III SA/Po 957/15

Dnia 12 maja 2016 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Maria Lorych-Olszanowska (spr.) Sędziowie WSA Mirella Ławniczak WSA Szymon Widłak Protokolant: st. sekr. sąd. Anna Piotrowska - Żyła po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 maja 2016 roku przy udziale sprawy ze skargi M.B. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w O.W. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w O. W. z dnia [...] nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w O. decyzją z dnia [...] lipca 2015 r., nr [...], po rozpoznaniu wniosku M. B. (dalej: "strona") o ponowne rozpatrzenie sprawy, utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] kwietnia 2015 r., nr [...], odmawiającą umorzenia należności z tytułu składek. Powyższe rozstrzygnięcie zapadło w następującym stanie faktycznym. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w O. decyzją z dnia [...] kwietnia 2015 r. odmówił stronie umorzenia należności z tytułu składek w łącznej wysokości [...] zł, wskazując w uzasadnieniu tak podjętego rozstrzygnięcia, że strona nie przedstawiła ani nie udokumentowała obecnej sytuacji finansowej i zdrowotnej, a organ rentowy nie był w stanie pozyskać tych informacji z urzędu. Organ I instancji podał, że strona od [...] 2002 r. prowadzi działalność gospodarczą w zakresie produkcji grzejników i kotłów centralnego ogrzewania. Nie jest właścicielem nieruchomości, jest jednakże - wraz z bankiem -współwłaścicielem pojazdów: Mercedes Benz z [...] roku, Mercedes Benz Sprinter z [...] roku i Mercedes Benz z [...] roku. Organ rentowy nie stwierdził aby w sprawie zachodziła całkowita nieściągalność, podkreślając, że nie pozwala na to zebrany materiał dowodowy, a także podnosząc okoliczność prowadzenia przez stronę działalności gospodarczej i zatrudniania pracowników, co w ocenie tego organu świadczy o uzyskiwaniu regularnych dochodów, pozwalających na bieżące regulowanie należności z tym związanych. Strona nie wykazała nadto okoliczności, które pozwalałyby na umorzenie należności z tytułu składek pomimo braku całkowitej nieściągalności. Zakład podał jednocześnie, że pismem z dnia [...] lutego 2015 r. poinformował stronę o zakończeniu postępowania wyjaśniającego. W piśmie z dnia [...] marca 2015 r. strona wniosła o uzupełnienie postępowania dowodowego, poprzez dopuszczenie dowodu z jej zeznań na okoliczność stanu rodzinnego, zdrowotnego, majątkowego, zarobków i zobowiązań. Zakład pismem z dnia [...] marca 2015 r. wezwał stronę do stawiennictwa w celu udzielenia informacji uzupełniających, jednak mimo upływu 7-dniowego terminu strona nie przedłożyła żadnej dokumentacji w powyższym zakresie. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy strona podniosła, że została pozbawiona możliwości udowodnienia zasadności swojego stanowiska za pomocą dowodu z jej zeznań, albowiem pismo z dnia [...] marca 2015 r., w którym wyznaczono termin do takowej czynności zostało doręczone jej pełnomocnikowi już po wyznaczonym terminie. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w O., utrzymując w mocy decyzję własną podjętą w pierwszej instancji, podniósł, że w interesie zobowiązanego jest przedstawienie nowych faktów i okoliczności, które miałyby istotny wpływ na podjęcie decyzji. Na podstawie zawiadomienia z dnia [...] maja 2015 r. o wszczęciu postępowania w przedmiocie rozpoznania wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy pełnomocnik strony miał prawo złożyć materiał dowodowy potwierdzający trudną sytuację finansową strony, w tym możliwość złożenia zeznań przez stronę, jednakże na zawiadomienie to nie zareagował i nie przedłożył żadnej dokumentacji dotyczącej strony. Pismem z dnia [...] czerwca 2015 r. Zakład poinformował pełnomocnika strony o zakończeniu postępowania wyjaśniającego. Pismo to zostało odebrane dnia [...] czerwca 2015 r., na co pełnomocnik w dniu [...] czerwca 2015 r. złożył wniosek o przeprowadzenie dowodu z zeznań strony na okoliczność istnienia uzasadnionych przyczyn umorzenia składek. Do pisma nie zostały złożone żadne wyjaśnienia czy dokumenty. Pismem z dnia [...] czerwca 2015 r. Zakład ustosunkował się do wniosku, wskazując, że strona miała prawo złożyć zeznania w toku postępowania wyjaśniającego oraz w terminie 7 dni od dnia odebrania zawiadomienia o zakończeniu postępowania, który to termin upłynął dnia [...] czerwca 2015 r. W ocenie organu odwoławczego działanie pełnomocnika opierało się tylko na przedłużaniu postępowania, w ramach którego nie zostały złożone żadne dowody potwierdzające spełnienie przesłanek do umorzenia należności składkowych. Organ rentowy wskazał jednocześnie, że w związku z zaistniałym stanem faktycznym pełnomocnik ma prawo zapoznać się z aktami sprawy do dnia [...] czerwca 2015 r. i złożyć ewentualne wyjaśnienia oraz zeznania – z czego pełnomocnik nie skorzystał. Organ rentowy przyjął w konsekwencji, że rozstrzygnięcie podjęte w pierwszej instancji było zasadne, a przedstawiony tam stan faktyczny i prawny nie uległ zmianie. Organ ponownie podał, że w sprawie nie zachodzi żadna z przesłanek całkowitej nieściągalności należności składkowych ani też żadna z przesłanek pozwalających umorzyć ów należności pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Organ odwoławczy podkreślił przy tym brak możliwości oceny sytuacji finansowej, rodzinnej i zdrowotnej strony z uwagi na nieprzedstawienie przez stronę jakichkolwiek dokumentów ten stan obrazujących. W skardze skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu, wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji, skarżący ponownie wskazał, że w toku postępowania prowadzonego przez Zakład wnosił o dopuszczenie dowodu z jego zeznań, jednak Zakład nie wyznaczył terminu wnioskowanej czynności a wszystkie pisma, w których odnosił się do złożonego wniosku, zostały doręczone po terminach w nich wyznaczonych. Na skutek tego w sprawie nie został przeprowadzony istotny dowód w postaci zeznań strony na okoliczności dotyczące jej sytuacji osobistej, zawodowej, majątkowej i dochodów, a także inne uzasadniające wnioskowane umorzenie. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w O., w odpowiedzi na skargę, wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczas prezentowane stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Zaskarżona decyzja z dnia [...] lipca 2015 r. Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w O., jak i utrzymana przez nią w mocy decyzja tego organu z dnia [...] kwietnia 2015 r., wydane zostały z naruszeniem przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, co w świetle art. 145 § 1 pkt. 1 lit. c w zw. z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej: "P.p.s.a.") uzasadnia wyeliminowanie ich z obrotu prawnego. Materialnoprawną podstawę wydanego w sprawie rozstrzygnięcia stanowią regulacje ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst jedn. Dz. U. z 2015 r., poz. 121, dalej: "u.s.u.s."), które przewidują możliwość umorzenia należności z tytułu składek. Obowiązujące w tym względzie art. 28 ust. 2 i ust. 3a u.s.u.s. stanowią, że decyzja organu rentowego w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek ma charakter uznaniowy, co oznacza, że organ ten po zaistnieniu choćby jednej z przewidzianych tam przesłanek może – ale nie musi – umorzyć należności z tytułu składek. W pierwszej kolejności na organie rentowym spoczywa jednakże obowiązek wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy celem ustalenia, czy wobec osoby zobowiązanej z tytułu rzeczonych należności, któraś z tych przesłanek w ogóle zachodzi. Rozstrzygnięcie organu rentowego nie może mieć bowiem charakteru dowolnego, lecz musi być wynikiem dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy z poszanowaniem art. 7 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2013 r., poz. 267 ze zm., dalej: "K.p.a."), wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego zgodnie z art. 77 § 1 K.p.a. oraz jego oceny stosownie do art. 80 K.p.a., co winno znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji odpowiadającemu wymogom z art. 107 § 3 K.p.a. Dowolność rozstrzygnięcia wyklucza także brzmienie art. 6 K.p.a., w myśl którego organy administracji publicznej działają na podstawie przepisów prawa. W takich przypadkach, gdy ustawodawca daje organowi możliwość rozstrzygnięcia sprawy na zasadzie uznania, sądowa kontrola jego decyzji dotyczy zarówno wykładni prawa materialnego, jak i właściwego przeprowadzenia postępowania dowodowego, uwzględniającego wynikające z przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego reguły dowodzenia, kompletność materiału dowodowego oraz jego ocenę. Na gruncie kontrolowanej sprawy organ rentowy uchybił powyższym wymogom. W szczególności wskazać trzeba, że organ rentowy w sposób całkowicie dowolny uchylił się od przeprowadzenia dowodu z przesłuchania strony, mimo że skarżący występował o to dwukrotnie w toku postępowania, zarówno przez pierwszą, jak i przed drugą instancją. Nie budzi najmniejszych wątpliwości, co zresztą wprost przyznaje sam organ rentowy, że w rozpoznawanej sprawie pozostają niewyjaśnione okoliczności faktyczne, które mają istotne znaczenie dla jej rozstrzygnięcia, a które odnoszą się zwłaszcza do sytuacji finansowej, rodzinnej oraz zdrowotnej strony skarżącej. Skarżący celem wyjaśnienia tych okoliczności wystąpił z żądaniem przesłuchania go w charakterze strony. Wskazać zatem trzeba, że zgodnie z art. 78 § 1 K.p.a. żądanie strony dotyczące przeprowadzenia dowodu należy uwzględnić, jeżeli przedmiotem dowodu jest okoliczność mająca znaczenie dla sprawy. Art. 78 § 2 K.p.a. stanowi natomiast, że organ administracji publicznej może nie uwzględnić żądania (§ 1), które nie zostało zgłoszone w toku przeprowadzania dowodów lub w czasie rozprawy, jeżeli żądanie to dotyczy okoliczności już stwierdzonych innymi dowodami, chyba że mają one znaczenie dla sprawy. Tymczasem, żadna z okoliczności dająca możliwość organowi rentowemu odmowy uwzględnienia żądania przeprowadzenia dowodu, o której mowa w art. 78 § 2 K.p.a., w kontrolowanej sprawie nie zaistniała. Co prawda, na etapie postępowania pierwszoinstancyjnego żądanie skarżącego zostało zgłoszone już po zakończeniu postępowania wyjaśniającego, w reakcji na pismo umożliwiające skarżącemu stosownie do art. 10 § 1 K.p.a. wypowiedzenie się – przed wydaniem decyzji – co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań, jednakże po pierwsze, żądanie to dotyczyło okoliczności, które nie zostało stwierdzone innymi dowodami, a po drugie, nie straciło ono na aktualności, zważywszy przede wszystkim na zarzuty zawarte we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, na etapie postępowania przeprowadzonego w drugiej instancji. Nie można się przy tym zgodzić ze stanowiskiem organu odwoławczego, z którego wynika konieczność ponowienia takiego żądania także na dalszych etapach postępowania. Organ rentowy, nie przeprowadzając wnioskowanego przez skarżącego dowodu, dopuścił się wobec tego istotnego naruszenia art. 7, art. 77 § 1 i art. 78 § 2 K.p.a. W tym miejscu stwierdzić trzeba także, że dowód z przesłuchania strony postępowania znalazł swoje odzwierciedlenie w regulacji art. 86 K.p.a. Zgodnie z tym przepisem jeżeli po wyczerpaniu środków dowodowych lub z powodu ich braku pozostały niewyjaśnione fakty istotne dla rozstrzygnięcia sprawy, organ administracji publicznej dla ich wyjaśnienia może przesłuchać stronę. Do przesłuchania stron stosuje się przepisy dotyczące świadków, z wyłączeniem przepisów o środkach przymusu. Ostatnie oznacza między innymi, że w przypadku przeprowadzenia przez organ administracji dowodu z przesłuchania strony zastosowanie znajdzie art. 79 § 1 K.p.a., zgodnie z którym strona powinna być zawiadomiona o miejscu i terminie przeprowadzenia dowodu ze świadków, biegłych lub oględzin przynajmniej na siedem dni przed terminem. Organ rentowy winien zatem zawiadomić stronę o miejscu i terminie jej przesłuchania z odpowiednim wyprzedzeniem, gwarantującym zachowanie terminu siedmiodniowego wynikającego z art. 79 § 1 K.p.a. W rozpoznawanej sprawie zawiadomienie w tym przedmiocie wystosowane na etapie postępowania pierwszoinstancyjnego, zawarte w piśmie z dnia [...] marca 2015 r., zostało doręczone skarżącemu dnia [...] marca 2015 r., choć termin przesłuchania (organ rentowy niejednoznacznie wskazuje przy tym na – "udzielenie informacji uzupełniających") wyznaczony został na dzień [...] marca 2015 r. Nie tylko nie doszło zatem do zachowania terminu z art. 79 § 1 K.p.a., lecz nadto stosowna informacja dotarła do skarżącego już po terminie, w którym analizowany dowód miał zostać przeprowadzony. Natomiast już całkowicie niezrozumiałe pozostają działania podjęte w powyższym względzie przez organ odwoławczy. Organ ten wyznaczył bowiem stosowny termin do złożenia zeznań (chociaż nie jest jasne czy chodzi o zeznania samego skarżącego, czy jego pełnomocnika, który nie jest przecież stroną postępowania) do dnia [...] czerwca 2015 r., przy czym uczynił to w piśmie z dnia [...] czerwca 2015 r. O zachowaniu terminu z art. 79 § 1 K.p.a. w tej sytuacji w ogóle nie mogło być zatem mowy, abstrahując już od tego, że pismo organu rentowego z dnia [...] czerwca 2015 r. nie zostało skutecznie skarżącemu doręczone (przede wszystkim zostało ono wysłane na elektroniczną skrzynkę pocztową pełnomocnika skarżącego, mimo że skarżący nie występował ani nie wyrażał zgody na taki sposób doręczania pism, por. art. 391 K.p.a. – pomijając w tym miejscu pozostałe wymogi związane z tym sposobem doręczania pism). Organ rentowy dopuścił się zatem dodatkowo istotnego naruszenia art. 86 w zw. z art. 79 § 1 K.p.a. Na koniec, niezależnie od powyższego, podnieść należy, że organ rentowy czyniąc istotne dla sprawy ustalenia faktyczne pominął okoliczności, z których wynika, że część postępowań egzekucyjnych prowadzonych wobec skarżącego została umorzona z uwagi na ich bezskuteczność, w konsekwencji czego nie przeprowadził oceny tych okoliczności w odniesieniu do przesłanek z art. 28 ust. 3 u.s.o.s., w tym zwłaszcza z pkt. 5 tegoż, uzupełniając je ewentualnie o dalsze wyjaśnienia. Świadczy to o istotnym naruszeniu art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a. Ponownie rozpoznając sprawę organ rentowy uwzględni ocenę prawną wyrażoną w niniejszym uzasadnieniu, a także wynikające stąd wskazania, co do dalszego postępowania. Mając powyższe na względzie, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt. 1 lit. c w zw. z art. 135 P.p.s.a., orzeczono jak w sentencji wyroku.