego. Z tego względu wniosek skarżącej o umorzenie należności składkowych rozpoznawany przez organ we wskazanym powyżej trybie był niedopuszczalny, gdyż postępowanie administracyjne wszczęte na jego podstawie w trybie art. 17 ustawy z dnia 18 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz o zmianie niektórych innych ustaw ( Dz. U. Nr 241, poz. 2074 ze zm. ) było w istocie bezprzedmiotowe w rozumieniu art. 105 § 1 kpa. Skarżąca nie była bowiem w ogóle podmiotem uprawnionym do żądania wszczęcia postępowania takiego rodzaju ( zob. m. in. B. Adamiak, J. Borkowski, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, Warszawa 2006, s. 489 ). Należy przy tym wskazać, iż po wydaniu decyzji w pierwszej instancji, organ w piśmie z dnia 11 kwietnia 2011 r. adresowanym wobec strony ( k. 108-110 akt adm. ) działając na podstawie art. 56 ust. 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych ( Dz. U. Nr 157, poz. 1240 ze zm. ) odmówił skarżącej umorzenia przedmiotowych składek, powołując się na brak przesłanek wskazanych w tym przepisie. Pismo to posiada elementy decyzji administracyjnej w rozumieniu art. 107 kpa ( za wyjątkiem pouczenia o prawie zaskarżenia ), jednakże ten akt administracyjny nie podlegał bezpośrednio kontroli sądowej w niniejszym postępowaniu, nie była to bowiem decyzja organu I instancji poprzedzająca zaskarżoną decyzję organu II instancji. Niemniej Sąd zauważa, iż sprawa z wniosku skarżącej o umorzenie należności wobec ZUS nie może się toczyć ( jak już wskazano powyżej ) w trybie art. 17 ustawy z dnia 18 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz o zmianie niektórych innych ustaw ( Dz. U. Nr 241, poz. 2074 ze zm. ), z kolei aby uznać za zasadne oparcie postępowania z przedmiotowego wniosku na przepisie art. 56 ust. 1 pkt 5 ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych ( Dz. U. Nr 157, poz. 1240 ze zm. ), organ winien stwierdzić, iż sporne należności pieniężne ( zabezpieczone hipotecznie na nieruchomości skarżącej ) mają charakter cywilnoprawny w rozumieniu art. 55 tej ustawy. Tak więc czy w ogóle jest możliwym aby należności publicznoprawne jakimi są przedmiotowe należności składkowe stały się w stosunku do skarżącej należnościami cywilnoprawnymi. Niezależnie od tego wskazać należy, iż strona skarżąca ( jako tzw. dłużnik rzeczowy ) może dochodzić ochrony prawnej w ramach uregulowań prawnych wynikających z przepisów regulujących ustanawianie i prowadzenie hipotek oraz przepisów dotyczących uprawnień zobowiązanego w ramach prowadzonego postępowania egzekucyjnego. Ze względu na naruszenie przepisów postępowania i przepisów prawa materialnego ( art. 105 § 1 kpa w zw. z art. 17 ustawy z dnia 18 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz o zmianie niektórych innych ustaw ) w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy Sąd orzekł w pkt. 1 wyroku o uchyleniu decyzji obu instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt. 1 "a" i "c" ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm. ). O wstrzymaniu wykonania decyzji orzeczono na podstawie art. 152 tego aktu prawnego.