III SA/Po 732/17

Dnia 15 listopada 2017 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Maria Lorych - Olszanowska Sędziowie WSA Marzenna Kosewska WSA Mirella Ławniczak (spr.) Protokolant: st. sekr. sąd. Małgorzata Błoszyk po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 15 listopada 2017 roku przy udziale sprawy ze skargi P. J. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych II Oddział w P. z dnia [...] sierpnia 2017 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek oddala skargę Zaskarżoną decyzją z [...] sierpnia 2017 r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS utrzymał w mocy swoją decyzję z [...] lipca 2017 r. w ten sposób, że: I. na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3 i art. 28 ust. 1-3, ust. 4 oraz art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2016 r., poz. 963 ze zm.), zwanej dalej "u.s.u.s.", odmówił P. J. umorzenia należności z tytułu składek, w części finansowanej przez płatnika, na: 1. ubezpieczenia społeczne: a) 20 668,97 zł - z tytułu nieopłaconych składek za okresy: [...] - [...], [...] [...], [...] - [...], [...] - [...], b) 33 049 zł - z tytułu odsetek za zwłokę, naliczonych na dzień wpływu wniosku o umorzenie, tj. 28 kwietnia 2017 r., 2. ubezpieczenie zdrowotne: a) 560,35 zł - z tytułu nieopłaconych składek za okres [...] - [...], b) 7 142 zł - z tytułu odsetek za zwłokę naliczonych na dzień wpływu wniosku o umorzenie, tj. 28 kwietnia 2017 r., 3. Fundusz Pracy i Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych: a) 3 548,82 zł -z tytułu nieopłaconych składek za okresy: [...] - [...], [...] - [...], [...] - [...], [...] - [...], b) 2 651 zł - z tytułu odsetek za zwłokę naliczonych na dzień wpływu wniosku o umorzenie, tj. 28 kwietnia 2017 r.; II. na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3 i art. 28 ust. 3a, art. 28 ust. 3b i ust. 4 oraz art. 32 u.s.u.s. odmówił umorzenia P. J. należności z tytułu składek w części finansowanej przez płatnika składek na własne: 1. ubezpieczenie zdrowotne: a) 560,35 zł - z tytułu nieopłaconych składek za okres: [...] - [...], b) 270 zł - z tytułu odsetek za zwłokę naliczonych na dzień wpływu wniosku o umorzenie, tj. 28 kwietnia 2017 r., c) 17,60 zł - z tytułu kosztów upomnienia, 2. Fundusz Pracy: a) 158,09 zł - z tytułu nieopłaconych składek za okres: [...] - [...], b) 54 zł - z tytułu odsetek za zwłokę naliczonych na dzień wpływu wniosku o umorzenie, tj. 28 kwietnia 2017 r.; c) 54 zł - z tytułu kosztów upomnienia. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji wskazano, co następuje. W dniu 28 kwietnia 2017 r. wpłynął do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniosek strony o umorzenie należności z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie, wynikających z jej odpowiedzialności jako spadkobiercy po zmarłym płatniku składek - A. J., nie podlegających umorzeniu na podstawie ustawy z dnia 9 listopada 2012 r. o umorzeniu należności powstałych z tytułu nieopłaconych składek przez osoby prowadzące pozarolniczą działalność (Dz. U. z 2012 r., poz. 1551). Wniosek strona uzasadniła trudną sytuacją finansową. Wskazała, że aktualnie utrzymuje się z wynagrodzenia za pracę w wysokości 2 500 zł brutto i renty rodzinnej w wysokości 1 180 zł. Dochód jest przeznaczany na najpilniejsze potrzeby związane z utrzymaniem rodziny i spłatę zobowiązań. Strona nie posiada środków finansowych ani oszczędności, z których mogłaby sfinansować koszty związane ze spłatą należności bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania siebie i swojej rodziny. Nie ma także możliwości zwrócenia się o pomoc do innych osób, gdyż nie dysponują one tak dużymi środkami. W toku postępowania załączono oświadczenie o dochodach i kosztach utrzymania; oświadczenie o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej osoby fizycznej nieprowadzącej działalności gospodarczej; zeznanie o wysokości osiągniętego dochodu w 2016 r. Strona jest zatrudniona na podstawie umowy o pracę z wynagrodzeniem w wysokości 3 493,30 zł brutto średniomiesięcznie. Ponadto uzyskuje dochody z tytułu renty w wysokości 1 181,67 zł netto miesięcznie. P. J. jest kawalerem i nie posiada osób na swoim utrzymaniu. Strona wskazała, że ponosi miesięczne wydatki związane z utrzymaniem w łącznej miesięcznej wysokości 1 450 zł (w tym: szkoła 450 zł, opłaty za media 120 zł, koszty utrzymania domu 500 zł, koszty dojazdu do pracy i szkoły 150 zł, koszty wyżywienia 400 zł i pozostałe wydatki 400 zł). Na podstawie zeznania podatkowego PIT 37 za 2016 r. strona uzyskała następujące dochody: z tytułu wynagrodzenia za pracę 7 378,37 zł (614,86 zł średniomiesięcznie), z tytułu emerytury 16 784,08 zł (1 398,70 zł średniomiesięcznie), z tytułu działalności wykonywanej osobiście 11 552,39 zł (962,70 zł średniomiesięcznie). Łącznie ok. 2 976,30 zł miesięcznie. Strona wskazała, że jest właścicielem nieruchomości. Nie wskazała, że leczy się lub sprawuje opiekę nad przewlekle chorym członkiem rodziny ani czy posiada orzeczenie o stopniu niepełnosprawności i niezdolności do pracy. Powyższy stan faktyczny przeanalizowano i oceniono w oparciu o przesłanki warunkujące umorzenie należności wynikające z art. 28 ust. 2 i 3 oraz art. 28 ust. 3a u.s.u.s. Na podstawie art. 28 ust. 1 u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład, z uwzględnieniem ust. 2-4. Zgodnie z art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, która zachodzi, gdy: 1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości nie podlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie, 2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003r. - Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2015r., poz. 233 i 978), 3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997r. Ordynacja podatkowa, 4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym, 4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym, 4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym, 5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję, 6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Umorzenie należności z tytułu składek ma więc bardzo charakter wyjątkowy i musi być uzasadnione zaistnieniem ściśle określonych przesłanek. Opłacanie należnych składek jest bowiem obowiązkowe i wszelkie odstępstwa od tej reguły muszą być uzasadnione zaistnieniem bardzo szczególnych okoliczności, z których wynika, że nie tylko obecnie nie ma, ale również w przyszłości nie będzie możliwości odzyskania należności. W sprawie nie wystąpiły przesłanki całkowitej nieściągalności określone w art. 28 ust. 3 u.s.u.s. Wobec niestwierdzenia całkowitej nieściągalności zadłużenia, rozpatrzono wniosek w oparciu o art. 28 ust. 3a u.s.u.s., dającą możliwość umorzenia zadłużenia z tytułu składek na ubezpieczenia własne płatnika. Zgodnie z powołanym przepisem należności z tytułu składek ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. W myśl § 3 ust. 1 pkt 1-3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. z 2003 r. Nr 141, poz. 1365) Zakład może umorzyć należności z tytułu nieopłaconych składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku: 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności; 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Ciężar udowodnienia tych przesłanek spoczywa na dłużniku. W przypadku strony nie stwierdzono żadnej z wyżej opisanych przesłanek, z uwagi na wyżej wskazany stan dochodowy i majątkowy umożliwiający regulowanie zadłużenia, nieprowadzenie działalności gospodarczej oraz niewykazanie wystąpienia przewlekłej choroby lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej stronę możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Uzyskiwany dochód w łącznej wysokości 3 801,65 zł (dochód z wynagrodzenia za pracę ok. 2 620 zł netto średniomiesięcznie plus dochód z renty 1 181,67 zł), w kontekście ponoszonych wydatków w wysokości 1 450 zł, daje stronie do dyspozycji miesięczny dochód w wysokości 2 351,65 zł, umożliwiający regulowanie zadłużenia w zawartym 7 sierpnia 2017 r. układzie ratalnym. W skardze na decyzję z 31 sierpnia 2017 r. strona zarzuciła naruszenie przepisów prawa materialnego przez niewłaściwe zastosowanie art. 28 u.s.u.s., mające istotny wpływ na wynik sprawy. Strona wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej jej decyzji organu pierwszej instancji w całości. W uzasadnieniu skargi wskazano, że organy swoje decyzje oparły na ścisłej interpretacji przepisów u.s.u.s. Zgodnie z art. 28 ust. 1 u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład, z uwzględnieniem ust. 2-4. Stosownie natomiast do art. 28 ust. 2 u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a. Jakkolwiek uznaniowy charakter decyzji podejmowanych w przedmiocie umorzenia należności oznacza, że organ orzekający może, ale nie musi, umorzyć należności, to jednak decyzje wydane w tym trybie nie mogą być dowolne, co zdaniem skarżącego w tym przypadku nastąpiło. Organy niewłaściwie oceniły sytuację majątkową skarżącego. Nie jest on w stanie jednorazowo spłacić ciążących na nim należności bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania siebie i swojej najbliższej rodziny. Przy rozpatrywaniu wniosku organ ma natomiast rozważyć aktualną sytuację majątkową wnioskodawcy, a nie snuć przypuszczenia na przyszłość. Aktualnie zaś skarżący utrzymuje się jedynie z wynagrodzenia za pracę i renty rodzinnej. Dochód jest przeznaczany na najpilniejsze potrzeby związane z utrzymaniem rodziny i spłatę zobowiązań. Skarżący nie ma możliwości o zwrócenie się o pomoc do członków rodziny czy przyjaciół, gdyż żadna z tych osób nie dysponuje tak dużymi środkami finansowymi. Skarżący obecnie nie ma więc możliwości spłaty zadłużenia. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje. Skarga podlega oddaleniu, ponieważ zaskarżona decyzja nie narusza prawa. Sąd podziela w całości stanowisko organu. W związku z obszernym jego omówieniem, jego powtarzanie byłoby zbędne. Odnosząc się do zarzutu skargi należy podnieść, co następuje. Stosownie do art. 28 ust. 1 u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład, z uwzględnieniem ust. 2-4. Zgodnie z art. 28 ust. 2 należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a. Stosownie do art. 28 ust. 3 całkowita nieściągalność, o której mowa w ust. 2, zachodzi, gdy: 1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie; 2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2015 r. poz. 233, 978, 1166, 1259 i 1844 oraz z 2016 r. poz. 615); 3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa; 4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym; 4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym; 4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym; 5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję; 6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Wyliczenie zawarte w art. 28 ust. 3 u.s.u.s. jest wyczerpujące, stanowiąc zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, iż ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek. Organ przystępując do oceny możliwości umorzenia na podstawie art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s. zadłużenia z tytułu składek w pierwszej kolejności zobowiązany jest ustalić, czy w stosunku do wnioskującego o umorzenie występuje jedna z wymienionych w art. 28 ust. 3 okoliczności całkowitej nieściągalności. Dopiero stwierdzenie wystąpienia takiej przesłanki pozwala organowi przejść do rozważania okoliczności mogących uzasadniać umorzenie zadłużenia albo odmowę jego umorzenia. Dopiero w takiej sytuacji organ może, ale nie musi, uwzględnić wniosku o umorzenie należności z tytułu składek. W przypadku, gdy przesłanki umorzenia nie wystąpią, organ nie ma podstaw prawnych do uwzględnienia wniosku i wtedy odmowa umorzenia nie następuje na zasadzie uznania administracyjnego. Skarżący nie wykazał spełnienia żadnej z przesłanek możliwości umorzenia z art. 28 ust. 1-3 u.s.u.s., stąd organ słusznie stwierdził, że żadna z nich nie wystąpiła. Umorzenie należności z tytułu składek w innych sytuacjach niż całkowita ich nieściągalność możliwe jest w sytuacji, którą reguluje ust. 3a - należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Pojęcie w uzasadnionych przypadkach jest niedookreślone, tak więc na podstawie art. 28 ust. 3b minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego został zobowiązany do określenia, w drodze rozporządzenia, szczegółowych zasad umarzania, o którym mowa w ust. 3a, z uwzględnieniem przesłanek uzasadniających umorzenie, biorąc pod uwagę ważny interes osoby zobowiązanej do opłacenia należności z tytułu składek oraz stan finansów ubezpieczeń społecznych. Na podstawie delegacji ustawowej zawartej w art. 28 ust. 3b Minister Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej wydał 31 lipca 2003 r. rozporządzenie w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365). Zgodnie z jego § 3 ust. 1 organ może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku: 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności; 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Biorąc pod uwagę miesięczne dochody skarżącego (łącznie 3 801,65 zł) w kontekście jego miesięcznych wydatków (1 450 zł) i stanu rodzinnego (brak osób pozostających na jego utrzymaniu) organ zasadnie uznał, że nie zachodzi przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 1 powyższego rozporządzenia. Nie zaszły też przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 2 i 3 powyższego rozporządzenia. Organ słusznie więc uznał, że nie ma podstaw do umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonego będącego równocześnie płatnikiem składek na te ubezpieczenia. Wobec tego oddalono skargę na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.).