III SA/Po 883/14

Dnia 12 marca 2015 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Szymon Widłak (spr.) Sędziowie WSA Mirella Ławniczak WSA Marek Sachajko Protokolant: st. sekr. sąd. Anna Piotrowska - Żyła po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 marca 2015 roku przy udziale sprawy ze skargi A. R. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych [...] z dnia [...] maja 2014 roku nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia odsetek od zadłużenia z tytułu nieopłaconych składek oddala skargę Zaskarżoną decyzją z dnia [...] maja 2014 r., nr [...], wydaną m.in. na podstawie art. 28 ust. 1-3b i art. 32 i art. 83 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.) Zakład Ubezpieczeń Społecznych [...] utrzymał w mocy decyzje z dnia [...] marca 2014r. nr [...] odmawiającą A. R. umorzenia odsetek od nieuregulowanych składek na ubezpieczenia społeczne za okres [...] . W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że w dniu [...] grudnia 2012 r. wpłynął wniosek A. R. o umorzenie odsetek od składek na ubezpieczenia społeczne. Wniosek został umotywowany wiekiem oraz brakiem środków, które pozwoliłyby na spłatę zadłużenia. W uzasadnieniu wniosku zobowiązany podniósł, że nie zgadza się z zadłużeniem, jednak nie jest w stanie udowodnić, że nie zalega ze składkami, bowiem nie posiada dowodów wpłaty. Nadto zobowiązany wskazał, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych upomniał się o zadłużenie dopiero po 10 latach. Na podstawie posiadanej na dzień złożenia wniosku, tj. [...] grudnia 2012 r. dokumentacji zgłoszeniowej i rozliczeniowej, Zakład ustalił wysokość zadłużenia zobowiązanego z tytułu nieuregulowanych składek na łączną kwotę [...] zł. Ponadto Zakład ustalił wysokość kosztów egzekucyjnych, oraz ustalił wysokość zadłużenia zobowiązanego za okres wskazany we wniosku strony, tj. na ubezpieczenia społeczne: - za ubezpieczonych niebędących jednocześnie płatnikami składek (finansowane przez ubezpieczonych) za okres [...], [...] w kwocie [...] zł, odsetki od powyższej zaległości liczone na dzień wydania decyzji tj. [...] marca 2014 roku w kwocie [...] zł; - za ubezpieczonych niebędących jednocześnie płatnikami składek (finansowane przez płatnika składek) za okres [...], [...] w kwocie [...] zł, odsetki od powyższej zaległości liczone na dzień wydania decyzji tj. [...] marca 2014 roku w kwocie [...] zł; - za ubezpieczonego będącego jednocześnie płatnikiem składek za okres [...] w kwocie [...] zł oraz odsetki liczone na dzień wydania decyzji tj. [...] marca 2014 roku w kwocie [...] zł. Organ wskazując w decyzji konkretne okresy podniósł, że w odniesieniu do powyższych należności doszło do zawieszenie biegu terminu przedawnienia z uwagi na przeprowadzone postępowanie restrukturyzacyjne, jak też postępowanie egzekucyjne. Następnie organ rentowy wskazał, że zgodnie z art. 28 ust. 1 i 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, zwanej dalej u.s.u.s., należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadkach ich całkowitej nieściągalności, która zachodzi w przypadkach enumeratywnie wymienionych w art. 28 ust. 3. W rozpatrywanej sprawie umorzenie zaległości w oparciu o przesłanki całkowitej nieściągalności dotyczą należności z tytułu odsetek w łącznej wysokości [...] zł. Po przeanalizowaniu okoliczności sprawy organ stwierdził, że w niniejszej sprawie nie zachodzi żadna z przesłanek określonych art. 28 ust. 3 cytowanej ustawy. Wyjaśnił przy tym, że w przedmiotowej sprawie nie zachodzi całkowita nieściągalność określona w art. 28 ust. 3 pkt 1-4a u.s.u.s., gdyż wnioskodawca żyje (pkt 1), nie zgłaszał wniosku o ogłoszenie upadłości (pkt 2), jak również nie toczyło się wobec niego postępowanie likwidacyjne (pkt 4). Co do przesłanki całkowitej nieściągalności wskazanej w art. 28 ust. 3 pkt 3 ustawy Zakład wyjaśnił, że wprawdzie nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności gospodarczej, jednakże nie stwierdzono braku majątku, z którego można egzekwować należności, bowiem zobowiązany posiada składnik majątkowy w postaci świadczenia emerytalnego. Ponadto aktualnie jest prowadzone administracyjne postępowanie egzekucyjne i do dnia wydania niniejszej decyzji organ egzekucyjny nie orzekł o bezskuteczności postępowania z uwagi na brak składników majątkowych należących do dłużnika. Mając powyższe na uwadze nie można stwierdzić zaistnienia przesłanki sformułowanej w art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s., jak również wykazać, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne (art. 28 ust. 3 pkt 6 ustawy). Ponadto ZUS wskazał, że na podstawie art. 28 ust. 3a powołanej ustawy, należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek mogą być przez Zakład w uzasadnionych przypadkach umorzone pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Szczegółowe zasady umarzania, o których mowa w art. 28 ust. 3a określone zostały w rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. Zgodnie z § 3 ust. 1 powołanego rozporządzenia Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadkach określonych w tym przepisie. Zakład wskazał, że umorzenie należności objęte zakresem zastosowania art. 28 ust. 3a u.s.u.s. może dotyczyć zaległości w łącznej wysokości [...] zł. Organ stwierdził, że w okolicznościach niniejszej sprawy brak również podstaw do umorzenia należności na podstawie powyższej regulacji. W odniesieniu do przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia (opłacenie należności z tytułu składek pozbawi dłużnika możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych) Zakład badając obecną sytuację materialną wnioskodawcy ustalił, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną – C. R., która uzyskuje świadczenie emerytalne w kwocie [...] zł do wypłaty. A. R. również pobiera świadczenie emerytalne. Wysokość jego świadczenia do wypłaty wynosi [...] zł. Zobowiązany wykreślił działalność gospodarczą z ewidencji z dniem [...]2011 r. Na podstawie złożonych przez zobowiązanego dokumentów ustalono, że miesięcznie koszty związane z utrzymaniem mieszkania kształtują się następująco: - prąd - ok. [...] zł (faktura VAT na kwotę [...] zł za okres [...]2012); - gaz - ok. [...] zł (faktura VAT na kwotę [...] zł za okres [...]2012); - woda ok. [...] zł (faktura VAT na kwotę [...] zł za okres [...]2012). Zatem łączna wysokość miesięcznych wydatków z tytułu opłat wynosi ok. [...] zł. Ponadto zobowiązany wskazał, że ponosi również wydatki związane z leczeniem w kwocie [...] zł. W oświadczeniu z [...] stycznia 2014r. wskazał nadto, że ponosi także inne wydatki w kwocie [...] zł miesięcznie, lecz nie podał z jakiego tytułu je ponosi. Zgodnie z oświadczeniem A. R. poza zadłużeniem w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych posiada zobowiązania z tytułu podatków, tj. podatek adiacencki z miesięczną ratą w wysokości [...] zł oraz podatek od nieruchomości w kwocie [...] zł. Spłaca kredyt w ratach po [...] zł. Z wyjaśnień zobowiązanego wynika, że majątek nieruchomy stanowi dom o powierzchni [...] m2 w P. Mając na względzie powyższe ustalenia, organ uznał, że w przedmiotowej sprawie nie wykazano zaistnienia przesłanki sformułowanej w § 3 ust. 1 pkt 1 ww. rozporządzenia. Na podstawie poczynionych w sprawie ustaleń Zakład nie stwierdził, by sytuacja materialna i finansowa zobowiązanego była trudna, bowiem osiągane środki finansowe pozwalają na zaspokojenie ponoszonych przez stronę wydatków. Wobec powyższego Zakład nie uznał również, by w przedmiotowej sprawie zachodziło trwałe zagrożenie dalszej egzystencji dłużnika. Podkreślił przy tym, że nie każde kłopoty finansowe strony mogą stanowić podstawę do umorzenia należności z tytułu składek. Jedynie trwała niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych jest taką przesłanką. Instytucja umorzenia należności z tytułu składek została bowiem zarezerwowana dla sytuacji, w których z uwagi na stan zdrowia czy wiek dłużnik nawet potencjalnie nie ma szans na spłatę długu. Natomiast ciężar udowodnienia zaistnienia przesłanek do umorzenia spoczywa na zobowiązanym. W odniesieniu do § 3 ust. 1 pkt 2 powołanego rozporządzenia organ stwierdził, że obecna sytuacja materialna zobowiązanego jest wywołana czynnikami odmiennego rodzaju niż okoliczności o wymiarze klęski żywiołowej, czy też inne zdarzenia nadzwyczajne powodujące, że opłacenie należności mogłoby pozbawić wnioskodawcę możliwości dalszego prowadzenia działalności gospodarczej. Zobowiązany nie prowadzi już działalności gospodarczej i również z tego względu brak możliwości umorzenia zadłużenia na podstawie tego przepisu. Zdaniem Zakładu zobowiązany nie wykazał również zaistnienia przesłanki sformułowanej w § 3 ust. 1 pkt 3 powołanego rozporządzenia. Wprawdzie zobowiązany wykazał i udokumentował szereg dolegliwości zdrowotnych, jednakże stan zdrowia wnioskodawcy nie wpływa negatywnie na uzyskiwane przez niego dochody, bowiem wnioskodawca pobiera aktualnie świadczenie emerytalne w wysokości umożliwiającej uregulowanie należności choćby w dłuższym okresie czasu. Organ zauważył także, że dochód w kwocie [...] zł pozostający do dyspozycji zobowiązanego i jego żony zapewnia – w ocenie organu – możliwość zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych, przy czym uwzględnić należy także przy ocenie sytuacji materialnej zasobność finansową, na którą wpływa także zasobność dóbr materialnych – tj. nieruchomości, którą dłużnik posiada. W skardze na powyższą decyzję A. R. wnosząc o jej uchylenie zakwestionował ocenę Zakładu Ubezpieczeń Społecznych co do swego stanu majątkowego oraz możliwości płatniczych. W piśmie podkreślono, że w praktyce jedynym źródłem sfinansowania zaległości jest nieruchomość, w której skarżący zamieszkuje, a której sprzedaż egzekucyjna byłaby dla niego przesadnie dotkliwa. W odpowiedzi na skargę organ rentowy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko i argumentację przyjęte w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje. Skarga nie zasługiwała na uwzględnienie, albowiem zaskarżona decyzja nie narusza prawa. Zgodnie z art. 28 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.), zwanej dalej u.s.u.s., należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a. Umorzenie składek powoduje także umorzenie odsetek za zwłokę, kosztów upomnienia i dodatkowej opłaty (art. 28 ust. 4). Stosownie do art. 28 ust. 3 u.s.u.s. całkowita nieściągalność, o której mowa w ust. 2, zachodzi, gdy: 1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie; 2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze; 3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa; 4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym; 4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym; 5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję; 6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. W myśl art. 28 ust. 3a u.s.u.s. należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Szczegółowe warunki umorzenia należności z tytułu składek zostały określone w wydanym na podstawie art. 28 ust. 3b u.s.u.s. rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365). Stosownie do § 3 ust. 1 tego rozporządzenia Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku: 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności; 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Użyte przez ustawodawcę na gruncie wspomnianych przepisów sformułowania (odpowiednio: "mogą być umarzane" i "może umorzyć") oznaczają, że umorzenie składek na ubezpieczenie opiera się na tzw. uznaniu administracyjnym. Uprawnienie do działania w ramach uznania administracyjnego oznacza, że do uznania organu pozostawiono stwierdzenie istnienia lub nieistnienia w konkretnej sprawie szczególnych okoliczności, uzasadniających umorzenie zaległości lub odsetek, jak też zakres ewentualnego umorzenia. Przy wydawaniu decyzji o charakterze uznaniowym organ administracji obowiązany jest natomiast do rzetelnej i wnikliwej analizy wszystkich okoliczności sprawy w celu stwierdzenia czy zostały spełnione określone w przepisach przesłanki. Wnikliwa analiza stanu faktycznego stanowi materiał będący podstawą do wydania decyzji o charakterze uznaniowym. Decyzja odmowna musi być więc należycie uzasadniona tak aby nie można jej było postawić zarzutu dowolności. W szczególności winna ona zawierać dokładne wyjaśnienie sytuacji materialnej strony skarżącej, wysokości zaległych należności oraz dokładne wyjaśnienie przesłanek, którymi kierował się organ wydając takie a nie inne rozstrzygnięcie. Wymaga zatem podkreślenia, że decyzja uznaniowa może być przez sąd uchylona wyłącznie w wypadkach stwierdzenia, że została wydana z takim naruszeniem przepisów prawa o postępowaniu lub prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy. O tego rodzaju naruszeniach można mówić, gdyby organ pozostawił poza swoimi rozważaniami argumenty podnoszone przez stronę, pominął istotny dla rozstrzygnięcia materiał dowodowy lub dokonał jego oceny wbrew zasadom logiki lub doświadczenia życiowego, a także gdyby dokonał wykładni występujących w przepisach określających przesłanki umorzenia należności składkowych pojęć niezgodnie z ogólnymi zasadami prawa. Wojewódzki Sąd Administracyjny, dokonując oceny zaskarżonej decyzji w omówionym wyżej zakresie, nie stwierdził, aby naruszała ona prawo w stopniu uzasadniającym jej wzruszenie. W rozpoznawanej sprawie organ administracji uwzględnił wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 24.10.2013r. sygn. III SA/Po 947/13, uzupełnił decyzje o konieczne wyjaśnienia, podjął działania zmierzająca do dokładnego wyjaśnienia okoliczności sprawy w oparciu o dokumenty uzyskane z urzędu oraz przedłożone przez skarżącego. ZUS szczegółowo wyjaśnił dochody i wydatki strony, jej możliwości zarobkowe, sytuację zdrowotną i majątkową. Organ wziął pod uwagę cały zebrany materiał dowodowy zaś w uzasadnieniach swoich decyzji wskazał podstawę faktyczną i prawną rozstrzygnięcia. W szczególności ZUS odniósł się do poszczególnych dowodów i po analizie całego materiału dowodowego doszedł do przekonania, że nie istnieją przesłanki do stwierdzenia, że skarżący nie jest lub nie będzie stanie w przyszłości spłacić zaległości składkowych. W pierwszej kolejności ponownie należy przyznać rację organowi rentowemu, że w stosunku do skarżącego nie można mówić o spełnieniu przesłanki całkowitej nieściągalności. Zamknięty katalog przypadków całkowitej nieściągalności zawiera art. 28 ust. 3 pkt 1-6 u.s.u.s. Analiza tych przepisów prowadzi do wniosku, że żadna z wymienionych przesłanek nie ma zastosowania względem skarżącego. Organ rentowy wykazał, że skarżący posiada majątek w postaci nieruchomości oraz stałe źródło dochodu w postaci świadczenia emerytalnego z których możliwa jest egzekucja. Okoliczności te są przeszkodą dla wydania decyzji w przedmiocie umorzenia składek, stosownie do przepisu art. 28 powołanej ustawy. Przepis art. 28 ust. 2 u.s.u.s. wymaga bowiem, aby zaistniała całkowita nieściągalność składek, co w sprawie nie ma miejsca. Dokonując natomiast analizy stanowiska organu dotyczącego odmowy umorzenia wskazanych należności w oparciu o § 3 ust. 1 pkt 1 i pkt 3 rozporządzenia wykonawczego należy podkreślić, że organ podjął wszelkie możliwe kroki w kierunku ustalenia aktualnej sytuacji rodzinnej, majątkowej i zdrowotnej skarżącego. Zebrał informacje odnośnie do uzyskiwanych dochodów, by następnie odnieść je do struktury deklarowanych wydatków. Niemniej jednak doszedł do przekonania, że zobowiązany nie znajdzie się w sytuacji, w której zostałby pozbawiony środków do życia jak i możliwości uzyskiwania dodatkowego dochodu. Jak już zaznaczono skarżący otrzymuje stałe świadczenie. Okoliczność ta jest bezsporna i przyznana przez samego skarżącego. Brak jest także warunków, które zmuszałyby go do korzystania z pomocy instytucji świadczących opiekę dla osób szczególnie ubogich, znajdujących się w stanie, w którym nie mogą egzystować samodzielnie. Nie można zatem zarzucić ocenie przeprowadzonej przez organ naruszenia granic swobody oceny pozostawionej mu przez ustawodawcę, jak też zasady przekonywania. Nie bez znaczenia jest także – co słusznie podnosi organ, że ewentualna pozytywna decyzja co do umorzenia należności – w świetle regulowania przez skarżącego należności cywilnoprawnych byłaby niezasadna, albowiem stanowiła by odstępstwo od generalnej zasady pierwszeństwa należności publicznoprawnych. Brak jest uzasadnienia dla zwolnienia skarżącego z obowiązku zapłaty zaległości wynikających z powszechnego obowiązku opłacania składek ZUS na rzecz zaspokojenia podmiotów gospodarczych czy osób fizycznych. Takie stanowisko uwzględnia interes społeczny (publiczny), który – jak słusznie wskazał ZUS - także musi być brany pod uwagę przy stosowaniu wyjątkowej regulacji, zarezerwowanej dla szczególnych przypadków, której domaga się skarżący. Mając na uwadze powyższe ustalenia i wnioski należy powiedzieć, iż brak jest ustawowych przesłanek do uwzględnienia skargi, w związku z czym należało ją oddalić na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30.08.2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270).