III SA/Po 810/15

Dnia 24 maja 2016 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Małgorzata Górecka ( spr.) Sędziowie WSA Mirella Ławniczak WSA Szymon Widłak Protokolant: Sekr. sąd. Sławomir Rajczak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 maja 2016 roku przy udziale sprawy ze skargi J P na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...]2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia własne uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] Uzasadnienie. Decyzją z dnia [...] r., Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział odmówił J P umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia własne w tym na ubezpieczenia społeczne i na ubezpieczenia zdrowotne. Po rozpoznaniu wniosku strony o ponowne rozpatrzenie sprawy decyzją z dnia [...] 2015 r., Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy. W uzasadnieniu organ wskazał, że strona jest zarejestrowana jako osoba bezrobotna w PUP niepobierająca zasiłku. Ma jednak prawo do korzystania z ofert aktywizacji zawodowej. Posiada orzeczenie o lekkim stopniu niepełnosprawności wydane do dnia 31 grudnia 2017 r.. ale nie wymaga w związku z tym szczególnych warunków pracy. Strona może podjąć zatrudnienie na otwartym rynku pracy. Strona zamieszkuje z synem w mieszkaniu matki, zajmując w nim jeden pokój z dostępem do kuchni i łazienki. Otrzymuje dochód w postaci alimentów w kwocie [...] zł miesięcznie. Korzysta ze świadczeń pomocy społecznej – otrzymuje wyżywienie, zasiłki okresowe i celowe w kwocie [...] zł. Miesięczne koszty utrzymania wynoszą [...] zł. Strona posiada zobowiązania wobec innych wierzycieli, które nie są spłacane w kwocie [...] zł. Należności te są objęte postępowaniem egzekucyjnym. W skardze do WSA w Poznaniu strona wniosła o umorzenie przedmiotowych należności, gdyż jest w bardzo ciężkiej sytuacji osobistej i finansowej. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje : Skarga okazała się uzasadniona. W ocenie Sądu organy obu instancji nie uzasadniły wyczerpująco, dlaczego nie było podstaw do stwierdzenia istnienia przesłanek do umorzenia długu wymienionych w art. 28 ustawy z 13.10.1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t. j. Dz. U. Nr 205 z 2009 r., poz. 1585 ze zm.).oraz § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365), zgodnie z którym ZUS może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku: 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności; 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Decyzja administracyjna wydana w przedmiocie umorzenia zaległości wobec ZUS ma charakter uznaniowy a to oznacza, że nie może być ona całkowicie dowolna. System kontroli takiej decyzji przez sąd sprowadza się wyłącznie do kontroli jej legalności, a więc sąd nie może nakazać organowi podjęcia określonego rozstrzygnięcia, bowiem jest to wyłączna kompetencja organu. Kontrola sądu obejmuje wyłącznie zbadanie, czy wydanie decyzji poprzedzone zostało prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem, tj. czy organ w sposób wyczerpujący zebrał materiał dowodowy oraz rozważył i ocenił wszystkie okoliczności mogące mieć wpływ na wybór rozstrzygnięcia o udzieleniu lub odmowie udzielenia ulgi - w postaci umorzenia należności (zob. m. in. wyrok WSA w Warszawie z 19.11.2007 r., V S.A./Wa 1876/07, lex nr 484969; wyrok WSA w Gdańsku z 10.02.2009 r., I S.A./Gd 874/08, lex nr 483118). Uznaniowa ocena istnienia lub nieistnienia przesłanek skutkujących umorzeniem należności winna być przy tym odzwierciedlona odpowiednio w uzasadnieniu decyzji – zgodnie z rygorami wskazanymi w art. 107 § 3 kpa (wyrok WSA w Warszawie z 15.12.2006 r., III S.A./Wa 2994/06, lex nr 306945; wyrok WSA w Gliwicach z 06.02.2009 r., III S.A./Gl 1421/08, lex nr 484073). W omawianej sprawie dokonując takiej kontroli legalności decyzji Sąd stwierdził, że organ nie zadziałał prawidłowo. Zgodnie z art. 7 kpa organ administracji publicznej winien wyjaśniać dokładnie stan faktyczny danej sprawy, zbierając i rozpatrując cały materiał dowodowy w sposób wyczerpujący (art. 77 §1 kpa). Zasada prawdy obiektywnej jest naczelną zasadą postępowania administracyjnego, wpływającą na kwestię odpowiedniego rozłożenia ciężaru dowodu w tym postępowaniu. Organ winien generalnie przeprowadzać niezbędne dowody z urzędu (zasada oficjalności postępowania) oraz wnioskowane przez stronę (zob. m. in., B. Adamiak, J. Borkowski, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, Warszawa 2006, s. 68-69). Organy nie ustaliły w jakikolwiek sposób, czy w sprawie zachodzi przesłanka całkowitej nieściągalności przedmiotowego długu w rozumieniu art. 28 ust. 3 ustawy z 13.10.1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych. W uzasadnieniach decyzji organ nie przeanalizował stanu faktycznego sprawy pod kątem przesłanek całkowitej nieściągalności wymienionych w tym artykule. Niezależnie od tego zdaniem Sądu organ dokonał niewystarczających ustaleń faktycznych w zakresie tego, czy w sprawie zachodzą przesłanki wskazane w § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. Organ wskazał, że strona jest zarejestrowana jako osoba bezrobotna w PUP niepobierająca zasiłku. Ma jednak prawo do korzystania z ofert aktywizacji zawodowej. Posiada orzeczenie o lekkim stopniu niepełnosprawności wydane do dnia 31 grudnia 2017 r.. ale nie wymaga w związku z tym szczególnych warunków pracy. Strona może podjąć zatrudnienie na otwartym rynku pracy. Strona zamieszkuje z synem w mieszkaniu matki, zajmując w nim jeden pokój z dostępem do kuchni i łazienki. Otrzymuje dochód w postaci alimentów w kwocie [...] zł miesięcznie. Korzysta ze świadczeń pomocy społecznej – otrzymuje wyżywienie, zasiłki okresowe i celowe w kwocie [...] zł. Miesięczne koszty utrzymania wynoszą [...] zł. Strona posiada zobowiązania wobec innych wierzycieli, które nie są spłacane w kwocie [...] zł. Należności te są objęte postępowaniem egzekucyjnym. Na tej podstawie Zakład stwierdził generalnie brak przesłanek z art. 28 3a ustawy. Ustalono bowiem, iż zobowiązany posiada stałe źródło dochodu w postaci alimentów i zasiłków z pomocy społecznej. Z tego względu nie ma podstaw do przyjęcia, że spłata zadłużenia pozbawi skarżącą możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych. Podkreślić należy, że w sprawach dotyczących umorzenia zaległości wobec ZUS organy ubezpieczeniowe powołują się na konieczność konfrontowania interesu osobistego dłużnika z interesem ogólnospołecznym, jednak w uzasadnieniach decyzji obu instancji nie podano praktycznie żadnych okoliczności mogących uzasadniać w niniejszej sprawie zdecydowany prymat interesu ogólnospołecznego nad interesem jednostkowym (dotyczącym skarżącej znajdującej się w bardzo ciężkim stanie materialnym, praktycznie bez własnych dochodów ). Trzeba też w tym miejscu wskazać, iż w postępowaniu administracyjnym prowadzonym w przedmiocie umorzenia należności wobec ZUS organ, ustalając sytuację majątkową dłużnika, winien m. in. porównać stwierdzoną sytuację materialną zobowiązanego z wysokością zaległej należności i wskazać jego dochody (rzeczywiste czy potencjalne), które w ocenie organu byłyby wystarczające na pokrycie zadłużenia ( wyrok NSA z 10.10.2007 r., II GSK 176/07, lex nr 399183). Należy ponadto zestawić wysokość dochodu uzyskiwanego przez stronę z niezbędnymi kosztami jej utrzymania w celu ustalenia, czy jest ona w stanie faktycznie spłacać istniejące zadłużenie bez uszczerbku dla swojego podstawowego utrzymania (wyrok WSA w Warszawie z 23.11.2007 r., V S.A./Wa 2247/07, lex nr 484964). Przy określaniu stałych wydatków zobowiązanego należy też uwzględnić koszty utrzymania związane z zakupem żywności, środków higieny i czystości, ubrań itd. Możliwości majątkowe, płatnicze i zarobkowe nie mogą być przy tym rozpatrywane w oderwaniu od bardzo trudnej sytuacji zobowiązanej (skarżąca jest zarejestrowana jako bezrobotna bez prawa do zasiłku, samotnie wychowująca dziecko, korzystająca stale z różnych form pomocy społecznej itd.), która może wpływać bezpośrednio na odpowiednie zmniejszenie tych możliwości, lub nawet ich całkowite wykluczenie. Z okoliczności faktycznych sprawy wynika generalnie, iż sytuacja majątkowa skarżącej jest bardzo trudna, co przesądzać może o konieczności stwierdzenia istnienia przesłanek do umorzenia spornych należności wobec ZUS. Biorąc to pod uwagę, zdaniem Sądu organ administracji zbyt arbitralnie przyjął brak podstaw do uwzględnienia wniosku skarżącego o umorzenie przedmiotowych należności publicznoprawnych, nie wyjaśniając dostatecznie swojego stanowiska w tym zakresie. To na organie spoczywa obowiązek zebrania materiału dowodowego , który pozwoli na dokonanie ustaleń faktycznych prowadzących do rozstrzygnięcia sprawy. Tak więc organ w omawianej sprawie winien ustalić konkretnie dochody i wydatki skarżącej i pozostającej z nią we wspólnym gospodarstwie domowym matki. Następnie, tak oszacowaną sytuację majątkową/ materialną skarżącej odnieść do kryteriów umorzenia przedmiotowych należności. Koniecznym jest ustalenie wydatków oraz relacji miedzy dochodami a wydatkami koniecznymi dla egzystencji konkretnego zobowiązanego i osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. W omawianej sprawie należy zaznaczyć, że sytuacja nie jest łatwa albowiem skarżąca jako dochód wykazuje jedynie alimenty na dziecko i zasiłki z pomocy społecznej bez możliwości uzyskania dodatkowych dochodów nawet z prac dorywczych. Ważny interes w umorzeniu przedmiotowych należności ze względu na jej trudną sytuację materialną i zdrowotną istnieje, gdy wykonanie obowiązku zapłaty należności mogłoby spowodować niemożność zaspokojenia przez skarżącą i jej dziecko podstawowych potrzeb życiowych. Aby dokonać takiej oceny, koniecznym jest prawidłowe ustalenie stanu faktycznego pozwalające tym samym ocenić czy sytuacja materialna i zdrowotna skarżącej pozwala i w jakim zakresie, na zapłatę należności. Podkreślić należy bardzo wyraźnie, że świadczenia alimentacyjne mają służyć wyłącznie zaspokojeniu podstawowych potrzeb życiowych dziecka, a korzystanie z zasiłków pomocy społecznej wskazuje na potencjalne istnienie podstaw do umorzenia należności wobec ZUS. Nieracjonalna jest bowiem sytuacja, w której należności strony wobec ZUS byłyby spłacane przede wszystkim ze świadczeń pieniężnych pomocy społecznej. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ winien zatem szerzej uzasadnić swoje stanowisko w kwestii oceny istnienia przesłanki z § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. Biorąc powyższe pod uwagę Sąd orzekł w pkt. I wyroku o uchyleniu zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji I instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt. 1 c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz. U. z 2012, poz. 270).