III SA/Po 663/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Barbara Koś Sędziowie WSA Marzenna Kosewska WSA Walentyna Długaszewska (spr.) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 20 stycznia 2016 r. sprawy ze skargi F. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w Poznaniu z dnia ... w przedmiocie obciążenia kosztami postępowania egzekucyjnego I. uchyla zaskarżone postanowienie oraz poprzedzające je postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego ... II. zasądza od Dyrektora Izby Skarbowej w Poznaniu na rzecz strony skarżącej zwrot kosztów postępowania w kwocie ... Naczelnik Urzędu Skarbowego postanowieniem z dnia 24 grudnia 2014 r., działając na podstawie art. 64c § 1, 4 i 7 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (t.j. Dz.U. z 2014 r., poz. 1619 z późn. zm.; dalej: "u.p.e.a."), obciążył "X." z siedzibą we Wrocławiu kosztami postępowania egzekucyjnego prowadzonego na podstawie bankowego tytułu egzekucyjnego z dnia ..., wystawionego przez Bank S.A. i opatrzonego klauzulą wykonalności przez Sąd Rejonowy ... w dniu 5 października 2010 r., sygn. akt ..., wobec dłużnika ..., w kwocie ... zł. W uzasadnieniu organ egzekucyjny wskazał, że prowadził postępowanie egzekucyjne wobec ... na podstawie bankowego tytułu egzekucyjnego z dnia 18 czerwca 2010 r. opatrzonego klauzulą wykonalności. W ramach przeprowadzonej egzekucji organ dokonał czynności, z tytułu których na podstawie art. 64 u.p.e.a. powstały następujące opłaty: opłata za zajęcie wierzytelności z rachunku bankowego zobowiązanego w Banku ...w kwocie ... zł oraz opłata manipulacyjna w kwocie ... zł. W trakcie postępowania egzekucyjnego Bank S.A. poinformował organ egzekucyjny o dokonaniu cesji wierzytelności objętej tytułem wykonawczym nr DR/61/2010 z dnia 18 czerwca 2010 r. na rzecz "...". W związku z zaistnieniem przeszkody procesowej, która uniemożliwiła prowadzenie dalszej egzekucji na rzecz cesjonariusza, Naczelnik Urzędu Skarbowego umorzył w dniu 4 grudnia 2014 r. postępowanie egzekucyjne. Mając na uwadze fakt, że w trakcie prowadzonej egzekucji nie ściągnięto od zobowiązanego powstałych w ramach prowadzonego postępowania kosztów egzekucyjnych, zdaniem organu należało na podstawie art. 64c § 4 u.p.e.a. obciążyć nimi wierzyciela, orzekając na mocy art. 64c § 7 u.p.e.a. z urzędu w tym przedmiocie. Według organu, obciążenie cesjonariusza kosztami egzekucyjnymi wynika wprost z art. 509 § 1 i 2 Kodeksu cywilnego. Łącznie z wierzytelnością będącą przedmiotem przelewu na cesjonariusza przechodzą wszystkie prawa, ale też obciążenia (wady prawne), a odpowiedzialność za złożone w tym zakresie oświadczenia i zapewnienia wynika wprost z przepisów ustawy lub zawartych porozumień stron. Nie zmienia to jednak faktu, że w stosunkach zewnętrznych, m.in. z organem egzekucyjnym od chwili dokonania przelewu (według informacji cedenta od dnia 12 listopada 2013 r.) koszty egzekucyjne obciążają aktualnie uprawnionego do żądania od dłużnika spełnienia przedmiotowego świadczenia. "X." wniósł zażalenie od postanowienia Naczelnika Urzędu Skarbowego , wnosząc o jego uchylenie. Skarżący wskazał w pierwszej kolejności, że nie jest stroną postępowania egzekucyjnego, które było prowadzone z wniosku i na rzecz wierzyciela Bank S.A. (obecnie ... S.A.). Jak słusznie zauważono w postanowieniu o umorzeniu postępowania egzekucyjnego, na podstawie tytułu wykonawczego z dnia 18 czerwca 2010 r. może być prowadzona egzekucja wyłącznie na rzecz banku. Tym samym Fundusz nie miał możliwości wstąpienia w miejsce banku, a żadna czynność w sprawie nie mogła być podejmowana na rzecz Funduszu. Zdaniem skarżącego, również art. 509 § 1 i 2 Kodeksu cywilnego nie stanowi podstawy do obciążenia nabywcy wierzytelności kosztami postępowania egzekucyjnego. Niezależnie od powyższego, skarżący wskazał, że w sprawie brak jest podstaw faktycznych do wydania postanowienia o obciążeniu wierzyciela kosztami postępowania. Przepis art. 64c § 4 u.p.e.a. może mieć zastosowanie jedynie wówczas, gdy umorzenie postępowania egzekucyjnego następuje wobec stwierdzenia jej bezskuteczności. W niniejszej sprawie okoliczność taka nie zachodzi. Dyrektor Izby Skarbowej w Poznaniu postanowieniem z dnia ... działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w związku z art. 144 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz.U. z 2013 r., poz. 267 ze zm.; dalej: "k.p.a."), utrzymał zaskarżone orzeczenie w mocy. Organ odwoławczy wskazał, że poza oceną znajduje się rozpoznanie zasadności umorzenia postępowania egzekucyjnego wyrażonego w postanowieniu z dnia ..., gdyż orzeczenie to nie zostało zaskarżone i korzysta z waloru prawomocności. Co więcej, Fundusz nie zaprzeczył, że jest nabywcą wierzytelności przelanej przez cedenta, a także zachował dla siebie przekazany wraz z zaskarżonym postanowieniem tytuł wykonawczy. Zdaniem organu, przepis art. 512 Kodeksu cywilnego, stanowiący, że świadczenie może być spełnione do rąk zbywcy (cedenta) do czasu powiadomienia przez niego dłużnika o dokonanym przelewie, należy stosować odpowiednio w postępowaniu egzekucyjnym. Podstawowym przepisem, w oparciu o który organ egzekucyjny dokonał obciążenia wierzyciela kosztami egzekucyjnymi, był art. 64c § 4 w zw. z art. 64c § 1 u.p.e.a. Prowadzona egzekucja nie doprowadziła nawet do częściowego zaspokojenia wierzyciela. W związku z tym organ egzekucyjny w dniu umorzenia postępowania egzekucyjnego dokonał oceny aktualnego stanu kosztów egzekucyjnych oraz podmiotu, który za ich uregulowanie jest odpowiedzialny. Zdarzenie, które przyczyniło się do obciążenia konkretnego podmiotu kosztami egzekucyjnymi, zaistniało po stronie podmiotu, który zainicjował przedmiotowe postępowanie egzekucyjne. W związku z brakami tytułu wykonawczego (brakiem legitymacji czynnej cesjonariusza), organ egzekucyjny umorzył postępowanie i obciążył wierzyciela kosztami postępowania. Cesjonariusz bowiem niebędący bankiem nie jest uprawniony do posługiwania się tytułem wykonawczym. Skoro w wyniku dokonanego przelewu wierzytelności wstąpił w miejsce wierzyciela (podmiotu uprawnionego do żądania spełnienia świadczenia), zobowiązany jest ponieść koszty związane z umorzonym postępowaniem prowadzonym wobec dłużnika. "X." wniósł skargę na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w Poznaniu z dnia 23 kwietnia 2015 r., żądając stwierdzenia nieważności zaskarżonego postanowienia i poprzedzającego go postanowienia organu pierwszej instancji. Zdaniem skarżącego, przyczyną umorzenia postępowania egzekucyjnego w niniejszej sprawie nie jest stwierdzenie bezskuteczności tego postępowania, a zaistnienie przeszkody formalnoprawnej – utraty legitymacji dotychczasowego wierzyciela do dalszego prowadzenia postępowania. Podkreślił, że odstąpienie od ogólnej zasady ponoszenia kosztów egzekucji przez dłużnika i możliwość zastosowania instytucji odpowiedzialności wierzyciela muszą wynikać wyraźnie z postanowień ustawy oraz być udowodnione przez organ egzekucyjny. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje. W myśl art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; dalej: "p.p.s.a."), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a tej ustawy. Innymi słowy, sąd obowiązany jest zasadniczo dokonać oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji także wtedy, gdy dany zarzut nie został podniesiony w skardze. Po przeprowadzeniu kontroli zaskarżonego aktu według powyższych kryteriów Sąd uznał, że skarga zasługiwała na uwzględnienie, gdyż organy administracyjne naruszyły przepisy postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na rozstrzygnięcie sprawy. Spór pomiędzy stronami niniejszego postępowania dotyczył tego, czy w sytuacji, gdy w toku postępowania egzekucyjnego (po zbiegu egzekucji) doszło, w wyniku cesji wierzytelności, do następstwa prawnego po stronie wierzyciela, lecz niedopuszczalne było nadanie klauzuli wykonalności na rzecz nowego wierzyciela – i z tego powodu organ egzekucyjny umorzył postępowanie na podstawie art. 59 § 1 pkt 10 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (t.j. Dz.U. z 2014 r., poz. 1619 z późn. zm.; dalej: "u.p.e.a.") – dopuszczalne było obciążenie nowego wierzyciela kosztami administracyjnego postępowania egzekucyjnego na podstawie art. 64c § 4 tej ustawy. Sąd stwierdził, że w rozpoznawanej sprawie nie istniała podstawa prawna dla obciążenia skarżącego kosztami postępowania egzekucyjnego. Podstawy takiej nie stanowił art. 64c § 4 u.p.e.a., który znajduje zastosowanie wyłącznie w przypadku, gdy koszty egzekucyjne nie mogą być ściągnięte od zobowiązanego. Dokonując wykładni przepisów ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji w zakresie odpowiedzialności za koszty egzekucyjne, Dyrektor Izby Skarbowej w Poznaniu wyszedł z prawidłowego założenia, że co do zasady koszty te obciążają zobowiązanego, o czym stanowi art. 64c § 1 zd. 2 u.p.e.a. Natomiast od zasady tej ustawodawca przewidział wyjątki, wynikające z art. 64c § 2–4 u.p.e.a. Otóż, jeżeli tytuł wykonawczy zawiera wady uniemożliwiające przeprowadzenie postępowania egzekucyjnego, które nie mogły być znane organowi egzekucyjnemu w chwili skierowania tego tytułu do egzekucji, wierzyciel niebędący jednocześnie organem egzekucyjnym obowiązany jest uiścić, tytułem zwrotu wydatków poniesionych przez organ egzekucyjny, kwotę wynoszącą 3 zł 40 gr (§ 2). Jeżeli zaś po pobraniu od zobowiązanego należności z tytułu kosztów egzekucyjnych okaże się, że wszczęcie i prowadzenie egzekucji było niezgodne z prawem, należności te, wraz z naliczonymi od dnia ich pobrania odsetkami ustawowymi, organ egzekucyjny zwraca zobowiązanemu, a jeżeli niezgodne z prawem wszczęcie i prowadzenie egzekucji spowodował wierzyciel, obciąża nimi wierzyciela (§ 3). Ponadto wierzyciel pokrywa koszty egzekucyjne, jeżeli nie mogą być one ściągnięte od zobowiązanego (§ 4). Z prawidłowo poczynionych założeń Dyrektor Izby Skarbowej w Poznaniu wyprowadził nieuprawnione wnioski. Wbrew twierdzeniom organu nadzoru, w rozpoznawanym przypadku nie zaistniała sytuacja, o której mowa w art. 64c § 4 u.p.e.a. Skarżący trafnie wskazał w uzasadnieniu skargi, że przyczyną umorzenia postępowania egzekucyjnego nie było stwierdzenie bezskuteczności postępowania (a ściślej rzecz ujmując – nieściągalności egzekwowanej należności). W sentencji postanowienia z dnia 4 grudnia 2014 r. o umorzeniu postępowania egzekucyjnego, prowadzonego względem ..., Naczelnik Urzędu Skarbowego wskazał jako podstawę prawną rozstrzygnięcia przepis art. 59 § 1 pkt 10 u.p.e.a. w związku z art. 797 § 1 i 355 § 1 w zw. z art. 13 §2 Kodeksu postępowania cywilnego. W uzasadnieniu tego orzeczenia organ egzekucyjny wyjaśnił, że w związku z faktem, iż "X." nie posiada legitymacji czynnej do występowania w sprawie w charakterze wierzyciela należało działając na podstawie art. 59 § 1 pkt 10 u.p.e.a. umorzyć postępowanie z uwagi na jego niedopuszczalność. W związku z powyższym stwierdzić należy, że przesłanką umorzenia postępowania egzekucyjnego w badanej sprawie nie była nieściągalność należności (czy jak stanowi art. 59 § 2 u.p.e.a. stwierdzenie, że w postępowaniu egzekucyjnym dotyczącym należności pieniężnej nie uzyska się kwoty przewyższającej wydatki egzekucyjne), lecz niedopuszczalność prowadzenia postępowania egzekucyjnego z innej przyczyny, aniżeli wskazane w art. 59 § 1 pkt. 1–9 u.p.e.a. W wyniku cesji wierzytelności przysługującej "Bank S.A.", objętej tytułem wykonawczym nr ...., na rzecz "X.", doszło do następstwa prawnego, jednak podmiot ten nie był uprawniony do skutecznego wstąpienia w sytuację procesową wierzyciela w prowadzonym postępowaniu egzekucyjnym. Niedopuszczalne było bowiem nadanie klauzuli wykonalności na rzecz niebędącego bankiem nabywcy wierzytelności objętej bankowym tytułem egzekucyjnym (zob. uchwała SN z dnia 2 kwietnia 2004 r., sygn. akt III CZP 9/04, OSNC 2005 nr 6, poz. 98). Zasadnie zwrócił uwagę skarżący, że odstąpienie od ogólnej zasady ponoszenia kosztów egzekucyjnych przez zobowiązanego i możliwość wdrożenia instytucji odpowiedzialności wierzyciela za te koszty musi wynikać wyraźnie z postanowień ustawy. Wniosek taki wynika już choćby z reguły exceptiones non sunt extendendae, która w analizowanym przypadku znajduje zastosowanie w odniesieniu do wyjątków z art. 64c § 3 i § 4 u.p.e.a. Jeśli zatem ustawodawca zdecydowałby – jak chce organ odwoławczy – o możliwości obciążenia wierzyciela kosztami egzekucyjnymi w sytuacji nabycia wierzytelności przez podmiot, który nie posiada zdolności do wstąpienia w uprawnienia i obowiązki wierzyciela w toczącym się postępowaniu egzekucyjnym, postanowiłby o tym expressis verbis w przepisie ustawy egzekucyjnej. Należy podzielić stanowisko strony skarżącej odnośnie niedopuszczalności doszukiwania się podstawy obciążenia wierzyciela kosztami egzekucyjnymi w przepisach odrębnych ustaw, w tym zwłaszcza innych gałęzi prawa. Niewłaściwe są zatem zabiegi interpretacyjne obu instancji, polegające na wskazywaniu przepisów art. 509 § 1 i 2 Kodeksu cywilnego, jako uzasadniającego wydanie zaskarżonego orzeczenia. Przy ponownym rozpoznawaniu sprawy organy administracyjne uwzględnią ocenę prawną poczynioną przez Sąd. Biorąc pod uwagę powyższe Sąd orzekł w punkcie I sentencji o uchyleniu zaskarżonego postanowienia oraz poprzedzającego je postanowienia organu egzekucyjnego na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) oraz art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; dalej: "p.p.s.a."). W punkcie II Sąd orzekł o zwrocie stronie skarżącej kosztów postępowania sądowego zgodnie z art. 200 i art. 205 § 2 i 4 p.p.s.a. Na koszty postępowania w kwocie ... zł złożyły się: uiszczony wpis od skargi w wysokości ... zł, opłata skarbowa od pełnomocnictwa w kwocie ... zł oraz koszty zastępstwa procesowego w wysokości ...zł, określone na podstawie § 14 ust. 2 pkt 1 lit. a) w zw. z § 6 pkt 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (tekst jedn. Dz.U. z 2013 r., poz. 490 ze zm.).