III SA/Po 708/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym : Przewodniczący Sędzia WSA Ireneusz Fornalik Sędziowie WSA Marzenna Kosewska (spr.) WSA Walentyna Długaszewska Protokolant: st.sekr.sąd. Agata Tyll-Szeligowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 28 lutego 2019 r. przy udziale sprawy ze skargi S. J. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w O. z dnia [...] września 2018 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek. uchyla zaskarżoną decyzję Decyzją z [...] września 2018 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w O., po rozpatrzeniu wniosku S. J., na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3: 1. w zw. z art. 28 ust. 2 i 3 oraz art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2017 r., poz. 1778), dalej: "u.s.u.s." odmówił umorzenia należności z tytułu składek w części finansowanej przez płatnika składek oraz osoby ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikiem tych składek - w łącznej wysokości 7 053,80 zł, w tym na: a) ubezpieczenia społeczne za marzec 2013 r. - w łącznej wysokości 25,56 zł, w tym z tytułu: - składek - w wysokości 15,56 zł, - odsetek liczonych na 5 lipca 2018 r. - w wysokości 10 zł, w tym odsetek od należności w części finansowanej przez ubezpieczonych w wysokości 3,30 zł, b) ubezpieczenie zdrowotne za okres od kwietnia 2013 r. do listopada 2014 r. - w łącznej wysokości 7 028,24 zł, w tym z tytułu: - składek - w wysokości 5 151,04 zł, - odsetek liczonych na 5 lipca 2018 r. - w wysokości 1 846 zł, - kosztów upomnienia - w wysokości 31,20 zł; 2. w zw. z art. 28 ust. 3a i art. 32 u.s.u.s. oraz § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. z 2003 r. Nr 141, poz. 1365), dalej: "rozporządzenie", odmówił umorzenia należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikiem tych składek w łącznej wysokości 7 028,24 zł na ubezpieczenie zdrowotne za okres od kwietnia 2013 r. do listopada 2014 r., w tym z tytułu: - składek - w wysokości 5 151,04 zł, - odsetek liczonych na 5 lipca 2018 r. - w wysokości 1 846 zł, - kosztów upomnienia - w wysokości 31,20 zł. W uzasadnieniu decyzji wskazano, co następuje. Wnioskiem z 5 lipca 2018 r. strona wniosła o umorzenie należności z tytułu składek. Wnioskodawca od 23 października 2002 r. do 21 listopada 2016 r. prowadził działalność gospodarczą, nie wywiązując się częściowo z obowiązku opłacania składek na ubezpieczenia z tytułu jej prowadzenia. Obecnie uzyskuje on dochód z emerytury w wysokości 1 654,51 zł brutto i dodatku pielęgnacyjnego w wysokości 215,84 zł. Ze świadczenia przez Naczelnika Urzędu Skarbowego w K. jest potrącana kwota 413,62 zł. Do wypłaty pozostaje miesięcznie kwota 1 184,82 zł. Wnioskodawca prowadzi gospodarstwo domowe z żoną uzyskującą dochód w wysokości 1 371,64 zł netto. Wnioskodawca wykazał miesięczne wydatki na utrzymanie w wysokości 900 zł, w tym koszty leczenia w wysokości 200 zł, a także roczne wydatki na ogrzewanie w wysokości 7 000 zł. Poza zobowiązaniami wobec ZUS wnioskodawca ma zobowiązania prywatne w łącznej wysokości 19 854 zł i 5 000 zł dochodzone w formie skutecznej egzekucji ze świadczenia przez Naczelnika Urzędu Skarbowego w K. Wnioskodawca nie korzysta z żadnych form pomocy, nie ma wierzytelności ani majątku, jest schorowany - po operacji nerki i ze zwyrodnieniem kolana. Przesłanki umorzenia należności uregulowano w art. 28 ust. 2 i 3 oraz art. 28 ust. 3a u.s.u.s. Na podstawie art. 28 ust. 1 u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład, z uwzględnieniem ust. 2-4. Zgodnie z art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, która zachodzi, gdy: 1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości nie podlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie, 2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2016 r., poz. 2171, 2260, 2261 oraz z 2017 r., poz. 791), 3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa, 4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym, 4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym, 4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym, 5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję, 6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. W sprawie nie wystąpiły przesłanki całkowitej nieściągalności określone w art. 28 ust. 3 u.s.u.s. Z przyczyn oczywistych nie można odnieść się do przesłanki z art. 28 ust. 3 pkt 1 (dłużnik zmarł), pkt 2 i pkt 4b (nie toczyło się postępowanie upadłościowe), pkt 4 (nie toczyło się postępowanie likwidacyjne) i pkt 4a (wysokość nieopłaconej składki przekracza kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym) u.s.u.s. Nie stwierdzono też przesłanki z art. 28 ust. 3 pkt 3, pkt 5 i pkt 6 u.s.u.s., gdyż z dochodów wnioskodawcy prowadzona jest skuteczna egzekucja należności z tytułu składek, stąd nie stwierdzono braku majątku, z którego można by ją prowadzić i zarazem kwoty uzyskiwane w drodze egzekucji przekraczają wydatki egzekucyjne. Wobec niestwierdzenia całkowitej nieściągalności zadłużenia rozpatrzono wniosek w oparciu o art. 28 ust. 3a u.s.u.s. Zgodnie z powołanym przepisem należności z tytułu składek ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. W myśl § 3 ust. 1 pkt 1-3 rozporządzenia Zakład może umorzyć należności z tytułu nieopłaconych składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku: 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności; 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Odnośnie przesłanki z § 3 pkt 1 rozporządzenia wskazano, że uzyskiwane przez wnioskodawcę dochody pozwalają na prowadzenie skutecznej egzekucji. Jednocześnie wnioskodawca nie wykazał, aby jego problemy zdrowotne (po operacji nerki i ze zwyrodnieniem kolana) uniemożliwiały bądź w znacznym stopniu ograniczały pozyskiwanie dochodów niezbędnych do spłaty zadłużenia. Ponadto strona nie przedłożyła żadnych dokumentów obrazujących jej aktualny stan zdrowia. W skardze na powyższą decyzję strona podniosła, że znajduje się w trudnej sytuacji finansowej i zdrowotnej, ma 80 lat i nie jest w stanie spłacać zadłużenia bez uszczerbku dla swego utrzymania. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje. Skarga zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do art. 28 ust. 1 u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład, z uwzględnieniem ust. 2-4. Zgodnie z art. 28 ust. 2 należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a. Stosownie do art. 28 ust. 3 u.s.u.s. całkowita nieściągalność, o której mowa w jej art. 28 ust. 2, zachodzi, gdy: 1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie; 2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2016 r., poz. 2171, 2260, 2261 oraz z 2017 r., poz. 791), 3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa; 4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym; 4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym; 4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym; 5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję; 6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Rozstrzygnięcia wydawane w przedmiocie umorzenia zaległych należności z tytułu składek są podejmowane w ramach uznania administracyjnego. Prawodawca, pozostawiając organom administracji publicznej uznanie w omawianej kwestii, wprowadził w tym zakresie swobodę decyzji, przejawiającą się w możliwości (nie zaś konieczności) umorzenia tych należności. Rozstrzygnięcie organu nie może być jednak dowolne, lecz musi być wynikiem wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy zgodnie z art. 7 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2017 r., poz. 1257), dalej: "K.p.a.", wszechstronnego zebrania i rozpatrzenia w sposób wyczerpujący materiału dowodowego (art. 77 § 1 K.p.a.) oraz jego oceny (art. 80 K.p.a.), co powinno znaleźć wyraz w uzasadnieniu decyzji odpowiadającym wymogom art. 107 § 3 K.p.a. Organ stwierdził, że nie występuje żadna z przesłanek z art. 28 ust. 3 u.s.u.s., jak i art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 rozporządzenia, co skutkowało odmową umorzenia należności. W ocenie Sądu zasadne jest stanowisko organu, że nie występuje żadna z przesłanek z art. 28 ust. 3 u.s.u.s. Organ wystarczająco je uzasadnił, a w związku z jego zreferowaniem jego powtarzanie byłoby zbędne. Umorzenie należności z tytułu składek w innych sytuacjach niż całkowita ich nieściągalność możliwe jest jednak w sytuacji, którą reguluje art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 rozporządzenia. Zgodnie z art. 28 ust. 3a u.s.u.s. należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Pojęcie "w uzasadnionych przypadkach" jest niedookreślone, tak więc na podstawie art. 28 ust. 3b ministra właściwego do spraw zabezpieczenia społecznego zobowiązano do określenia, w drodze rozporządzenia, szczegółowych zasad umarzania, o którym mowa w art. 28 ust. 3a u.s.u.s., z uwzględnieniem przesłanek uzasadniających umorzenie, biorąc pod uwagę ważny interes osoby zobowiązanej do opłacenia należności z tytułu składek oraz stan finansów ubezpieczeń społecznych. Na podstawie delegacji ustawowej zawartej w art. 28 ust. 3b Minister Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej wydał rozporządzenie. Zgodnie z jego § 3 ust. 1 organ może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku: 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności; 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Organ był zatem zobowiązany zbadać możliwość umorzenia należności w świetle art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 rozporządzenia, a więc ustalić, czy zachodzi któraś z wymienionych w § 3 rozporządzenia przesłanek, a jeśli tak - rozważyć zasadność umorzenia należności, kierując się nie tylko stanem swoich finansów, ale także słusznym interesem strony. Organ poczynił te ustalenia, ale w ocenie Sądu - w sytuacji, w jakiej znajduje się skarżący - nie wykazał, aby nie zostały spełniona przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia. Przede wszystkim organ nie wziął pod uwagę, że skarżący urodził się w [...] 1938 r., stąd w roku wydania decyzji (2018 r.) ukończył 80 rok życia. Już sam ten fakt zasadniczo przemawia przeciwko uznaniu, że może on podjąć działalność skutkującą uzyskaniem dochodu. Organ nie wykazał szczególnych okoliczności umożliwiających jej podjęcie. Z uwagi na ukończenie 75 roku życia skarżący uzyskuje dodatek pielęgnacyjny (art. 75 ust. 1 u.s.u.s.). Ponadto, skarżący nie jest w pełni zdrowy. Zgłosił on problemy z kolanem (jego zwyrodnienie utrudniające chodzenie) i choć nie przedstawił na tą okoliczność dowodów, organ zdaje się jej nie kwestionować. Niezależnie od powyższego organ nie przedstawił jasnej kalkulacji dochodów i wydatków skarżącego, w tym budzi wątpliwości czy uwzględnił po stronie wydatków kwotę 7 000 zł przeznaczaną rocznie na ogrzewanie. Skoro ustawodawca przewidział możliwość umorzenia należności - w uzasadnionych wypadkach - organ odmawiając zastosowania tej instytucji zobowiązany był należycie wykazać, że okoliczności sprawy nie uzasadniają potraktowanie skarżącego w sposób szczególny. Działanie w ramach uznania administracyjnego nakłada bowiem na organ szczególny obowiązek stosowania norm prawa materialnego łącznie z wyrażoną w art. 7 K.p.a. zasadą uwzględniania interesu społecznego i słusznego interesu obywateli. W realiach rozpoznawanej sprawy nie rozważono możliwości uwzględnienia słusznego interesu skarżącego, dając w sposób niedopuszczalny prymat interesowi publicznemu. Organ nie wykazał, że w sytuacji, w jakiej znajduje się skarżący, twierdzenie o możliwościach spłacenia zadłużenia jest realne i oparte na zasadzie logiki i doświadczenia życiowego. Decyzja jest w tym zakresie dowolna i jako taka narusza art. 7, art. 77 i art. 80 K.p.a. w zw. z art. 107 § 3 K.p.a. W tym stanie rzeczy przedwczesne byłoby stwierdzanie, czy organ naruszył art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia. Ponownie rozpatrując sprawę organ ustali stan faktyczny biorąc pod uwagę aktualne dochody i wydatki gospodarstwa domowego skarżącego w kontekście zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, uwzględniając jego wiek i stan zdrowia w kontekście uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Wobec powyższego Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r., poz. 1302 ze zm.) orzekł, jak w sentencji wyroku.