III SA/Po 947/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia NSA Maria Lorych-Olszanowska po rozpoznaniu 28 marca 2018 r., na posiedzeniu niejawnym, sprawy ze skargi D. K. na decyzję Dyrektora Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w P. z [...] października 2017 r., nr [...], w przedmiocie przyznania płatności dla obszarów z ograniczeniami naturalnymi lub innymi szczególnymi ograniczeniami na rok 2015, postanawia: utrzymać w mocy postanowienie referendarza sądowego z 2 marca 2018 r. W petitum skargi z 20 listopada 2017 r. strona wystąpiła z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, poprzez zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego z urzędu. Na urzędowym formularzu PPF wnioskodawca oświadczył, że prowadzi samodzielne, jednoosobowe gospodarstwo domowe, które utrzymuje z zasiłku chorobowego w wysokości [...] zł. Posiada nieruchomość rolną o powierzchni [...] ha, ciągnik rolniczy użyczony od innej osoby, 1/2 własności przyczepy, rozrzutnik do obornika (wartość [...] zł), pług (wartość [...] zł) oraz [...] sztuk bydła. Wnioskodawca wskazał, że nie uzyskuje dochodów ze sprzedaży bydła przy rosnących kosztach jego utrzymania, a uzyskiwane przychody nie pokrywają kosztów. Dodatkowo brak dopłat bezpośrednich nie pomaga wyjść na "prostą", a wręcz doprowadza do coraz większej "ruiny", przez co otrzymuje coraz więcej telefonów od wierzycieli z pytaniami, kiedy dokona płatności i ureguluje zadłużenie. Wnioskodawca powołał się również na nieuleczalną chorobę genetyczną, która generuje dodatkowo koszty leczenia i rehabilitacji. W odpowiedzi na wezwanie do uzupełnienia oświadczenia majątkowego, w piśmie z [...] lutego 2018 r., wnioskodawca ujawnił, że prowadzi wspólne gospodarstwo rolne z matką [...], ojcem [...] i bratem J.. H. K. posiada około [...] sztuk bydła, [...] prosiąt, [...] macior oraz [...] ha gruntów rolnych, w tym [...] ha w dzierżawie. J. K. posiada około [...] sztuk bydła, ok. [...] sztuk świń i około [...] ha gruntów niemal w całości wydzierżawionych za ok. [...] zł rocznie. D. K. czerpie zyski z płodów rolnych uzyskiwanych na gruntach [...] i J. K., które są przekazywane na potrzeby wyżywienia własnego bydła. W ramach prowadzonego gospodarstwa rolnego uzyskują oni przychody ze sprzedaży mleka, tuczników oraz bydła. ale nie pokrywają one kosztów związanych z utrzymaniem zwierząt i bieżących wydatków na nawozy, paliwo, zasiewy i opryski pól, a posiadana przez nich gotówka wystarcza na wyżywienie. D. K. oświadczył, że ponosi straty z prowadzonej działalności rolniczej, ponieważ koszty przewyższają przychody. Zaznaczył, że popada w coraz większe długi wobec rodziny, znajomych okolicznych rolników-kontrahentów, którym nie płaci w całości za zakup słomy, paszy, kiszonek dla zwierząt. Jednocześnie zaznaczył, że osoby oczekujące na jego płatności nie prowadzą stricte działalności kredytowej takiej jak banki, a jedynie wydają towar bez pieniędzy, a na zapłatę czekają do czasu, gdy będzie miał pieniądze. Wnioskodawca wyjaśnił, że użył sformułowania, że "kredytują" oni jego działalność w potocznym sensie i nigdy nie sporządzał z nimi żadnej umowy kredytowej pisemnej i żadnych pisemnych oświadczeń od nich nie otrzymywał. Jednocześnie zostały ujawnione kredyty H. K. – do spłaty ok. [...] zł rocznie, kredyty J. K. ([...] zł) – do spłaty ok. [...] zł oraz zadłużenie na karcie kredytowej – do spłaty ok. [...] zł. W takiej sytuacji bieżące koszty utrzymania są finansowane z uzyskiwanych środków, które nie pokrywają w całości potrzeb wydatkowych, przez co partycypuje w nich również babcia wnioskodawcy, która otrzymuje emeryturę w wysokości ok. [...] zł. Przychody w całym 2017 roku dla wspólnego gospodarstwa domowego, w którym pozostaje wnioskodawca, zostały określone w następujący sposób: płatności bezpośrednie za 2016 rok dla D. K. – [...] zł; zaliczka na płatności bezpośrednie za 2017 rok dla D. K. – [...] zł; sprzedaż bydła należącego do D. K. – [...] zł; pomoc z tytułu gradobicia dla D. K. – [...] zł; pomoc z tytułu gradobicia dla H. K. i J. K. – [...] zł; sprzedaż bydła należącego do H. K. – [...] zł; sprzedaż mleka przez H. K. – [...] zł; sprzedaż tuczników należących do J. K. – [...] zł; sprzedaż bydła należącego do J. K. – [...] zł; płatności obszarowe dla H. K. i J. K. za 2017 rok – [...] zł; zaliczki z tytułu płatności obszarowych za 2017 rok dla H. K. i J. K. – [...] zł. Wydatki w 2017 roku dla wspólnego gospodarstwa domowego, w którym pozostaje wnioskodawca, zostały określone w następujący sposób: kredyt [...] za zakupiona ziemię przez H. K. – [...] zł; trzy kredyty w [...] – [...] zł; kredyt [...] J. K. – [...] zł; zakup paszy treściwej – [...] zł; wysłodki mokre – [...] zł; koszty weterynaryjne – [...] zł; kolczyki i paszporty dla krów – [...] zł; zakup słomy ([...] bel) – [...] zł; materiał siewny kukurydzy zboża i międzyplonów – [...] zł, nawozy – [...] zł; środki ochrony roślin i odżywki – [...] zł; usługi rolnicze (koszenie kukurydzy i zboża) – [...] zł; wywóz gnojówki – [...] zł; ubezpieczenie upraw – [...] zł; ubezpieczenie budynków (OC) – [...] zł; ubezpieczenie przyczep, ciągników, samochodów – [...] zł; przeglądy okresowe pojazdów – [...] zł; podatki rolne – [...] zł; energia elektryczna – [...] zł; woda – [...] zł; opał – [...] zł; Internet – [...] zł; telefony – [...] zł; ubezpieczenie KRUS – [...] zł; ubezpieczenie KRUS zdrowotne – [...] zł; czynsze dzierżawne gruntów [...] zł; [...] + ekspertyzy – [...] zł; utrzymanie domu – [...] zł; paliwa (ON + PB) – [...] zł; remonty budynków po gradobiciu – [...] zł; remonty niezbędne maszyn i ciągników – [...] zł. Postanowieniem z 2 marca 2018 r. referendarz sądowy tut. Sądu odmówił przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu podano, że wnioskodawca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z matką, ojcem oraz bratem. Łączne przychody z prowadzonego gospodarstwa rolnego w roku 2017 wyniosły [...] zł, z kolei wydatki ukształtowały się na poziomie [...] zł, z czego wynika strata w wysokości [...] zł. Ich średniomiesięczne łączne przychody przekraczają kilkadziesiąt tysięcy złotych i są oni w posiadaniu znacznych środków finansowych, którymi mogą dysponować samodzielnie, decydując o ich przeznaczeniu. W ocenie referendarza sądowego posiadanie stałych przychodów w znacznej wysokości (średnio kilkanaście tysięcy złotych miesięcznie), przy jeszcze wyższych wydatkach nie uzasadnia automatycznego przyznania prawa pomocy. Referendarz zwrócił uwagę na posiadany w gospodarstwie rolnym inwentarz żywy, który może podlegać zbyciu choćby w niewielkim zakresie celem uzyskania dodatkowych środków na pokrycie kosztów prowadzonego postępowania sądowego. W tych okolicznościach nie można przyznać przesądzającego znaczenia zadeklarowanym zobowiązaniom i konieczności ich bieżącej obsługi. W konsekwencji wnioskodawca nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, co czyni złożony wniosek niezasadnym. Pismem z [...] marca 2018 r. złożono sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego, wnosząc o jego uchylenie i przyznanie pomocy. Wnioskodawca podniósł, że wysokość stałych miesięcznych przychodów została błędnie zawyżona ze średnio kilku- do kilkunastu tysięcy złotych, podkreślając, że w gospodarstwie domowym na osobę miesięcznie przypada [...] zł. Ponadto, przy ustaleniu zdolności płatniczych nieprawidłowo pominięto wydatki, na które składają się przecież m.in. koszty wyżywienia zwierząt. Wprawdzie w sytuacji wnioskodawcy w skład gospodarstwa wchodzi znaczny majątek (nieruchomości, maszyny, ciągniki), to w większości nie jest to do końca ich majątek skoro obciążony jest kredytami, czy stanowi przedmiot dzierżawy, co wymaga uregulowania w pierwszej kolejności. Wnioskodawca wskazał także, że posiadany inwentarz żywy nie przedstawia aktualnie żadnej wartości. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: W rozpatrywanej sprawie wnioskodawca wystąpił o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego z urzędu. Wniosek ten wymaga zatem rozważenia na gruncie art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm., dalej: "P.p.s.a."), który stanowi, że przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Wbrew stanowisku prezentowanemu przez wnioskodawcę kwestia wykazania braku możliwości poniesienia jakichkolwiek kosztów postępowania nie sprowadza się do prostego zestawienia osiąganych przychodów i ponoszonych wydatków, a wynikająca stąd strata sama w sobie nie może przesądzać o zasadności złożonego wniosku. W pierwszej kolejności podnieść jednak należy, że na gruncie postępowania sądowoadministracyjnego zasadą jest odpłatność za zainicjowaną sprawę sądową (art. 199 P.p.s.a.), zaś wyjątkiem możliwość ubiegania się o zwolnienie w tym przedmiocie – w sytuacji braku środków na pokrycie wynikłych stąd kosztów. Instytucja prawa pomocy (znana również pod nazwą: "prawo ubogich") stanowi w konsekwencji wyjątek od tak wyrażonej zasady. Odstępstwo to ma na celu zagwarantowanie prawa do sądu podmiotom, których obiektywnie nie stać na poniesienie kosztów postępowania. Prawo pomocy powinno być w konsekwencji udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Nie można, stosując prawo pomocy, chronić czy też wzbogacać majątku podmiotów prywatnych, gdyż celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia (zob. m.in. postanowienie NSA z 10 lutego 2014 r., sygn. akt II FZ 51/14, dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na stronie internetowej: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Wykładnia wyżej przytoczonych przepisów wskazuje także, że to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z tego prawa. To strona powinna wykazać, że znajduje się w takim położeniu, że nie jest w stanie wyłożyć niezbędnych kosztów postępowania, i że w tej mierze uzasadniona jest pomoc państwa. Przepisy dotyczące prawa pomocy nie zawierają wyczerpującego katalogu danych, które wnioskodawca powinien przedstawić składając wniosek o przyznanie tego prawa. Zgodnie jednak z art. 252 P.p.s.a. wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Zatem wniosek ten powinien obejmować dane umożliwiające rzetelną ocenę sytuacji materialnej wnioskodawcy. Z prezentowanego aktualnie przez skarżącego stanu majątkowego i sytuacji osobistej wynika, że prowadzi on gospodarstwo domowe wspólnie z czterema osobami. Źródłem utrzymania pięcioosobowej rodziny jest prowadzone, wespół z bratem i rodzicami, gospodarstwo rolne. W roku 2017 łączny osiągnięty z tego tytułu przychód wyniósł [...] zł, z kolei deklarowane wydatki wyniosły [...]. Jak utrzymuje w konsekwencji wnioskodawca za rok ubiegły z prowadzonego gospodarstwa rolnego wynikła strata w wysokości [...] zł. Jednocześnie – jak stwierdza – w skład gospodarstwa rolnego wchodzi "znacznej wartości majątek", w tym nieruchomości (łącznie ok. [...] ha, w tym ok. [...] ha dzierżawionych), maszyny i ciągniki. W pismach procesowych ujawnił, że łączny inwentarz żywy, przypadający na prowadzone wspólnie gospodarstwo rolne, wynosi ok. [...] szt. bydła oraz ok. [...] szt. świń (w tym [...] szt. prosiąt i [...] szt. macior). Powyżej wykazana przez wnioskodawcę sytuacja majątkowa i osobista nie daje podstaw do uznania, że nie jest on wstanie wygospodarować środków koniecznych do pokrycia kosztów związanych z prowadzonymi sprawami (wnioskodawca złożył do tut. Sądu trzy skargi, zarejestrowane pod sygn. akt III SA/Po 946/17, III SA/Po 947/17 oraz III SA/Po 160/18), w tym aktualnych kosztów sądowych (wpisy od skarg w dwóch pierwszych sprawach w łącznej kwocie 400 zł; sprawa o sygn. akt III SA/Po 160/18 jest obecnie na etapie uzupełnienia braków formalnych skargi) oraz wynagrodzenia wyznaczonego z wyboru profesjonalnego pełnomocnika. Abstrahując nawet od tego, że wnioskodawca nie dość precyzyjnie podaje i dokumentuje podnoszone okoliczności (nawet wykazując ilość inwentarza żywego posługuje się liczbami podanymi w przybliżeniu – "około"), nadal nie ujawniając całego posiadanego majątku (wskazuje ogólnie na "maszyny", "ciągniki", "przyczepy", "samochody", starając się sprecyzować jedynie koszty związane z ich eksploatacją, a już nie podając ich rodzaju i wartości), to już wyjawione przez niego fakty pozwalają uznać, że prowadzi on wraz z rodziną gospodarstwo rolne znacznych rozmiarów, dysponując z tego tytułu środkami pieniężnymi zdecydowanie przewyższającymi powyższe koszty. Podkreślenia wymaga, że udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, gdy zdobycie przez tę stronę środków na koszty postępowania w inny sposób jest rzeczywiście (obiektywnie) niemożliwe. Twierdzenie takie w przypadku wnioskodawcy jest wykluczone nie tylko przez wspomniany już przychód osiągany w jego gospodarstwie domowym, lecz również przez posiadany majątek. Subiektywnie wyrażona przez wnioskodawcę ocena o braku wartości inwentarza żywego, stanowiącego przecież jedynie jeden ze składników tego majątku, nie jest w tym względzie wystarczająca dla zakwestionowania powyższej argumentacji. Kwestia spłacania zaciągniętych kredytów czy innych prywatnoprawnych zobowiązań jest w okolicznościach niniejszej sprawy indywidualną sprawą wnioskodawcy i fakt ten nie może skutkować przeniesieniem na Skarb Państwa ciężaru ponoszenia kosztów powstałych z tytułu prowadzonego postępowania sądowego. Podkreślić zwłaszcza trzeba, że konieczność ponoszenia kosztów powstałych z tytułu prowadzenia jakichkolwiek postępowań sądowych w żadnym razie nie może skutkować automatycznym przerzuceniem na Skarb Państwa ciężaru ponoszenia obciążeń finansowych powstałych poprzez zaciągnięcie zobowiązań kredytowych, bez wykazania okoliczności związanych z zagrożeniem bytu wnioskodawcy i jego rodziny. Oceny tej nie podważa złożony przez wnioskodawcę sprzeciw, który stanowi jedynie polemikę z prawidłowym rozstrzygnięciem referendarza sądowego. W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 260 § 1 i § 2 w zw. z art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a., orzeczono jak w sentencji postanowienia.