III SA/Po 732/19

Dnia 12 lutego 2020 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Marek Sachajko Sędziowie WSA Małgorzata Górecka WSA Szymon Widłak (spr.) Protokolant: st. sekr. sąd. Małgorzata Błoszyk po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 lutego 2020 roku przy udziale sprawy ze skargi A. J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] lipca 2019 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia kosztów postępowania i kosztów zastępstwa w postępowaniu egzekucyjnym oddala skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej: "SKO") decyzją z [...] lipca 2019 r., nr [...], po rozpatrzeniu odwołania A. J. (dalej: "strona") od decyzji Dyrektora Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie w [...] (dalej: "Dyrektor PCPR"), działającego z upoważnienia Starosty [...], z [...] maja 2019 r., nr [...], w przedmiocie odmowy umorzenia kosztów postępowania i kosztów zastępstwa w postępowaniu egzekucyjnym, utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Powyższa decyzja wydana została w następującym stanie faktycznym. W dniu [...] listopada 2015 r. strona zawarła umowę o dofinansowanie kosztów nauki w ramach programu [...] – pomoc w uzyskaniu kształcenia na poziomie wyższym, prowadzonego przez Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych (dalej: "PFRON"). Na skutek nierozliczenia przyznanego dofinansowania umowa o dofinansowanie została rozwiązania, a strona zobowiązana była do zwrotu wypłaconej kwoty. Wobec strony wydany został nakaz zapłaty i wszczęto postępowanie egzekucyjne celem dochodzenia zasądzonej kwoty. Strona zobowiązana przy tym została do zwrotu kosztów postępowania w kwocie [...]zł i kosztów zastępstwa w postępowaniu egzekucyjnym w kwocie [...]zł. Pismem z [...] kwietnia 2019 r. strona wniosła o umorzenie ostatnio wskazanych należności. Dyrektor PCPR decyzją z [...] maja 2019 r., nr [...], odmówił stronie umorzenia kosztów postępowania w wysokości [...] zł i kosztów zastępstwa w postępowaniu egzekucyjnym w wysokości [...] zł. SKO utrzymując w mocy decyzję organu I instancji – powołując się na art. 49f ust. 1 ustawy z 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz o zatrudnieniu osób niepełnosprawnych (tekst jedn. Dz. U. z 2019 r., poz. 1172 ze zm., dalej: "u.r.z.o.n.") – wskazało, że należności, o których umorzenie wnosi strona, są kosztami, które powstały w toku postępowania sądowego i egzekucyjnego, nie mając tym samym charakteru należności cywilnoprawnych. Wobec tego brak jest podstaw do ich umorzenia zgodnie z art. 49f ust. 1 pkt 1 u.r.z.o.n., pomimo ustalenia, że w sprawie spełniona została przesłanka ważnego interesu dłużnika z uwagi na trudną sytuację finansową strony. W skardze skierowanej do tut. Sądu strona wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i orzeczenie o umorzeniu należności objętych wnioskiem, zarzucając naruszenie: 1) art. 49f u.r.z.o.n., przez niczym nieuzasadnione przyjęcie, że należności z tytułu zasądzonych kosztów postępowania sądowego i egzekucyjnego nie stanowią należności cywilnoprawnych, chociaż koszty te zasądzane są na podstawie ustawy z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (tekst jedn. Dz. U. z 2018 r., poz. 1360 ze zm., dalej: "K.p.c.") stanowiącej część prawa cywilnego, a więc stanowią należności cywilnoprawne, a nie publicznoprawne, 2) art. 55 ustawy z 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (tekst jedn. Dz. U. z 2019 r., poz. 869, dalej: "u.f.p."), przez jego niezastosowanie i odmowę umorzenia należności mających charakter cywilnoprawy w sytuacji, gdy organ mógł zastosować ten przepis i umorzyć te należności mając na uwadze ich charakter, a także sytuację życiową i materialną skarżącej. SKO nie odniosło się w żaden sposób do zarzutu skarżącej i nie przeanalizowało sprawy pod kątem powyższego przepisu, przez co w sposób niepełny załatwiło sprawę, 3) art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 ustawy z 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2018 r., poz. 2096 ze zm., dalej: "K.p.a."), przez nierzetelne załatwienie sprawy i nieodniesienie się do wszystkich stawianych zarzutów względem decyzji I instancji, a tym samym niepełną analizę złożonego odwołania, co doprowadziło organ II instancji do niepełnego załatwienia sprawy, 4) art. 107 K.p.a., przez sporządzenie niepełnego uzasadnienia pod względem wskazania norm prawnych i ich analizy, zwłaszcza w kontekście zarzutu naruszenia art. 55 u.f.p. Skarżąca wniosła jednocześnie o udzielenie przez tut. Sąd zabezpieczenia, przez zawieszenie postępowania egzekucyjnego prowadzonego przez Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w [...]. SKO w odpowiedzi na skargę wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczas prezentowaną argumentację. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Zaskarżona decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego z [...] lipca 2019 r., nr [...], nie narusza ani prawa materialnego, ani przepisów postępowania w stopniu, który zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm., dalej: "P.p.s.a.") dawałby podstawy do jej wyeliminowania z obrotu prawnego. Istota sporu do jakiego doszło na gruncie kontrolowanej sprawy sprowadza się do stwierdzenia, czy należności pieniężne, o których umorzenie stara się skarżąca – to jest koszty procesu, jakimi obciążona została w postępowaniu cywilnym, a także koszty egzekucji, a konkretnie rzecz ujmując koszty wynagrodzenia profesjonalnego pełnomocnika wierzyciela, jakimi obciążona została w postępowaniu egzekucyjnym – stanowią należności o charakterze cywilnoprawnym, a w konsekwencji, czy mieszczą się one w zakresie przedmiotowym art. 49f ust. 1 pkt 1 u.r.z.o.n. Jest bowiem bezsporne, że ostatnio przywołana regulacja – będąc materialnoprawną podstawą rozstrzygnięcia sprawy przez organ administracji publicznej – dopuszcza umorzenie wyłącznie należności pieniężnych mających charakter cywilnoprawny, co wynika wprost z jej treści. Jak stanowi rzeczony przepis na wniosek dłużnika lub strony umowy, której przedmiot obejmuje dokonanie wydatków ze środków Funduszu, organy i podmioty powołane do zawierania takich umów mogą umorzyć w części lub w całości należności pieniężne mające charakter cywilnoprawny, w drodze decyzji, z zastrzeżeniem ust. 2 i 3 – w przypadku uzasadnionym ważnym interesem dłużnika, interesem publicznym, względami gospodarczymi lub społecznymi, lub innymi przyczynami zasługującymi na uwzględnienie, w szczególności w razie całkowitej nieściągalności w rozumieniu art. 49 ust. 5b u.r.z.o.n. Odniesienie się do tej istoty sporu wymaga w pierwszej kolejności wykazania, czym są: "należności pieniężne mające charakter cywilnoprawny" w rozumieniu art. 49f ust. 1 pkt 1 u.r.z.o.n. Trafnie dostrzega zarówno organ administracji publicznej, jak i skarżąca, że pojęcie to nie zostało zdefiniowane przez ustawodawcę. W tym względzie pomocne okazuje się sięgnięcie do stanowiska, jakie wypracowane zostało na gruncie ustawy o finansach publicznych, która – co nie umyka uwadze skarżącej – także przewiduje w art. 55 u.f.p. możliwość umorzenia "należności pieniężnych mających charakter cywilnoprawny". Już w tym miejscu zasygnalizować trzeba, choć znajdzie to rozwinięcie w dalszej części uzasadnienia, że ten ostatni przepis nie może znaleźć w sprawie zastosowania, bowiem umorzenie środków PFRON – będącego wprawdzie państwowym funduszem celowym w rozumieniu przepisów ustawy o finansach publicznych (art. 45 ust. 1 u.r.z.o.n.) – zostało w sposób szczególny uregulowane w ustawie o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnieniu osób niepełnosprawnych. W doktrynie – na gruncie ustawy o finansach publicznych – podnosi się, że cechą charakterystyczną należności mających charakter cywilnoprawny jest to, że związane są one ze stosunkiem cywilnoprawnym łączącym osobę prawną, którą reprezentuje jednostka sektora finansów publicznych, oraz podmiot zobowiązany do ich uiszczenia. Do relacji pomiędzy tymi podmiotami stosuje się przepisy Kodeksu cywilnego (zob. P. Majka, Komentarz do art. 55 u.f.p., w: Ustawa o finansach publicznych. Komentarz, pod red. Z. Ofiarskiego, Lex/el. 2019). Brak jest podstaw do tego, aby pojęcie: "należności pieniężnych mających charakter cywilnoprawny", jakie użyte zostało w art. 49f ust. 1 pkt 1 u.r.z.o.n., rozumieć odmiennie od powyżej przedstawionego. Przez należności te uznać trzeba zatem takie należności pieniężne, które wynikają ze stosunków cywilnoprawnych. Stosunki cywilnoprawne unormowane są zaś przede wszystkim ustawą z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (tekst jedn. Dz. U. z 2019 r., poz. 1145, zob. art. 1 tej ustawy), choć zgodzić się trzeba ze skarżącą, że źródło ich powstania może być różne i obejmuje zarówno umowy, czyny niedozwolone, czy czynności administracyjne, w tym decyzje administracyjne. Sprawy jakie wynikają ze stosunków cywilnoprawnych podlegają rozpoznaniu w postępowaniu sądowym unormowanym ustawą – Kodeks postępowania cywilnego (por. art. 1 K.p.c.), lecz nie sposób na tej podstawie wywieść, że także stosunki, które kształtowane są w ramach ów postępowania sądowego, czy w dalszej perspektywie w ramach postępowania egzekucyjnego, stanowią stosunki cywilnoprawne. Wręcz przeciwnie przechodząc na grunt procesowy uznać trzeba, że zarówno postępowanie cywilne, jak i postępowanie egzekucyjne stanowią domenę prawa publicznego, a powstałe w ich ramach stosunki procesowe – których podmiotem staje się obok stron stosunku cywilnoprawnego także sąd rozpoznający daną sprawę, czy jak w postępowaniu egzekucyjnym komornik sądowy – mają charakter publicznoprawny. W związku z tym należności, o których umorzenie stara się skarżąca, nie mają charakteru cywilnoprawnego, lecz jako wynikające ze stosunków procesowych nabierają charakteru publicznoprawnego, nie mieszcząc się przez to w zakresie przedmiotowym art. 49f ust. 1 pkt 1 u.r.z.o.n. Zarzut naruszenia tego przepisu okazał się zatem niezasadny. Na uwzględnienie nie zasługuje także zarzut naruszenia art. 55 u.f.p., który – co zostało już powyżej wspomniane – nie mógł w sprawie znaleźć zastosowania. Wynika to wprost z art. 58 ust. 5 u.f.p., który stanowi, że przepisów art. 58 ust. 1-4 oraz art. 55-57 u.f.p. nie stosuje się do należności, w przypadku których odrębne przepisy regulują umarzanie, odraczanie terminów spłaty lub rozkładanie na raty spłaty tych należności. Takim odrębnym przepisem – w zakresie objętym zainteresowaniem w sprawie, to jest dotyczącym problematyki umorzenia należności – jest właśnie art. 49f ust. 1 pkt 1 u.r.z.o.n. Nota bene, art. 58 ust. 5 u.f.p. wyklucza sięgnięcie w sprawie również po rozwiązanie przewidziane w art. 58 ust. 4 u.f.p., który to przepis jako jedyny dopuszcza możliwość umorzenia należności ubocznych, to jest chociażby należności stanowiących koszty postępowania prowadzonego celem dochodzenia należności głównej. Wobec powyższego nie może odnieść zamierzonego skutku także zarzut naruszenia art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 K.p.a. Wprawdzie rację ma skarżąca, że SKO w żaden sposób nie ustosunkowało się do podniesionego przez nią w odwołaniu zarzutu naruszenia art. 55 u.f.p., jednak wobec tego, że przepis ten w sprawie nie mógł znaleźć zastosowania, to uchybienie, jakiego dopuścił się w tym względzie organ odwoławczy pozostaje bez wpływu na wynik sprawy. W świetle art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. jedynie naruszenia przepisów postępowania, które mogą mieć istotny wpływ na wynik sprawy, prowadzą do uwzględnienia skargi. Mając na względzie powyższe skarga jako bezzasadna podlega oddaleniu na podstawie art. 151 P.p.s.a.