III SA/Po 662/11

Dnia 9 listopada 2011 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Mirella Ławniczak (spr.) Sędziowie WSA Marzenna Kosewska WSA Beata Sokołowska Protokolant: st. sekr. sąd. Katarzyna Skrocka – Nerka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 4 listopada 2011 roku przy udziale sprawy ze skargi A. Ś. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne oddala skargę Zakład Ubezpieczeń Społecznych [...] decyzją z dnia [...] czerwca 2011 roku skierowaną do A. Ś. odmówił umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne i fundusz pracy, oraz odsetek od tych należności, a także kosztów upomnienia, w łącznej kwocie 24.354,11zł. Decyzja została wydana po dokonaniu następujących ustaleń faktycznych. Wnioskodawca jest w posiadaniu nieruchomości, na której dokonano zabezpieczenia na kwotę 8.660,50zł. Prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną oraz córką. Dochód gospodarstwa domowego to świadczenie rentowe żony wnioskodawcy (501,50zł netto miesięcznie), które jest obciążone zajęciem egzekucyjnym (potrącenia wynoszą 203,80zł). Wnioskodawca jest osobą bezrobotną (prowadził działalność gospodarczą od marca 1994 roku do lutego 2001 roku). Wydatki związane z utrzymaniem to około 175zł. Wnioskodawca posiada zaległości z tytułu bieżących opłat (woda - 500zł, wywóz śmieci - 200zł). Rodzina otrzymuje wsparcie z Ośrodka Pomocy Społecznej. Pomoc otrzymana na przełomie 2008 i 2010 roku w postaci zasiłków pieniężnych oraz bonów żywnościowych wynosiła 6.822zł. Wnioskodawca poszukuje pracy, a w marcu 2010 roku uzyskał stypendium na czas trwania szkolenia w kwocie 860,40zł miesięcznie. Wnioskodawca posiada szereg zobowiązań wynikających z zaciągniętych kredytów na łączną kwotę 366.405zł. Wnioskodawca zalega z opłaceniem rachunków telefonicznych (3.761,49zł) oraz podatku od środków transportowych (242zł). Uzasadniając odmowę umorzenia należności Zakład wskazał, że córka wnioskodawcy ukończyła studia wyższe, co daję większe perspektywy w szukaniu i zdobyciu zatrudnienia, a tym samym wsparcia budżetu domowego. Kłopoty ze spłatą zaległych zobowiązań wskazują na niewłaściwe planowanie budżetu rodziny i nie są przesłanką do rezygnacji z wierzytelności publicznoprawnych, które korzystają z pierwszeństwa przy zaspokajaniu. W listopadzie 2000 roku małżonkowie Ś. dokonali sprzedaży nieruchomości będącej ich wspólną własnością (130.000zł), a w 2006 roku uczestniczyli w sprzedaży pawilonu handlowego za kwotę 45.000zł. Pomimo uzyskania znacznych kwot nie dokonali oni spłaty zadłużenia względem Zakładu, które istnieje od marca 1999 roku. Zaprzestanie prowadzenia działalności gospodarczej nie było wynikiem klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia, a zobowiązany nie jest ani osobą niezdolną do pracy, ani nie musi sprawować opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny. We wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy A. Ś. podtrzymał stanowisko o braku możliwości uregulowania zobowiązań wobec Zakładu, gdyż dochód jego rodziny wynosi jedynie 500zł miesięcznie. W konsekwencji decyzja odmawiająca umorzenia zaległości uderza w byt jego rodziny, a twierdzenia, że ma należycie gospodarować kwotą 500zł są "jakąś kpiną". Ponadto Wnioskodawca wskazał, że prowadzi gospodarstwo domowe jedynie z żoną. Córka wyjechała z kraju w poszukiwaniu pracy, a rodzice nie mają z nią żadnego kontaktu. Wyjaśnił także, że nie uzyskał pieniędzy ze sprzedaży nieruchomości bowiem ponad 100.000zł przejął bank. Natomiast Urząd Skarbowy umorzył Wnioskodawcy część należności uznając, że sytuacja jego rodziny jest katastrofalna. Zdaniem Wnioskodawcy zamknięcie działalności gospodarczej związane było z nadzwyczajnym zdarzeniem – w Polsce wybito całe owczarstwo po zlikwidowaniu PGR. Po przeprowadzeniu postępowania z wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy Zakład postanowił utrzymać w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu decyzji wyjaśniono, że przez ubóstwo należy rozumieć trwałe zagrożenie egzystencji oraz sytuację, w której po uiszczeniu zaległych należności zobowiązany nie będzie dysponował (wraz z najbliższą rodziną) środkami finansowymi pozwalającymi na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. Zakład jest zdania, że trudności płatnicze zobowiązanego mają charakter okresowy, a sytuacja finansowa rodziny ulegnie poprawie. W ocenie Zakładu żądanie umorzenia zaległości ma na celu zwolnienie spod egzekucji przyszłych, spodziewanych dochodów. Z kolei zachowanie czystego konta kosztem środków Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, Funduszu Zdrowia i Funduszu Pracy nie zasługuje na uwzględnienie. Powyższe stanowisko wsparto argumentacją, że na rynku pracy są miejsca pracy skierowane do ludzi w różnym wieku, z różnym wykształceniem i doświadczeniem życiowym. Wnioskodawca posiada wyższe wykształcenie, duża wiedzę i bogate doświadczenie zawodowe, co stawia go w uprzywilejowanej pozycji na rynku pracy. W ocenie Zakładu czteroletnie poszukiwanie pracy (wnioskodawca wyraża gotowość podjęcia pracy i korzysta z różnorodnych form pomocy, w szczególności szkolenia i kursy) może świadczyć o wykazywaniu nienależytej staranności w poszukiwaniu zatrudnienia, gdyż człowiek, który swoją sytuację określa jako "katastrofalną" podejmie się każdej pracy by utrzymać rodzinę. Zakład zaznaczył, że decydując się na zaciągnięcie licznych kredytów małżonkowie Ś. określali swoją sytuację finansowa jako stabilną, gdyż podpisanie umowy kredytu jest jednoznaczne z wyrażeniem gotowości do jego spłaty. Natomiast fakt, że rodzina ma problemy ze spłatą zobowiązań kredytowych nie może być przesłanką do rezygnacji Zakładu ze swoich wierzytelności, ponieważ zobowiązania publicznoprawne mają pierwszeństwo nad cywilnoprawnymi. A. Ś. skorzystał z prawa skargi do sądu administracyjnego. Zażądał zmiany wydanej decyzji. W uzasadnieniu skargi podniósł, że spełnia ustawowe warunki umorzenia zaległości na rzecz ZUS. Wyjaśnił, że spłata istniejących zaległości pozbawi zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych. Jedynym źródłem dochodu dwuosobowej rodziny jest świadczenie rentowe w wysokości 501,05zł. Gospodarowanie dochodem we wskazanej wysokości nie pozwala na uregulowanie powstałych zaległości. Zakład Ubezpieczeń Społecznych wniósł o oddalenie skargi i podtrzymał stanowisko przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych, określone m.in. przez art. 1 §1 i §2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz.1269) oraz art. 3 §1 ustawy z 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz.1270 ze zm. zwanej dalej p.p.s.a.) sprowadzają się do kontroli działalności administracji publicznej pod kątem zgodności z prawem tj. kontroli zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. W ramach przedmiotowej kontroli sądy administracyjne stosują środki określone w ustawie. Przedmiotem postępowania sądowoadministracyjnego nie jest, i nie może być, wyręczanie organów administracji publicznej w załatwianiu spraw administracyjnych. Sądy administracyjne, w razie uwzględnienia skargi, rozstrzygają o uchyleniu lub stwierdzeniu nieważność zaskarżonego aktu oraz zobowiązują organ administracji publicznej do określonego zachowania w toku dalszego załatwienia sprawy (R. Hauser, J. Drachal, E. Mzyk "Dwuinstancyjne sądownictwo administracyjne - omówienie podstawowych zasad i instytucji procesowych" Warszawa - Zielona Góra 2003, str. 22). Skarżący domaga się zmiany zaskarżonej decyzji. Takie żądanie wykracza poza kompetencje sądu administracyjnego. Środki prawne możliwe do zastosowania w okolicznościach niniejszej sprawy to uchylenie zaskarżonej decyzji w całości albo w części, stwierdzenie jej nieważności albo stwierdzenie wydania decyzji z naruszeniem prawa, jeżeli zachodzą przyczyny określone w Kodeksie postępowania administracyjnego lub w innych przepisach. W niniejszym postępowaniu kontrolą sądowoadministracyjną został objęty akt indywidualny (decyzja) o charakterze uznaniowym wydany w trybie i na podstawie przepisów ustawy z dnia 13 października 1998 roku o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. 2009r. nr 205, poz. 1585 ze zm.) oraz ustawy z dnia 14 czerwca 1960 roku – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. 2000r. nr 98, poz. 1071 ze zm.). Zgodnie z ustaleniami faktycznymi przyjętymi przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych, Skarżący wraz z żoną prowadzą dwuosobowe gospodarstwo domowe. Rodzina wnioskodawcy korzysta ze świadczeń Ośrodka Pomocy Społecznej (okresowe zasiłki pieniężne oraz bony żywnościowe). Zobowiązany nie osiąga żadnego dochodu, a jego żona pobiera świadczenie rentowe w wysokości 501,05zł (kwota wolna od egzekucji to 297,70zł). Miesięczne wydatki na leki i energię wynoszą 175zł. Wnioskodawca posiada zaległości w terminowym regulowaniu należności za wodę (500zł), wywóz śmieci (200zł) oraz usługi telefoniczne (3.761,49zł). Rodzina wnioskodawcy posiada szereg zobowiązań kredytowych na łączną kwotę około 370.000zł. Skarżący wraz z małżonką, najpierw w 2000 roku, a następnie 2006 roku, spieniężyli wspólny majątek za kwotę 175.000zł, lecz w żadnej części nie dokonali spłaty zadłużenia na rzecz ZUS (kwotę 100.000zł przejął bank tytułem spłaty kredytu). Skarżący jest właścicielem nieruchomości, na której Zakład dokonał zabezpieczenia własnych należności na kwotę 8.660,50zł. W ocenie Sądu organ rozpatrzyły cały materiał dowodowy (art. 77 §1 Kpa). Ustalenia faktyczne, co do sytuacji rodzinnej i majątkowej zobowiązanego, znajdują potwierdzenie w aktach sprawy administracyjnej i nie naruszają zasady swobodnej oceny materiału dowodowego (art. 80 Kpa). Przyjęte przez organ ustalenia faktyczne nie są kwestionowane przez Skarżącego, więc brak jest okoliczności uzasadniających stanowisko, iż naruszają one zasadę prawdy materialnej (art. 81 Kpa w związku z art. 7 Kpa). Z tego względu powołane powyżej ustalenia Sąd uznaje za prawidłowe i przyjmuje jako własne. Sąd nie stwierdził ani błędnej wykładni ani błędnego zastosowania prawa materialnego. Zakład Ubezpieczeń Społecznych prawidłowo uznał, że przepis art. 28 ustawy z dnia 13 października 1998 roku o systemie ubezpieczeń społecznych oparty jest na konstrukcji uznania administracyjnego. Oznacza to, że w zakresie umorzenia należności z tytułu składek, czy to z uwagi na całkowitą ich nieściągalność (art. 28 ust. 2 i 3 powołanej ustawy), czy też, pomimo braku całkowitej nieściągalności, lecz z uwagi na ważny interes osoby zobowiązanej oraz stan finansów ubezpieczeń społecznych (art. 28 ust. 3a i 3b przedmiotowej ustawy), Zakład Ubezpieczeń Społecznych ma prawo odmówić umorzenia zaległości także wówczas, gdy w konkretnej sprawie zostały spełnione przesłanki do wydania decyzji uwzględniającej wniosek o umorzenie. Skutkiem oparcia kompetencji orzeczniczych o uznanie administracyjne jest to, że strona postępowania nie ma roszczenia o wydanie rozstrzygnięcia o treści przesądzonej ustawowo. Wyjaśnić należy, że organ nie kwestionuje trudnej sytuacji materialnej Skarżącego i jego rodziny. Zakład nie skorzystał z możliwości umorzenia zaległości z uwagi na brak całkowitej nieściągalności zaległych składek oraz pozytywną prognozę, co do możliwości zaspokojenia wierzytelności z przyszłych dochodów oraz majątku. Uzasadnienie zaskarżonej decyzji ujawnia, że realizując kompetencję o charakterze uznania administracyjnego Zakład odniósł się nie tylko do ustawowych przesłanek przyznania ulgi w spłacie należności z tytułu składek, ale podejmując decyzję rozważał także słuszny interes strony i interes publiczny (art. 7 Kodeksu postępowania administracyjnego), w zakresie możliwości wyboru rozstrzygnięcia, czyli umorzenia zaległości bądź odmowy przyznania ulgi. Odnośnie braku przesłanki całkowitej nieściągalności wyjaśniono, że Skarżący jest właścicielem nieruchomości, na której zabezpieczono należność z tytułu składek. Trafnie wskazano, że należności publicznoprawne korzystają z egzekucyjnego pierwszeństwa w zaspokojeniu przy podziale kwot uzyskanych z egzekucji. Niewątpliwie są to okoliczności, które przemawiają za przyjęciem stanowiska o niespełnieniu przesłanki całkowitej nieściągalności należności w rozumieniu art. 28 ust. 2, 3a i 3b ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Uzasadniając odmowę umorzenia należności z tytułu składek, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności, Zakład wyjaśnił, że likwidacja działalności gospodarczej nie była wynikiem klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia, zobowiązany nie wykazał, iż jest osobą przewlekle chorą lub, że musi sprawować opiekę nad przewlekle chorym członkiem rodziny. Organ wskazał również, że obciążenia kredytowe zobowiązanego i jego małżonki wynikają z podejmowanych przez nich decyzji ekonomicznych. Odmawiając umorzenia zaległości pomimo trudnej sytuacji materialnej rodziny Zakład wyjaśnił, że przyznanie ulgi prowadziłoby do naruszenia interesu publicznego, gdyż skutkiem uwzględnienia żądania byłoby zwolnienie spod egzekucji przyszłych spodziewanych dochodów. W tym zakresie wskazano, że zobowiązany wyraża gotowość, podjęcia zatrudnienia i korzysta z różnorodnych form pomocy w tym zakresie. Rynek pracy oferuje stanowiska dla ludzi w różnym wieku o różnym doświadczeniu i kwalifikacjach zawodowych. Wyższe wykształcenie, bardzo duża wiedza oraz bogate doświadczenie zobowiązanego stawia go w uprzywilejowanej pozycji na rynku pracy. Ocenę o możliwościach znalezienia zatrudnienia, a tym samym prognozę, co do zaspokojenia należności ZUS z przyszłych dochodów, potwierdzają także załączone do skargi wyroki sądów powszechnych. Wynika z nich, że Skarżący podejmował zatrudnienie na stanowisku menagera handlowego. Wartość świadczeń zasądzonych na rzecz Skarżącego oraz wynikających z zawartej ugody to 98.932zł (k. 3, 5 i 7 akt sądowych). Z treści przedłożonych orzeczeń wynika także, że Skarżący dochodzi jeszcze roszczenia o wynagrodzenie za okres 3 lat w wysokości 137.200zł (k. 4 akt sądowych). Analiza akt administracyjnych oraz uzasadnienie zaskarżonej decyzji prowadzi do wniosku, że rozstrzygnięcie o odmowie umorzenia zaległości z tytułu składek zostało poprzedzone prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem administracyjnym. Organ w sposób wyczerpujący zebrał materiał dowodowy oraz rozważył i ocenił wszystkie okoliczności mogące mieć wpływ na wybór rozstrzygnięcia o udzieleniu lub odmowie udzielenia ulgi - w postaci umorzenia należności. Argumentacja skargi, że spłata zaległości na rzecz ZUS pozbawia rodzinę skarżącego możliwości zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych nie mogła prowadzić do uchylenia zaskarżonej decyzji. Powołana argumentacja jest bezprzedmiotowa, gdyż aktualnie Skarżący nie uzyskuje żadnego dochodu i nie opłaca należności na rzecz ZUS. Zatem nie może być mowy o tym, że opłacanie tych należności, czy też stosowane środki egzekucyjne, ograniczają istniejące możliwości zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych rodziny Skarżącego. Natomiast prognozowanie w tym zakresie należy odnieść do możliwości zarobkowych zobowiązanego. Wysokość świadczeń ze stosunku pracy dochodzonych oraz zasądzonych przez Skarżącego uzasadnia tezę, iż wysokość możliwych do osiągnięcia dochodów, po uwzględnieniu ograniczeń wynikających z prawa egzekucyjnego, będzie pozwalała na spłatę zaległości ZUS bez ograniczeń w zaspokajaniu podstawowych potrzeb życiowych. Zakład działał w zakresie uznania administracyjnego. Zatem, nawet po spełnieniu przesłanek prawem przewidzianym dla umorzenia należności z tytułu składek, mógł nie uwzględnić żądania Wnioskodawcy, jeśli okoliczności sprawy wskazują, że takie rozstrzygnięcie będzie naruszało interes publiczny, w szczególności może prowadzić do naruszenia zasady równoważnego traktowania powinności finansowych. W ocenie Sądu orzekającego w niniejszej sprawie okoliczności uzasadniające wybór rozstrzygnięcia są rzeczywiste i stanowią zgodną z prawem podstawę odmowy umorzenia zaległości z uwagi na obowiązek ochrony interesu publicznego, którym jest dbałość o stan finansów ubezpieczeń społecznych. Mając powyższe na względzie, na podstawie przepisu art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm.), orzeczono jak w sentencji wyroku.