III SA/Po 679/13

Dnia 10 grudnia 2013 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Walentyna Długaszewska ( spr.) Sędziowie WSA Barbara Koś WSA Tomasz Świstak Protokolant: st. sekr. sąd. Anna Piotrowska - Żyła po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 grudnia 2013 roku przy udziale sprawy ze skargi KS na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek I. stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji, II. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana. K.S. pismem z dnia [...] czerwca 2008 r. wniósł o umorzenie należności z tytułu nieopłaconych składek wraz z odsetkami. Zakład Ubezpieczeń Społecznych P., po przeprowadzeniu postępowania administracyjnego, decyzją nr ... z dnia ... 2011r., na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3, art. 28 ust. 1-4 oraz art. 32 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t. j. Dz. U. Nr 205 z 2009 r., poz. 1585 ze zm.): w oparciu o art. 28 ust. 1-4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych odmówił umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne finansowanych przez płatnika za okres [...] wraz z odsetkami za zwłokę, składek na ubezpieczenie zdrowotne finansowanych przez płatnika za okres [...] wraz z odsetkami za zwłokę i składek na Fundusz Pracy i FGŚP finansowanych przez płatnika za okres [...] wraz z odsetkami; w oparciu o art. 28 ust. 3 a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych odmówił umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne za ubezpieczonego będącego jednocześnie płatnikiem składek za okres [...] wraz z odsetkami za zwłokę, składek na ubezpieczenie zdrowotne finansowanych przez płatnika za okres [...] wraz z odsetkami za zwłokę i składek na Fundusz Pracy finansowanych przez ubezpieczonego będącego jednocześnie płatnikiem składek za okres [...] wraz z odsetkami. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że z materiału dowodowego zebranego w sprawie wynika, iż nie zachodzą przesłanki całkowitej nieściągalności wymienione w art. 28 ust 3 ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych. Wnioskodawca jest zatrudniony na czas nieokreślony z wynagrodzeniem w wysokości [...] zł netto, otrzymuje ponadto rentę w kwocie [...] zł netto. Z tytułu prowadzonej egzekucji, co miesiąc potrącana jest kwota ok. [...] zł. Strona prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z H.D., która ma orzeczony umiarkowany stopień niepełnosprawności i pobiera świadczenie emerytalne w wysokości [...] zł netto. Stałe miesięczne wydatki związane z utrzymaniem wynoszą ok. [...]zł. Zobowiązany ponosi ponadto – według własnego oświadczenia - wydatki związane z leczeniem (... zł), dojazdem do pracy (... zł), rehabilitacją (... zł), kredytem hipotecznym (... zł) i ubezpieczeniem mieszkania (... zł). Kredyt jest zaciągnięty przez ... a K.S. dobrowolnie dokonuje jego spłaty. Strona nie posiada majątku, ani zobowiązań publiczno i cywilnoprawnych. Nie korzysta z pomocy społecznej. W 2002 i 2004 r. wnioskodawca przebywał w ośrodku rehabilitacyjno-wczasowym i Szpitalu Uzdrowiskowym z powodu choroby płuc, żylaków kończyn dolnych i choroby niedokrwiennej serca. Na podstawie orzeczenia lekarza ZUS K.S. został uznany za całkowicie niezdolnego do pracy w okresie od 19 grudnia 2002 r. do czerwca 2003 r. W październiku 2007 r. przebywał na Oddziale Pulmonologii. Wnioskodawca załączył do akt sprawy szereg zaświadczeń lekarskich ZLA o niezdolności do pracy w latach 2001- 2002. Przedstawił też orzeczenie z dnia [...] maja 2011 r. o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności H.D. Organ wskazał również, że za okres 02/2000 – 06/2001 Naczelnik Urzędu Skarbowego P. prowadził wobec K.S. na podstawie tytułów wykonawczych z dnia [...] postępowanie egzekucyjne, które zostało umorzone. Organ wskazał też, że z uwagi na ujawnienie składnika majątkowego ZUS P. Inspektorat w Poznaniu wystawił tytuły wykonawcze z 23 marca 2008 r. nr [...], na których podstawie dokonano skutecznego zajęcia wynagrodzenia zobowiązanego za pracę. Istnieje wobec tego możliwość prowadzenia skutecznej egzekucji. W ocenie Zakładu, wnioskodawca nie wykazał ponadto konieczności umorzenia należności z tytułu składek ze względu na trudną sytuację rodzinną czy zdrowotną (§ 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne). Strona nie udokumentowała trudnej sytuacji finansowej, czy zdrowotnej - swojej oraz H.D., która zgodnie z orzeczeniem lekarza ZUS nie wymaga stałej lub długotrwałej opieki ani pomocy innej osoby w związku z umiarkowanym stopniem niepełnosprawności. Dochód netto na członka gospodarstwa domowego wynosi [...], a ponieważ umorzenie należności z tytułu składek jest zastrzeżone dla sytuacji szczególnie drastycznych ZUS nie uwzględnił wniosku o umorzenie zaległych składek. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy K.S. wskazał, że organy popełniły szereg błędów w postępowaniu administracyjnym i egzekucyjnym. Zakład dokonał zajęcia rachunku bankowego za już uiszczone należności za styczeń 1997 r. Po przedstawieniu dowodu wpłaty egzekucję umorzono, ale wpłynęła ona ujemnie na dobrą opinię strony w banku, który odmówił kredytu w kwocie [...] zł zaproponował udzielenie kredytu na kwotę [...] na okres 7 miesięcy. Niższy kredyt spowodował konieczność zwolnienia [...] pracowników i pojawienie się problemów z odzyskaniem wierzytelności od kontrahentów. W piśmie z dnia [...] listopada 2011 r. zobowiązany stwierdził, że przed wydaniem decyzji z dnia ... 2011r. nie toczyło się postępowania egzekucyjne wobec świadczenia zajętego w dniu [...]września 2011 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych P., po ponownym rozpatrzeniu wniosku, decyzją nr [...] z [...] 2012 r. wydaną na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3, art. 28 ust. 1-4 oraz art. 32 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t. j. Dz. U. Nr 205 z 2009 r., poz. 1585 ze zm.) i §3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ( Dz. U. Nr 141, poz. 1363 ) oraz art. 138 kpa: utrzymał w mocy decyzję Zakładu z dnia ... 2011 r. Organ ponownie wskazał, że nie ma podstaw do uwzględnienia wniosku w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek. Nie zachodzi całkowita nieściągalność przedmiotowego zobowiązania, gdyż strona posiada stały dochód (wynagrodzenie za pracę, rentę). Dyrektor [...] ZUS w P. dokonał zajęcia wynagrodzenia za pracę strony i postępowanie egzekucyjne jest skuteczne. W ocenie Zakładu brak też przesłanek wskazanych w rozporządzeniu z dnia [...] lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek. Łączny dochód netto zobowiązanego i H.D. wynosi po uwzględnieniu potrąceń [...] zł – tj. po ok. [...] zł na osobę. Miesięczne wydatki wynoszą [...] zł. Nie można stwierdzić ubóstwa, gdyż minimum socjalne wg danych za 2010 r. dla gospodarstwa emeryckiego wynosi [...] zł na osobę. Strona nie wykazała ponadto, że jest niezdolna do wykonywania pracy zawodowej ani, że jest zmuszona do korzystania z pomocy Ośrodka Pomocy Społecznej. Organ wskazał ponadto, że na podstawie tytułów wykonawczych z [...] wszczęto egzekucję administracyjną, dokonując dalszego zajęcia wynagrodzenia za pracę i renty oraz tak jak we wcześniejszej decyzji wskazał na tytuły wykonawcze z [...], nie odnosząc się do kwestii ewentualnego przedawnienia części należności. K.S. wniósł do Wojewódzkiego Sadu Administracyjnego w Poznaniu skargę na powyższą decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, domagając się umorzenia spornych i nieprzedawnionych należności z tytułu skladek. Skarżący podniósł jednocześnie zarzut przedawnienia należności za maj i czerwiec oraz za okres od października do grudnia 2011 r. z powodu wydania decyzji I i II instancji po upływie 10 letniego okresu przedawnienia. Do skargi załączono pismo ZUS z dnia [...] listopada 2011 r. informujące stronę o tym, że z uwagi na przedawnienie należności za okres [...] odstąpiono od ich dochodzenia, a na podstawie decyzji z [...] maja 2008 r. wystawiono tytuły wykonawcze za okres [...]. Jednocześnie upomnienie wystawione w dniu [...] września 2011 r. obejmujące należności za okres [...] było w ocenie organu nieuzasadnione. W odpowiedzi na skargę Zakład Ubezpieczeń Społecznych P. wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko i argumentację zawartą w uzasadnieniu skarżonej decyzji. Wyrokiem z dnia 23 sierpnia 2012 r. sygn. III SA/Po 458/12 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu uchylił zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu wyroku Sąd wskazał, że w sprawie dotyczącej umorzenia zaległości organ administracyjny może rozważać taką możliwość jedynie odnośnie składek istniejących, wymagalnych, a więc takich, które nie uległy przedawnieniu z powodu upływu odpowiednich terminów ustawowych. W ocenie Sądu, Zakład nie wyjaśnił istotnej kwestii, a mianowicie, czy część spornych należności z tytułu składek wraz z odsetkami nie wygasła na skutek przedawnienia, co stanowiłoby przeszkodę prawną w prowadzeniu sprawy w przedmiocie ich ewentualnego umorzenia. Zgodnie bowiem z art. 59 § 1 Ordynacji podatkowej (stosowanym do należności Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na mocy art. 31 ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych) należności z tytułu składek wygasają między innymi na skutek przedawnienia. Wygaśnięcie należności sprawia, że nie mogą być one skutecznie dochodzone przez podmiot uprawniony. W ocenie Sądu brak bliższych wyjaśnień organu II instancji w zakresie tego, dlaczego część należności za okres od [...] r. nie podlegała ostatecznie przedawnieniu powoduje, że decyzja ta nie poddaje się pełnej kontroli sądowej w zakresie przestrzegania przez organ z urzędu przepisów dotyczących przedawnienia należności. Nie wiadomo bowiem, czy faktycznie zaistniały podstawy do zawieszenia biegu okresu przedawnienia należności wobec Zakładu za okres od [...]. Po ponownym rozpoznaniu sprawy, Zakład Ubezpieczeń Społecznych w dniu [...] marca 2013r.wydał dwie decyzje. Decyzją nr [...] z dnia [...] marca 2013 r., która jest przedmiotem rozpoznania w niniejszej sprawie, wydaną na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3,i ust.4, art. 28 ust. 1- 4 oraz art. 32 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t. j. Dz. U. Nr 205 z 2009 r., poz. 1585 ze zm.) i § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ( Dz. U. Nr 141, poz. 1363) oraz art. 138 kpa: Zakład Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy decyzję z dnia ... 2011 r. nr ... odmawiającą umorzenia zadłużenia z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne za okres [...], składek na ubezpieczenie zdrowotne za okres [...], od [...] do [...] i składek na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń pracowniczych za okres [...]. W uzasadnieniu organ wskazał, że wykazane w decyzji nr ... z dnia ... 2011 r. zaległości za okres od [...] w dacie jej wydania nie uległy przedawnieniu. Z zebranych w toku postępowania dokumentów charakteryzujących możliwości płatnicze i sytuacje materialna wynika, że K.S. jest zatrudniony na podstawie umowy o prace zawartej na czas nieokreślony w pełnym wymiarze czasu pracy na stanowisku pracownika ochrony. Średniomiesięczne wynagrodzenie brutto za okres [...] wynosi [...] zł. .Z wynagrodzenia dokonywane są potrącenia na rzecz zaległych składek. Do dnia [...] stycznia 2013r. pobierał świadczenie rentowe w kwocie [...] zł. W miesiącu [...] 2013 r. jedynym dochodem był zasiłek chorobowy w kwocie [...] zł. K.S. prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z H.D., która pobiera świadczenie emerytalne w kwocie [...] zł brutto. Miesięczne wydatki z tytułu opłat wynoszą [...] zł. Koszty leczenia wynoszą [...]. K.S. w pozycji stałych wydatków wskazał również ratę kredytu hipotecznego w kwocie [...] oraz spłatę kart kredytowych w kwocie [...] zł. Jak ustalił organ aktualny dochód w gospodarstwie domowym pomniejszony o dokonywane potrącenia z wynagrodzenia za prace wynosi [...] zł. W oparciu o zgromadzony w sprawie materiał dowodowy, organ uznał, że w przedmiotowej sprawie nie zachodzi całkowita nieściągalność. K.S. uzyskuje wynagrodzenie za prace, z którego prowadzone jest skuteczne postępowanie egzekucyjne. Jednocześnie organ uznał, że w sprawie nie zostały wykazane przesłanki określone w § 3ust. 1 pkt 3 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003r. Decyzją nr [...] z dnia [...]2013 r., organ działając na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3 i ust. 4, art. 123 ustawy z dnia 13 października I998r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst jedn. Dz. U, z 2009r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.) oraz na podstawie art. 105 § 1 k.p.a. umorzył postępowanie w części dotyczącej należności z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenia społeczne za okres od [...], ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy za okres [...], z uwagi na ich przedawnienie. K.S. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu na obie wskazane wyżej decyzje. W skardze rozpatrywanej w niniejszej sprawie, dotyczącej decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych [...] z dnia [...] marca 2013 r. skarżący domaga się uchylenia zaskarżonej decyzji. W uzasadnieniu skargi zarzuca, m.in. że organ utrzymał w mocy decyzje nr ..., której należność za okres [...] przedawniła się. Skarżący wskazał na szereg błędów, które , jego zdaniem, organ popełnił rozpoznając sprawę. W odpowiedzi na skargę Zakład Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje : Skarga jest uzasadniona, aczkolwiek z innych powodów niż podniesione w skardze. Zgodnie z art. 1, art. 2 i art. 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012r., poz. 270), zwanej dalej p.p.s.a., wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli, Sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy i przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Ponadto, Sąd stwierdza nieważność decyzji, jeżeli zachodzą przyczyny określone w art. 156 Kodeksu postępowania administracyjnego lub w innych przepisach (art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Przedmiotem zaskarżenia w niniejszej sprawie jest decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] 2013 r., nr [...], którą organ działając na podstawie art. 138 § 1 kpa utrzymał w mocy decyzję z dnia ... 2011r. nr ... odmawiającą umorzenia zadłużenia z tytułu składek za okres od [...]. Jak wynika jednakże z decyzji nr ..., co wskazano wyżej, decyzja ta odmówiono skarżącemu umorzenia składek za cały okres istnienia zaległości tj. od [...]. Stąd też, skarżący zarzuca organowi w skardze, że utrzymał w mocy decyzję nr ... dotycząca również składek, które uległy przedawnieniu. Dopiero w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, organ wyjaśnia, że należność z tytułu składek za okres od [...] uległy przedawnieniu, o czym stanowi decyzja nr [...]. Z uwagi na to, że zaskarżona decyzja wydana została na skutek wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, w pierwszej kolejności należy wskazać, że charakter rozstrzygnięć Zakładu w takim postępowaniu w sposób bezpośredni zdeterminowany jest zasadą dwuinstancyjności postępowania administracyjnego. Jej istota polega na dwukrotnym rozpatrzeniu i rozstrzygnięciu tej samej sprawy, wyznaczonej treścią zaskarżonej decyzji. Organ odwoławczy zatem rozpatruje i rozstrzyga merytorycznie tę samą sprawę w jej całokształcie a więc ma obowiązek rozpatrzyć wszystkie żądania strony i ustosunkować się do nich w uzasadnieniu swojej decyzji. Jednocześnie art. 138 § 1 k.p.a. określa wyczerpująco rodzaje decyzji, które mogą zapaść w postępowaniu odwoławczym, które są bezwzględnie wiążące dla organu odwoławczego, w tym znaczeniu, że decyzja, która nie mieści się w ramach tego przepisu, stanowi rażące naruszenie prawa (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 marca 1993 r. sygn. akt IV SA 1245/92 i IV SA 1252/92 niepubl.). Tak więc organ odwoławczy wydaje decyzję, w której 1) utrzymuje w mocy zaskarżoną decyzję albo 2) uchyla zaskarżoną decyzję w całości albo w części i w tym zakresie orzeka co do istoty sprawy albo uchylając tę decyzję - umarza postępowanie pierwszej instancji w całości albo w części, albo 3) umarza postępowanie odwoławcze Jak wynika zatem z powyższego, zaskarżone rozstrzygnięcie Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wydane zostało z naruszeniem wskazanych przepisów. Wydana przez organ decyzja nie rozstrzyga tej samej sprawy, będącej przedmiotem wniosku o ponowne rozstrzygnięcie, w jej całokształcie, a odnosi się wyłącznie do części żądania zawartego we wniosku o umorzenie zaległych składek. Organ bowiem utrzymując w mocy decyzję nr ... z dnia ... 2011r. odmawiającą umorzenia składek za okres od sierpnia 2001 r. w istocie orzekł o utrzymaniu w mocy zaskarżonej decyzji organu I instancji w części, a takiego rozstrzygnięcia nie przewiduje wskazany wyżej art. 138 k.p.a. Przy czym, organ nie wyjaśnił również, na jakiej podstawie, rozpoznając wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej decyzją nr ... z dnia ... 2011 r. wydał dwie odrębne decyzje nr [...]. Wskazane wyżej naruszenia prawa, skutkujące koniecznością wyeliminowania z obrotu prawnego zaskarżonej decyzji, uniemożliwiają Sądowi dokonanie kontroli zaskarżonej decyzji w świetle pozostałych, podniesionych w skardze zarzutów. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Zakład Ubezpieczeń Społecznych ponownie rozpozna wniosek K.S. o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej decyzją nr ... z dnia ... 2011 r. uwzględniając poczynione wyżej rozważania, jak również wskazania zawarte w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 23 sierpnia 2012 r. , wydanego w sprawie o syg akt III SA/Po 458/12. Wobec powyższego, Sąd uznając, że zaskarżona decyzja wydana została z rażącym naruszeniem wskazanych wyżej przepisów, na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 oraz art.152 p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji wyroku. Sąd nie orzekał o kosztach zastępstwa prawnego ustanowionego na zasadzie prawa pomocy, z uwagi na brak wniosku pełnomocnika w tym zakresie, zawierającego stosowane oświadczenie, że opłaty nie zostały zapłacone w całości lub w części. Kwestię zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej, przyznanej stronie w ramach prawa pomocy reguluje przepis art. 250 p.p.s.a , z którego wynika,( m.in.), że wyznaczony adwokat otrzymuje wynagrodzenie odpowiednio według zasad określonych w przepisach o opłatach za czynności adwokatów w zakresie ponoszenia kosztów nieopłaconej pomocy prawnej oraz zwrotu niezbędnych i udokumentowanych wydatków. Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2001 r. w sprawie w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w § 20 wyraźnie wskazuje na obowiązek złożenia wniosku o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej, który powinien zawierać oświadczenie, że opłaty nie zostały zapłacone w całości lub w części, co jest warunkiem zwrotu takich kosztów.