III SA/Po 705/15

Dnia 2 marca 2016 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Marzenna Kosewska (spr.) Sędziowie WSA Beata Sokołowska WSA Małgorzata Górecka Protokolant: Ref. staż. Sławomir Rajczak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 2 marca 2016 roku przy udziale sprawy ze skargi R. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych ... z dnia ... w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek I. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych ..., II. przyznaje adwokatowi ... od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu kwotę ... złotych uwzględniającą podatek od towarów i usług w kwocie ... złotych tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej stronie skarżącej z urzędu. Wnioskiem z dnia ....2015r. X. zwrócił się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (...) o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy odsetek od tych należności . Przedmiotowy wniosek uzasadniał złą sytuacją materialną i zdrowotną. Po rozpatrzeniu wniosku decyzją nr ... z dnia 17.03.2015r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych ... odmówił umorzenia należności z tytułu: - składek na ubezpieczenie społeczne za okres 11/2008-07/2012 w kwocie ... zł., odsetek naliczonych na dzień 15.01.2015 r. r. w kwocie .... zł, - składek na ubezpieczenie zdrowotne za okres 10/208-04/2011,01/2012-04/2012 w kwocie ... zł., odsetek naliczonych na dzień 15.01.2015r . w kwocie ... zł. -składek na Fundusz Pracy za okres 10/2009-07/2012 w kwocie ... zł , odsetek naliczonych na dzień 15.01.2015 r. w kwocie ... zł. W uzasadnieniu powyższej decyzji organ podał, że z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika, że zobowiązany ma 32 lata , samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe, od 6 lutego 2013 r. nie prowadzi działalności gospodarczej , utrzymuje się z renty chorobowej w kwocie ... zł. Z otrzymywanego świadczenia dokonywane są potrącenia w wysokości ... zł w ramach egzekucji komorniczej . Stałe wydatki związane z utrzymaniem to kwota ... zł, zaś z zakupem leków ... zł. Wątpliwości budzi to czy prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe albowiem z przedstawionej dokumentacji wynika że rachunki wystawione są na matkę ... , której adres zamieszkania jest taki sam jak wnioskodawcy. Zobowiązany nie wykazał ze ma trudności w regulowaniu swoich zobowiązań W stosunku do zadłużenia prowadzone jest postepowanie egzekucyjne i właściwy organ na dzień wydania decyzji nie orzekł o bezskuteczności postępowania egzekucyjnego z uwagi na brak majątku. W ocenie organu zobowiązany ma trudną sytuację materialną gdyż jego jedynym dochodem jest renta chorobowa .Organ uznał, że nie zachodzą przesłanki określone w art. 28 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Jednocześnie przyjęto ,że strona nie wykazała w sposób nie budzący wątpliwości , że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodziną nie jest w stanie uiścić powstałych należności , ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny. W ocenie organu analiza dokumentacji medycznej i to że wnioskodawca na przyznaną rentę chorobową prowadzi do wniosku ,że zachodzi przesłanka ujęta w § 3 ust.1 pkt. 3 Rozporządzenia Ministra Gospodarki , Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (Dz. U. nr.141 poz. 1365).Kierując się uznaniem administracyjnym organ stwierdził , istnieje szansa na odzyskanie należności z uwagi na prowadzone postępowanie egzekucyjne ze świadczenia rentowego, zaś podejmując działalność gospodarczą zobowiązany podjął obowiązek ponoszenia zobowiązań publicznoprawnych bez pomocy państwa. X.-reprezentowany przez matkę jako pełnomocnika- złożył wniosek o ponowne rozpoznanie sprawy. Zarzucił ,że organ nie wziął pod uwagę, że choruje od 2011 roku , a zakładając firmę z powodu choroby nie miał żadnego rozeznania co do zasad i skutków prowadzenia działalności gospodarczej. Utrzymuje się z kwoty ... zł co musi starczyć na jedzenie , leki i połowę czynszu za mieszkanie . Matka wnioskodawcy podała , że przebywa na zwolnieniu lekarskim i będzie zwolniona z pracy w ramach zwolnień grupowych . Po ponownym rozpatrzeniu sprawy Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją nr ... z dnia 21.05.2015 r. r. utrzymał w mocy decyzję podjętą w dniu 17.03.2015 r. o odmowie umorzenia należności z tytułu składek. Zdaniem organu zebrany w sprawie materiał dowodowy potwierdza trudna sytuację bytowa wnioskodawcy ,a z uwagi na stan zdrowia i fakt przyznania zobowiązanemu renty chorobowej jest on pozbawiony możliwości uzyskania dochodu umożliwiającego opłacenie należności . Jednak kierując się uznaniem administracyjnym organ nie znalazł podstaw do uwzględnienia wniosku strony. Ocenił ,że z uwagi na skuteczną egzekucje z świadczenia rentowego istnieje szansa na odzyskanie należności . W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu X. wyjaśnił ,że przed 2010 rokiem stwierdzono u niego schizofrenie paranoidalną .Matka jego znajduje się w trudnej sytuacji finansowej albowiem otrzymała wypowiedzenie . W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując swoją dotychczasową argumentację. Na rozprawie ustanowiony z urzędu pełnomocnik wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji. Zarzucił ,że zostały wydane z naruszeniem § 3 ust. 1 pkt. 3 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2013 roku i art. 7,77,107§3 k.p.a. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga zasługuje na jej uwzględnienie. Dokonując w przedmiotowej sprawie oceny legalności działania Zakładu Ubezpieczeń Społecznych podkreślić należy, iż decyzje w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek podejmowane przez Zakład na podstawie art. 28 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz § 3 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003r. oparte są na uznaniu administracyjnym. W takiej sytuacji organ ma prawo wyboru treści rozstrzygnięcia, przy czym zaznaczyć trzeba, iż wybór taki nie może być dowolny i musi wynikać z wszechstronnego oraz dogłębnego rozważenia wszystkich okoliczności faktycznych sprawy. Uznanie administracyjne nie powinno oznaczać dowolności, czemu służą określone przez ustawodawcę dyrektywy wyboru. Organ przy wydawaniu decyzji o charakterze uznaniowym obowiązany jest do rzetelnej i wnikliwej analizy wszelkich okoliczności sprawy w celu stwierdzenia, czy zostały spełnione określone w przepisach przesłanki. Dopiero w ten sposób przeprowadzona ocena stanu faktycznego sprawy stanowi materiał będący podstawą do wydania decyzji o charakterze uznaniowym. Rozstrzyganie podjęte w ramach uznania wymaga więc od organu poczynienia ustaleń dokonanych w całokształcie materiału dowodowego (art. 80 k.p.a.), zgromadzonego i zbadanego w sposób wyczerpujący (art. 77 § 1 k.p.a.), przy podejmowaniu wszelkich kroków niezbędnych dla dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, jako warunku wydania decyzji o przekonującej treści (art. 11 k.p.a.), a także załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 k.p.a.). Z kolei, ocena całokształtu zgromadzonego materiału dowodowego - w kontekście mających zastosowanie w sprawie przesłanek prawa materialnego, z uwzględnieniem interesu społecznego i słusznego interesu obywateli - winna znaleźć swoje odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji (art. 107 § 3 k.p.a.). Uzasadnienie faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu, których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne - wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. Oceniając w świetle powyższego zaskarżoną decyzję stwierdzić należy, że organ naruszył przepisy procesowe - art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., gdyż nie uwzględnił i nie ocenił prawidłowo wszystkich istotnych dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy okoliczności, czym przekroczył granice uznania administracyjnego Zgodnie z art. 28 ust. 1 tej ustawy należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład, z uwzględnieniem ust. 2-4. Według ust. 2 należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a. Całkowita nieściągalność, o której mowa w ust. 2, zachodzi, gdy: - dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie; - sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze; - nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa; - nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym; - wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym; - naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję; - jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Analizując powołane powyżej poszczególne przesłanki umorzenia, za zasadne należy uznać stwierdzenie organu, że materiał dowodowy zgromadzony w niniejszej sprawie nie podlegał ocenie pod kątem spełnienia przesłanek zawartych w art. 28 ust. 3 pkt. 1, 2, 4, 4a powołanej ustawy. Mieszczące się w ramach uznania administracyjnego jest również stanowisko Zakładu, który mając na uwadze aktualnie prowadzone postępowanie egzekucyjne i nie stwierdzoną jego bezskuteczność, pomimo zaprzestania prowadzenia działalności gospodarczej uznał, iż w sprawie nie zachodzą przesłanki całkowitej nieściągalności, tym samym nie ma podstaw do umorzenia zaległości na podstawie art. 28 ust. 3 pkt 3, 5, 6 wskazanej ustawy. Należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być przy tym w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności ( art.28 ust. 3 a ). Zgodnie natomiast z § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ( Dz. U. Nr 141, poz. 1365 ) ZUS może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku: 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności; 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. W ocenie Sądu nie dokonano wyczerpujących ustaleń faktycznych w zakresie niezbędnym do podjęcia jednoznacznej oceny istnienia przesłanki wskazanej w § 3 ust. 1 pkt.1 powołanego powyżej rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ( Dz. U. Nr 141, poz. 1365 ) i dotyczących wykazania przez zobowiązanego, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić dochodzonych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny - opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych . Należy w tym miejscu wyraźnie podkreślić, iż w postępowaniu administracyjnym prowadzonym w przedmiocie umorzenia należności wobec ZUS organ, ustalając sytuację majątkową dłużnika, winien m. in. porównać stwierdzoną sytuację materialną zobowiązanego z wysokością zaległej należności i wskazać jego dochody ( rzeczywiste czy potencjalne ), które w ocenie organu byłyby wystarczające na pokrycie zadłużenia (wyrok NSA z 10.10.2007 r., II GSK 176/07, lex nr 399183 ). Należy ponadto zestawić wysokość dochodu uzyskiwanego przez stronę z niezbędnymi kosztami jej utrzymania w celu ustalenia, czy jest ona w stanie faktycznie spłacać istniejące zadłużenie bez uszczerbku dla swojego podstawowego utrzymania ( wyrok WSA w Warszawie z 23.11.2007 r., V S.A./Wa 2247/07, lex nr 484964 ). Możliwości majątkowe, płatnicze i zarobkowe nie mogą być przy tym rozpatrywane w oderwaniu od sytuacji zobowiązanego. Skarżący zaprzestał prowadzenia działalności gospodarczej. Choruje od 2010 roku na schizofrenię paranoidalną .W zaświadczeniu lekarskim z dnia 30 stycznia 2015 r. ( k. 18 akt administracyjnych) podano ,że wymaga leczenia dożywotnio, jego stan psychiczny jest zły Jedynym dochodem strony jest renta chorobowa wypłacana, z uwagi na prowadzona egzekucję należności o umorzenie których wnosi, w kwocie ... zł. Organ pomimo wątpliwości nie ustalił czy wnioskodawca prowadzi gospodarstwo domowe samodzielnie czy z matka i w konsekwencji jakie są rzeczywiste koszty utrzymania jego i jego rodziny . Zdaniem Sądu nie zgodna z zasadami logiki i doświadczenia życiowego jest ocena organu ,że skuteczna egzekucja z otrzymywanego świadczenia rentowego daje szansę na spłatę należności. Organ nie odniósł wysokości zadłużenia do dopuszczalnej kwoty potrącenia. Jednocześnie przyznał ,że przewlekła choroba zobowiązanego schizofrenia paranoidalna pozbawia go możliwości uzyskania dochodu umożliwiającego opłacenie należności ( pkt.3 ust.1 § 3 rozporządzenia). Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ winien powinien dokonać ustaleń faktycznych dotyczących sytuacji rodzinnej i materialnej skarżącego . Przy czym analizując ponownie przesłanki umorzenia zaległości, organ winien mieć na uwadze, iż sytuacja, w której zapłata zaległości powoduje konieczność sięgania przez zobowiązanego, pozbawionego możliwości zaspokojenia swoich niezbędnych potrzeb materialnych, do środków pomocy państwa, nie jest zgodna z interesem tego obywatela, jednocześnie nie jest również zgodna z interesem publicznym (zob. wyrok NSA z dnia 20 marca 2007 r., sygn. akt II GSK 345/06, LEX nr 321267). Ze względu na naruszenie przepisów postępowania ( art. 7, 77 § 1 i 80 kpa ) w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy Sąd orzekł w pkt. 1 wyroku o uchyleniu decyzji na podstawie art. 145 § 1 pkt. 1 c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U . z 2012 r. poz. 270 ze zm. ). O kosztach zastępstwa procesowego orzeczono na podstawie art. 200 powołanej wyżej ustawy w zw. z § 14 ust. 2 pkt1 lit. c w zw. z §18 ust.1 pkt.1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002r. w sprawie opłat za czynności adwokatów oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348, ze zm.).