III SA/Po 678/13

Dnia 10 grudnia 2013 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Walentyna Długaszewska ( spr.) Sędziowie WSA Barbara Koś WSA Tomasz Świstak Protokolant: st. sekr. sąd. Anna Piotrowska - Żyła po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 grudnia 2013 roku przy udziale sprawy ze skargi KS na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] nr [..] w przedmiocie umorzenia postępowania w części należności z tytułu nieopłaconych składek I. stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji, u II. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana. K. S. pismem z dnia [...] czerwca 2008 r. wniósł o umorzenie należności z tytułu nieopłaconych składek wraz z odsetkami. Zakład Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w P., po przeprowadzeniu postępowania administracyjnego, decyzją nr [...] z dnia [...] września 2011r., na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3, art. 28 ust. 1-4 oraz art. 32 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t. j. Dz. U. Nr 205 z 2009 r., poz. 1585 ze zm.): w oparciu o art. 28 ust. 1-4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych odmówił umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne finansowanych przez płatnika za okres [...], [...], [...] wraz z odsetkami za zwłokę, składek na ubezpieczenie zdrowotne finansowanych przez płatnika za okres [...], [...], [...] wraz z odsetkami za zwłokę i składek na Fundusz Pracy i FGŚP finansowanych przez płatnika za okres [...], [...], [...] wraz z odsetkami; w oparciu o art. 28 ust. 3 a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych odmówił umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne za ubezpieczonego będącego jednocześnie płatnikiem składek za okres [...], [...] wraz z odsetkami za zwłokę, składek na ubezpieczenie zdrowotne finansowanych przez płatnika za okres [....], [...], [...] wraz z odsetkami za zwłokę i składek na Fundusz Pracy finansowanych przez ubezpieczonego będącego jednocześnie płatnikiem składek za okres [....], [...], [...] wraz z odsetkami. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że z materiału dowodowego zebranego w sprawie wynika, iż nie zachodzą przesłanki całkowitej nieściągalności wymienione w art. 28 ust 3 ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych. Wnioskodawca jest zatrudniony na czas nieokreślony z wynagrodzeniem w wysokości [...] zł netto, otrzymuje ponadto rentę w kwocie [...] zł netto. Z tytułu prowadzonej egzekucji, co miesiąc potrącana jest kwota ok. [...] zł. Strona prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z H. D., która ma orzeczony umiarkowany stopień niepełnosprawności i pobiera świadczenie emerytalne w wysokości [...] zł netto. Stałe miesięczne wydatki związane z utrzymaniem wynoszą ok. [...] zł. Zobowiązany ponosi ponadto – według własnego oświadczenia - wydatki związane z leczeniem ([...] do [...] zł), dojazdem do pracy ([...] zł), rehabilitacją ([...] zł), kredytem hipotecznym ([...] zł) i ubezpieczeniem mieszkania ([...] zł). Kredyt jest zaciągnięty przez H. D. a K. S. dobrowolnie dokonuje jego spłaty. Strona nie posiada majątku, ani zobowiązań publiczno i cywilnoprawnych. Nie korzysta z pomocy społecznej. W 2002 i 2004 r. wnioskodawca przebywał w ośrodku rehabilitacyjno-wczasowym i Szpitalu Uzdrowiskowym z powodu choroby płuc, żylaków kończyn dolnych i choroby niedokrwiennej serca. Na podstawie orzeczenia lekarza ZUS K. S. został uznany za całkowicie niezdolnego do pracy w okresie od [...] grudnia 2002 r. do czerwca 2003 r. W październiku 2007 r. przebywał na Oddziale Pulmonologii. Wnioskodawca załączył do akt sprawy szereg zaświadczeń lekarskich ZLA o niezdolności do pracy w latach 2001- 2002. Przedstawił też orzeczenie z dnia [...] maja 2011 r. o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności H. D. Organ wskazał również, że za okres 02/2000 – 06/2001 Naczelnik Urzędu Skarbowego Poznań – Nowe Miasto prowadził wobec K. S. na podstawie tytułów wykonawczych z dnia [...] lipca 2001 r., [...] listopada 2001r. oraz [...] lutego 2002 r. postępowanie egzekucyjne, które zostało umorzone. Organ wskazał też, że z uwagi na ujawnienie składnika majątkowego ZUS I Oddział w P. Inspektorat w P. wystawił tytuły wykonawcze z [...] marca 2008 r. nr [...], na których podstawie dokonano skutecznego zajęcia wynagrodzenia zobowiązanego za pracę. Istnieje wobec tego możliwość prowadzenia skutecznej egzekucji. W ocenie Zakładu, wnioskodawca nie wykazał ponadto konieczności umorzenia należności z tytułu składek ze względu na trudną sytuację rodzinną czy zdrowotną (§ 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne). Strona nie udokumentowała trudnej sytuacji finansowej, czy zdrowotnej - swojej oraz H. D., która zgodnie z orzeczeniem lekarza ZUS nie wymaga stałej lub długotrwałej opieki ani pomocy innej osoby w związku z umiarkowanym stopniem niepełnosprawności. Dochód netto na członka gospodarstwa domowego wynosi [...] zł, a ponieważ umorzenie należności z tytułu składek jest zastrzeżone dla sytuacji szczególnie drastycznych ZUS nie uwzględnił wniosku o umorzenie zaległych składek. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy K. S. wskazał, że organy popełniły szereg błędów w postępowaniu administracyjnym i egzekucyjnym. Zakład dokonał zajęcia rachunku bankowego za już uiszczone należności za styczeń 1997 r. Po przedstawieniu dowodu wpłaty egzekucję umorzono, ale wpłynęła ona ujemnie na dobrą opinię strony w banku, który odmówił kredytu w kwocie zł zaproponował udzielenie kredytu na kwotę [...] zł na okres 7 miesięcy. Niższy kredyt spowodował konieczność zwolnienia [...] pracowników i pojawienie się problemów z odzyskaniem wierzytelności od kontrahentów. W piśmie z dnia [...] listopada 2011 r. zobowiązany stwierdził, że przed wydaniem decyzji z dnia [...] września 2011r. nie toczyło się postępowania egzekucyjne wobec świadczenia zajętego w dniu [...] września 2011 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w P., po ponownym rozpatrzeniu wniosku, decyzją nr [...] z [...] stycznia 2012 r. wydaną na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3, art. 28 ust. 1-4 oraz art. 32 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t. j. Dz. U. Nr 205 z 2009 r., poz. 1585 ze zm.)i §3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ( Dz. U. Nr 141, poz. 1363 ) oraz art. 138 kpa: utrzymał w mocy decyzję Zakładu z dnia [...] września 2011 r. Organ ponownie wskazał, że nie ma podstaw do uwzględnienia wniosku w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek. Nie zachodzi całkowita nieściągalność przedmiotowego zobowiązania, gdyż strona posiada stały dochód (wynagrodzenie za pracę, rentę). Dyrektor I Oddziału ZUS w P. dokonał zajęcia wynagrodzenia za pracę strony i postępowanie egzekucyjne jest skuteczne. W ocenie Zakładu brak też przesłanek wskazanych w rozporządzeniu z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek. Łączny dochód netto zobowiązanego i H. D. wynosi po uwzględnieniu potrąceń [...] zł – tj. po ok. [...] zł na osobę. Miesięczne wydatki wynoszą [...] zł. Nie można stwierdzić ubóstwa, gdyż minimum socjalne wg danych za 2010 r. dla gospodarstwa emeryckiego wynosi [...] zł tj. [...] zł na osobę. Strona nie wykazała ponadto, że jest niezdolna do wykonywania pracy zawodowej ani, że jest zmuszona do korzystania z pomocy Ośrodka Pomocy Społecznej. Organ wskazał ponadto, że na podstawie tytułów wykonawczych z [...] września 2011 r. i [...] września 2011 r. wszczęto egzekucję administracyjną, dokonując dalszego zajęcia wynagrodzenia za pracę i renty oraz tak jak we wcześniejszej decyzji wskazał na tytuły wykonawcze z [...] lipca 2001 r., [...] listopada 2001 r., [...] lutego 2002r. oraz z [...] marca 2008 r. nie odnosząc się do kwestii ewentualnego przedawnienia części należności. K. S. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu skargę na powyższą decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, domagając się umorzenia spornych i nieprzedawnionych należności z tytułu skladek. Skarżący podniósł jednocześnie zarzut przedawnienia należności za maj i czerwiec oraz za okres od października do grudnia 2011 r. z powodu wydania decyzji I i II instancji po upływie 10 letniego okresu przedawnienia. Do skargi załączono pismo ZUS z dnia [...] listopada 2011 r. informujące stronę o tym, że z uwagi na przedawnienie należności za okres od [...] do [...] r. odstąpiono od ich dochodzenia, a na podstawie decyzji z [...] maja 2008 r. wystawiono tytuły wykonawcze za okres od [...] do [...] r. Jednocześnie upomnienie wystawione w dniu [...] września 2011 r. obejmujące należności za okres od [...] do [...] było w ocenie organu nieuzasadnione. W odpowiedzi na skargę Zakład Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w P. wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko i argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wyrokiem z dnia 23 sierpnia 2012 r. sygn. III SA/Po 458/12 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu uchylił zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu wyroku Sąd wskazał, że w sprawie dotyczącej umorzenia zaległości organ administracyjny może rozważać taką możliwość jedynie odnośnie składek istniejących, wymagalnych, a więc takich, które nie uległy przedawnieniu z powodu upływu odpowiednich terminów ustawowych. W ocenie Sądu, Zakład nie wyjaśnił istotnej kwestii, a mianowicie, czy część spornych należności z tytułu składek wraz z odsetkami nie wygasła na skutek przedawnienia, co stanowiłoby przeszkodę prawną w prowadzeniu sprawy w przedmiocie ich ewentualnego umorzenia. Zgodnie bowiem z art. 59 § 1 Ordynacji podatkowej (stosowanym do należności Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na mocy art. 31 ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych) należności z tytułu składek wygasają między innymi na skutek przedawnienia. Wygaśnięcie należności sprawia, że nie mogą być one skutecznie dochodzone przez podmiot uprawniony. W ocenie Sądu brak bliższych wyjaśnień organu II instancji w zakresie tego, dlaczego część należności za okres od [...] r. nie podlegała ostatecznie przedawnieniu powoduje, że decyzja ta nie poddaje się pełnej kontroli sądowej w zakresie przestrzegania przez organ z urzędu przepisów dotyczących przedawnienia należności. Nie wiadomo bowiem, czy faktycznie zaistniały podstawy do zawieszenia biegu okresu przedawnienia należności wobec Zakładu za okres od [...]. Po ponownym rozpoznaniu sprawy, Zakład Ubezpieczeń Społecznych w dniu [...] marca 2013r.wydał dwie decyzje. Decyzją nr [...] z dnia [...] marca 2013 r. która jest przedmiotem rozpoznania w niniejszej sprawie, organ działając na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3 i ust. 4, art. 123 ustawy z dnia 13 października I998r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst jedn. Dz. U, z 2009r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.) oraz na podstawie art. 105 § 1 k.p.a. umorzył postępowanie w części dotyczącej należności z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenia społeczne za okres od [...]. do [...]., ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy za okres od [...]. do [...]. W uzasadnieniu decyzji wskazano, że w toku postępowania Zakład ustalił, że obowiązek opłacenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne za wskazane wyżej okresy, wygasł z uwagi na ich przedawnienie, zgodnie z art. 24 ust. 4 i art. 31 ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych w zw. z art. 59 § 1 pkt 9 Ordynacji podatkowej. Wobec braku zaległości z tytułu składek za ww. okres, organ stwierdził, że postępowanie wszczęte w sprawie umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek stało się bezprzedmiotowe. Decyzją nr [...] z dnia [...] marca 2013 r., wydaną na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3,i ust.4, art. 28 ust. 1- 4 oraz art. 32 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t. j. Dz. U. Nr 205 z 2009 r., poz. 1585 ze zm.) i § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ( Dz. U. Nr 141, poz. 1363) oraz art. 138 kpa: Zakład Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy decyzję z dnia [...] września 2011 r. nr [...] odmawiającą umorzenia zadłużenia z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne za okres [...], [...], [...], składek na ubezpieczenie zdrowotne za okres [...], od [...] do [...] i składek na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń pracowniczych za okres [...], [...], od [...] do [...] . K. S. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu na obie wskazane wyżej decyzje. W skardze rozpatrywanej w niniejszej sprawie, dotyczącej decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nr [...] z dnia [...] marca 2013 r. skarżący domaga się uchylenia zaskarżonej decyzji. W odpowiedzi na skargę Zakład Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje : Skarga jest uzasadniona, aczkolwiek z innych powodów niż podniesione w skardze. Zgodnie z art. 1, art. 2 i art. 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012r., poz. 270), zwanej dalej p.p.s.a., wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli, Sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy i przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Ponadto, Sąd stwierdza nieważność decyzji, jeżeli zachodzą przyczyny określone w art. 156 Kodeksu postępowania administracyjnego lub w innych przepisach (art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Przedmiotem zaskarżenia w niniejszej sprawie jest decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] marca 2013 r., nr [...], którą organ działając na podstawie art. 105 § 1 kpa umorzył postępowanie w części dotyczącej należności z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenia społeczne za okres od [...]. do [...]., ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy za okres od [...]. do [...]. Wskazana decyzja wydana została przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych, po uchyleniu przez Wojewódzki Sąd Administracyjny decyzji nr [...] z [...] stycznia 2012 r. W decyzji z dnia z [...] stycznia 2012 Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił skarżącemu umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne i składek na Fundusz Pracy i FGŚP (m.in.) za okres objęty ww. decyzją nr [...]. Z uwagi na to, że zaskarżona decyzja wydana została na skutek wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, w pierwszej kolejności należy wskazać, że charakter rozstrzygnięć Zakładu w takim postępowaniu w sposób bezpośredni zdeterminowany jest zasadą dwuinstancyjności postępowania administracyjnego. Jej istota polega na dwukrotnym rozpatrzeniu i rozstrzygnięciu tej samej sprawy wyznaczonej treścią zaskarżonej decyzji. Organ odwoławczy zatem rozpatruje i rozstrzyga merytorycznie tę samą sprawę w jej całokształcie a więc ma obowiązek rozpatrzyć wszystkie żądania strony i ustosunkować się do nich w uzasadnieniu swojej decyzji. Jednocześnie art. 138 § 1 k.p.a. określa wyczerpująco rodzaje decyzji, które mogą zapaść w postępowaniu odwoławczym, które są bezwzględnie wiążące dla organu odwoławczego, w tym znaczeniu, że decyzja, która nie mieści się w ramach tego przepisu, stanowi rażące naruszenie prawa (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 marca 1993 r. sygn. akt IV SA 1245/92 i IV SA 1252/92 niepubl.). Tak więc organ odwoławczy wydaje decyzję, w której 1) utrzymuje w mocy zaskarżoną decyzję albo 2) uchyla zaskarżoną decyzję w całości albo w części i w tym zakresie orzeka co do istoty sprawy albo uchylając tę decyzję - umarza postępowanie pierwszej instancji w całości albo w części, albo 3) umarza postępowanie odwoławcze Jak wynika zatem z powyższego, zaskarżone rozstrzygniecie Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wydane zostało z naruszeniem wskazanych przepisów. Wydana przez organ decyzja nie rozstrzyga tej samej sprawy, będącej przedmiotem wniosku o ponowne rozstrzygnięcie, w jej całokształcie, a odnosi się wyłącznie do części żądania zawartego we wniosku o umorzenie zaległych składek. Przy czym, organ nie wyjaśnił, na jakiej podstawie, rozpoznając wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej decyzją nr [...] z dnia [...] września 2011 r. wydał dwie odrębne decyzje nr [...] i nr [...]. Ponadto, stwierdzając w postępowaniu odwoławczym, będącym skutkiem wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, tak, jak to ma miejsce w rozpatrywanej sprawie, że zachodzą podstawy do umorzenia postępowania wszczętego na skutek wniosku o umorzenie zaległych składek, z uwagi na ich przedawnienie, Zakład Ubezpieczeń Społecznych powinien był, przede wszystkim, uchylić zaskarżoną decyzję w części dotyczącej przedawnionych należności i w tym zakresie umorzyć postępowanie pierwszej instancji na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 kpa. Tymczasem, organ odwoławczy umorzył postępowanie na podstawie art. 105 § 1 k.p.a., a więc jakby zapominając, że działa jako organ odwoławczy i jednocześnie z naruszeniem wskazanych wyżej przepisów. Wskazane wyżej naruszenia prawa, skutkujące koniecznością wyeliminowania z obrotu prawnego zaskarżonej decyzji, uniemożliwiają Sądowi dokonanie kontroli zaskarżonej decyzji w świetle pozostałych, podniesionych w skardze zarzutów. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Zakład Ubezpieczeń Społecznych ponownie rozpozna wniosek K. S. o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej decyzją nr [...] z dnia [...] września 2011 r. uwzględniając poczynione wyżej rozważania, jak również wskazania zawarte w wyroku Wojewódzkiego Sadu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 23 sierpnia 2012 r. ,wydanego w sprawie o syg akt III SA/Po 458/12 Wobec powyższego, Sąd uznając, że zaskarżona decyzja wydana została z rażącym naruszeniem wskazanych wyżej przepisów, na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 oraz art.152 p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji wyroku. Sąd nie orzekał o kosztach zastępstwa prawnego ustanowionego na zasadzie prawa pomocy, z uwagi na brak wniosku pełnomocnika w tym zakresie, zawierającego stosowane oświadczenie, że opłaty nie zostały zapłacone w całości lub w części. Kwestię zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej, przyznanej stronie w ramach prawa pomocy reguluje przepis art. 250 p.p.s.a , z którego wynika,( m.in.), że wyznaczony adwokat otrzymuje wynagrodzenie odpowiednio według zasad określonych w przepisach o opłatach za czynności adwokatów w zakresie ponoszenia kosztów nieopłaconej pomocy prawnej oraz zwrotu niezbędnych i udokumentowanych wydatków. Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2001 r. w sprawie w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w § 20 wyraźnie wskazuje na obowiązek złożenia wniosku o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej, który powinien zawierać oświadczenie, że opłaty nie zostały zapłacone w całości lub w części, co jest warunkiem zwrotu takich kosztów.