III SA/Po 97/21

Dnia 30 września 2021 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Marzenna Kosewska (spr.) Sędzia WSA Walentyna Długaszewska Sędzia WSA Marek Sachajko po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 30 września 2021 roku sprawy ze skargi I. L. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych [...] z dnia [...] listopada 2020 roku nr [...] w przedmiocie odmowy prawa do zwolnienia z obowiązku opłacania należności z tytułu składek za maj 2020 roku uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych [...] z dnia [...] sierpnia 2020r. nr [...] Zaskarżoną decyzją z [...] listopada 2020 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych/ZUS utrzymał w mocy swoją decyzję z [...] sierpnia 2020 r. o odmowie przyznania skarżącej prawa do zwolnienia z opłacania należności z tytułu składek na własne obowiązkowe ubezpieczenia emerytalne, rentowe i wypadkowe, dobrowolne ubezpieczenie chorobowe i ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy i Fundusz Solidarnościowy za maj 2020 r. Jako podstawę prawną zaskarżonej decyzji powołano: 1. w jej komparycji: a) art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2020 r., poz. 256 ze zm.), dalej: "K.p.a.", b) art. 31zq ust. 8 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r., poz. 374 ze zm.), dalej: "ustawa", 2. w jej uzasadnieniu - art. 31zq ust. 3 ustawy. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji podniesiono, że: - warunkiem zwolnienia z obowiązku opłacania należności z tytułu składek było złożenie deklaracji rozliczeniowej do 30 czerwca 2020 r., chyba że płatnik był zwolniony z obowiązku jej składania; - strona do [...] czerwca 2020 r. nie złożyła prawidłowej deklaracji rozliczeniowej za okres objęty wnioskiem, jako że stosowną deklarację złożyła [...] lipca 2020 r.; - kwota składek na koncie strony na podstawie systemowo utworzonego dokumentu za dany okres rozliczeniowy nie była zgodna z podstawami wymiaru wykazanymi w deklaracji rozliczeniowej. W skardze na decyzję z [...] listopada 2020 r. skarżąca podniosła, że [...] maja 2020 r. złożyła wniosek o zwolnienie z obowiązku opłacania należności z tytułu składek za maj 2020 r., natomiast w związku z dotychczasową praktyką organu polegającą na powielaniu dokumentów rozliczeniowych w kolejnych miesiącach nie złożyła do 30 czerwca stosownej deklaracji rozliczeniowej. Uczyniła to w lipcu 2020 r., po odczytaniu maila od organu wysłanego [...] czerwca 2020 r. z informacją o obowiązku złożenia deklaracji. Mail ten nie był jednak formalnym pismem, gdyż nie był podpisany, a forma jego przekazania nie mogła zapewnić skutecznego dostarczenia informacji o obowiązku złożenia deklaracji. Skarżąca załączyła do skargi kopię tego maila. W odpowiedzi na skargę organ podtrzymał stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i wniósł o oddalenie skargi podkreślając, że [...] czerwca 2020 r. skarżąca otrzymała drogą mailową informację o obowiązku złożenia stosownej deklaracji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje. Zaskarżona decyzja i poprzedzająca ją decyzja podlegają uchyleniu, gdyż naruszają niżej wymienione przepisy postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi; Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.; dalej: "p.p.s.a."). Na wniosek płatnika składek, będącego osobą prowadzącą pozarolniczą działalność, o której mowa w art. 8 ust. 6 ustawy u.s.u.s., opłacającego składki wyłącznie na własne ubezpieczenia społeczne lub ubezpieczenie zdrowotne, zwalnia się z obowiązku opłacenia nieopłaconych należności z tytułu składek na jego obowiązkowe ubezpieczenia emerytalne i rentowe oraz wypadkowe, dobrowolne ubezpieczenie chorobowe, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Solidarnościowy, należne za okres od dnia [...] marca 2020 r. do dnia [...] maja 2020 r., jeżeli prowadził działalność przed dniem [...] kwietnia 2020 r. i przychód z tej działalności w rozumieniu przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych uzyskany w pierwszym miesiącu, za który jest składany wniosek o zwolnienie z opłacania składek, o którym mowa w art. 31zp ust. 1, nie był wyższy niż 300% prognozowanego przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia brutto w gospodarce narodowej w 2020 r. (art. 31zo ust. 2 ustawy). Płatnik składek jest zobowiązany przesyłać deklaracje rozliczeniowe lub imienne raporty miesięczne na zasadach i w terminach określonych w przepisach u.s.u.s., chyba że zgodnie z tymi przepisami jest zwolniony z obowiązku ich składania (art. 31zq ust. 1 ustawy). Warunkiem zwolnienia z obowiązku opłacania należności z tytułu składek, o których mowa w art. 31zo, jest przesłanie deklaracji rozliczeniowych lub imiennych raportów miesięcznych należnych za maj 2020 r. nie później niż do dnia 30 czerwca 2020 r., chyba że płatnik składek jest zwolniony z obowiązku ich składania (art. 31zq ust. 3 ustawy). Po pierwsze, organ przyjął, że skarżąca nie była zwolniona z obowiązku składania deklaracji rozliczeniowej za maj 2020 r. (art. 31zq ust. 3 ustawy), ale niewystarczająco uzasadnił dlaczego. Organ podniósł jedynie, że płatnik nie był zwolniony z obowiązku złożenia deklaracji rozliczeniowej, gdyż kwota składek na koncie strony na podstawie systemowo utworzonego dokumentu za dany okres rozliczeniowy nie była zgodna z podstawami wymiaru wykazanymi w deklaracji rozliczeniowej. Twierdzenie to jest jednak gołosłowne, ponieważ nie podano żadnych dokładniejszych informacji w tym zakresie. Zgodnie bowiem z art. 47 ust. 2a u.s.u.s. osoby prowadzące pozarolniczą działalność, opłacające składki wyłącznie za siebie lub osoby z nimi współpracujące, są zwolnione z obowiązku składania deklaracji rozliczeniowej lub imiennych raportów miesięcznych za kolejny miesiąc, jeżeli w ostatnio złożonej deklaracji rozliczeniowej lub imiennym raporcie miesięcznym zadeklarowały do podstawy wymiaru składek: 1) na ubezpieczenia społeczne - kwotę w wysokości najniższej podstawy wymiaru składek dla osób prowadzących pozarolniczą działalność, obowiązującej je i osoby z nimi współpracujące, zaś w przypadku osób, o których mowa w art. 18 ust. 1 ustawy z dnia 6 marca 2018 r. - Prawo przedsiębiorców - obowiązującej osoby z nimi współpracujące, z zastrzeżeniem ust. 2g; 2) na ubezpieczenie zdrowotne - kwotę w wysokości najniższej podstawy wymiaru określonej w art. 81 ust. 2 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (Dz. U. z 2018 r., poz. 1510 ze zm.), obowiązującej je i osoby z nimi współpracujące, i nie nastąpiła żadna zmiana w stosunku do miesiąca poprzedniego, z zastrzeżeniem ust. 2c. Ponadto, zgodnie z art. 47 ust. 2e u.s.u.s. osoby wymienione w art. 7 opłacające składki wyłącznie za siebie są zwolnione z obowiązku składania deklaracji rozliczeniowej za kolejny miesiąc, jeżeli w ostatnio złożonej deklaracji rozliczeniowej zadeklarowały do podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne - kwotę w wysokości określonej w art. 18 ust. 7. Jak już wyżej wskazano, organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji nie uzasadnił dokładnie dlaczego w świetle powyższych przepisów skarżąca nie jest zwolniona z obowiązku składania dokumentów rozliczeniowych i nie przedstawił na tą okoliczność żadnych dowodów. Nie jest rolą sądu administracyjnego zastępowanie organu w uzasadnieniu decyzji i gromadzeniu materiału dowodowego, gdyż Sąd jedynie kontroluje zgodność decyzji z prawem (art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych; Dz. U. z 2021 r., poz. 137). Organ naruszył tym samym art. 7, art. 77 § 1 i 80 K.p.a. w zw. z art. 107 § 1 pkt 6 i § 3 K.p.a. (braki uzasadnienia decyzji), co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Po drugie, jeżeli organ ustaliłby, że skarżąca nie jest zwolniona z obowiązku składania powyższych dokumentów, powinien był niezwłocznie po wpłynięciu wniosku (wpłynął on do organu [...] maja 2020 r.) poinformować skarżącą w trybie art. 9 K.p.a., że ma ona obowiązek ich złożenia do 30 czerwca 2020 r. Zgodnie bowiem z art. 9 K.p.a. organy administracji publicznej są obowiązane do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego, a także czuwania nad tym, aby strony nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa i w tym celu udzielają im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek. W następstwie złożenia przez skarżącą wniosku (nadano go [...] maja 2020 r.) doszło do wszczęcia postępowania administracyjnego, w którym - kierując się wyrażoną w art. 9 K.p.a. - organ powinien był czuwać nad tym, aby na skutek nieznajomości prawa strona nie poniosła szkody. W tym celu organ powinien był - w rozsądnym terminie - udzielić skarżącej niezbędnych wyjaśnień i wskazówek, a konkretnie wskazać, jakich dokumentów - zdaniem organu - brakuje, aby wniosek mógł zostać pozytywnie rozpatrzony. Z akt sprawy nie wynika, aby przed [...] czerwca 2020 r. organ wyjaśnił stronie, że warunkiem pozytywnego załatwienia jej wniosku jest złożenie brakujących dokumentów rozliczeniowych, ograniczając się do wydania decyzji odmownej. Organ jest obowiązany do wskazania przesłanek zależnych od strony, które nie zostały spełnione lub wykazane, co może skutkować wydaniem decyzji niezgodnej z żądaniem strony (art. 79a § 1 K.p.a.), zaś strona może w odpowiednim terminie przedłożyć dodatkowe dowody celem wykazania spełnienia powyższych przesłanek (art. 79a § 2 K.p.a.). Ponadto art. 77 § 4 K.p.a. zobowiązuje organ do zakomunikowania stronie faktów znanych organowi z urzędu, a które nie wymagają dowodu. Jeżeli więc organ - na podstawie posiadanych dokumentów ubezpieczeniowych - posiadał wiedzę, że skarżący nie złożył wymaganych deklaracji rozliczeniowych, a nie jest zwolniony z obowiązku ich składania, powinien był zakomunikować to stronie niezwłocznie po wpłynięciu do organu wniosku, a najpóźniej przed upływem terminu z art. 31zq ust. 3 ustawy (30 czerwca 2020 r.). Jak już wyżej wspomniano, w aktach administracyjnych nie ma dowodu, aby organ zakomunikował stronie powyższą okoliczność. Z kolei w skardze strona podniosła, że [...] czerwca 2020 r. na swojego maila otrzymała od organu informację o obowiązku złożenia stosownej deklaracji, co potwierdził organ w odpowiedzi na skargę. Nie można jednak uznać, że organ wypełnił w ten sposób wspomniany wyżej obowiązek informacyjny, gdyż we wniosku skarżąca nie wypełniła pola "Adres e-mail" i nadała wniosek pocztą zwykłą. Organ nie był zatem uprawniony do wykorzystania mailowego kanału przekazania informacji. O ile skarżąca nie jest zwolniona z obowiązku złożenia dokumentów rozliczeniowych, co organ najpierw ustali, nieudzielenie skarżącej powyższych informacji narusza art. 9 i art. 79a § 1 K.p.a., co - w przypadku ustalenia przez organ, że deklaracje złożono po 30 czerwca 2020 r. - mogło mieć wpływ na wynik sprawy, jako że skarżąca mogłaby uczynić zadość temu obowiązkowi do 30 czerwca 2020 r. Rozpatrując ponownie sprawę organ: 1. ustali i uzasadni, czy skarżąca była zwolniona z obowiązku złożenia dokumentów rozliczeniowych za odnośny okres; 2. jeżeli uzna, że nie była z powyższego obowiązku zwolniona i jeżeli ustali, że złożono je po terminie - w trybie obowiązującego od [...] grudnia 2020 r. przepisu art. 15zzzzzn˛ ust. 1 pkt 2 i ust. 2 ustawy zawiadomi skarżącą o uchybieniu terminu do dokonania przez stronę czynności kształtującej jej prawo (złożenie wymaganych dokumentów), wyznaczając termin na złożenie wniosku o przywrócenie terminu do ich złożenia; przepis powyższy bowiem, choć wszedł w życie po wydaniu zaskarżonej decyzji, obejmuje zdarzenia mające miejsce podczas obowiązywania stanu epidemii (od 20 marca 2020 r. - na podstawie rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 20 marca 2020 r. w sprawie ogłoszenia na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej stanu epidemii; Dz. U. z 2020 r., poz. 491 ze zm.). Wobec tego Sąd orzekł jak w sentencji wyroku na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 135 p.p.s.a.