IV SA/Po 1057/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Grażyna Radzicka Sędziowie WSA Tomasz Grossmann (spr.) WSA Maciej Busz Protokolant st. sekr. sąd. Małgorzata Błoszyk po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 lutego 2012 r. sprawy ze skargi S. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] sierpnia 2012 r., nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu zaliczek alimentacyjnych, 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta [...] z dnia 21 maja 2012 r. nr [...], 2. określa, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana. Dnia 04 kwietnia 2012 r. do [...] Centrum Świadczeń wpłynęło pismo M. G., opiekuna prawnego dla całkowicie ubezwłasnowolnionego S. P. (dalej: "Dłużnik" lub Skarżący"), z [...] kwietnia 2012 r. zawierające wniosek o "całkowite umorzenie zaległości wynikającej z tytułu wypłaty zaliczki alimentacyjnej na rzecz A. i Z. P." z uwagi na trudną sytuację materialno-zdrowotno-życiową podopiecznego. Wniosek został uzupełniony pismem z [...] kwietnia 2012 r., adresowanym wprost do Prezydenta Miasta [...], zawierającym analogiczną prośbę. Decyzją z [...] maja 2012 r., nr [...], Prezydent Miasta [...] (dalej: "Prezydent Miasta" lub "organ I instancji") – działając na podstawie art. 30 ust. 1 w zw. z art. 2 pkt 9, art. 28 ust. 1 pkt 2 i art. 25 ustawy z dnia 07 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2009 r. Nr 1, poz. 7 z późn. zm.; dalej: "ustawa o pomocy osobom uprawnionym do alimentów", w skrócie: "u.p.o.u.a.") – odmówił Dłużnikowi umorzenia należności w wysokości 9.088,15 zł "z tytułu zaliczek alimentacyjnych wypłaconych osobom uprawnionym" na podstawie ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz o zaliczce alimentacyjnej (Dz. U. Nr 86, poz. 732 z późn. zm.; dalej: "ustawa o zaliczce alimentacyjnej", w skrócie: "u.z.a."). Uzasadniając, organ I instancji wskazał, że łączna kwota wypłaconych zaliczek wyniosła 9.180,00 zł, a Dłużnik jest zobowiązany do zwrotu tej kwoty powiększonej o 5%, czyli w sumie 9.639,00 zł. Z uwagi na dokonane wpłaty w wysokości 550,85 zł, wysokość należności podlegających zwrotowi wynosi na dzień wydania decyzji 9.088,15 zł. Organ wyjaśnił, że przesłanki umorzenia należności powstałych z tytułu zaliczek alimentacyjnych, wypłaconych osobom uprawnionym na podstawie ustawy o zaliczce alimentacyjnej regulują przepisy art. 30 ust. 1 w zw. z art. 28 ust. 1 pkt 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, zgodnie z którymi organ właściwy dłużnika może umorzyć te należności w łącznej wysokości: 1) 30%, jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 3 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów; 2) 50%, jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 5 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów; 3) 100% jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 7 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów. W ocenie organu z brzmienia przepisów wynika, iż koniecznym i jedynym warunkiem umorzenia choćby części należności powstałych z tytułu zaliczek alimentacyjnych jest skuteczna egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego. Organ wskazał, że z odpowiedzi komornika sądowego przy Sądzie Rejonowym w [...] wynika, iż egzekucja prowadzona wobec Dłużnika jest całkowicie bezskuteczna. Brak zatem podstaw do umorzenia należności wypłaconych na podstawie ustawy o zaliczce alimentacyjnej. Organ I instancji podkreślił, że kategoryczne sformułowanie art. 30 ust. 1 u.p.o.u.a. nie pozostawia wątpliwości, iż żadna inna okoliczność poza skutecznością egzekucji, np. bardzo trudna sytuacja materialna dłużnika alimentacyjnego, nie stanowi dodatkowej przesłanki umorzenia należności powstałych z tytułu zaliczek alimentacyjnych. W odwołaniu od ww. decyzji Prezydenta Miasta opiekun prawny, imieniem Dłużnika, podniósł, że podopieczny nie uchyla się od wyrównania zadłużenia, jednak nie ma na to środków finansowych. Organ I instancji opiera się tylko na przepisach, nie biorąc pod uwagę trudnej sytuacji życiowej. Podopieczny jest schorowany, bezrobotny i bez prawa do zasiłku czy renty oraz całkowicie niewypłacalny. Legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności oraz orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy. Nie posiada żadnego majątku, nieruchomości, ruchomości, wierzytelności itp. Zadłużenie w bankach, u osób fizycznych oraz alimentacyjne wynosi ok. 300.000 zł. Decyzją z [...] sierpnia 2012 r., nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] (dalej: "SKO" lub "organ odwoławczy") – działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 z późn. zm.; dalej: "k.p.a.") – utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu SKO, powołując się na orzecznictwo sądów administracyjnych, wskazało, że w odniesieniu do umarzania zaległości dłużników alimentacyjnych z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych znajduje zastosowanie jedynie art. 30 ust. 1 u.p.o.u.a., który uzależnia umorzenie należności wyłącznie od skuteczności dotychczas prowadzonej egzekucji przez okres minimum 3 lat, a nie od sytuacji majątkowej i rodzinnej dłużnika, nawet jeśli jest ona bardzo trudna. Organ odwoławczy ocenił, że zebrane w niniejszej sprawie dokumenty, jak i poczynione ustalenia, wskazują na bezskuteczność egzekucji prowadzonej wobec Dłużnika, zatem decyzja organu I instancji była prawidłowa. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu opiekun prawny, imieniem Dłużnika, wniósł m.in. o: – całkowite umorzenie przedmiotowej należności, – przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, – przesłuchanie opiekuna oraz podopiecznego przez Sąd w charakterze strony, – wezwanie Miejskiego Ośrodka Pomocy w Poznaniu o opinię co do warunków materialnych podopiecznego, – opinię biegłego lekarza psychiatry sądowego co do obecnego stanu zdrowia psychicznego podopiecznego, – kuratora sądowego celem zaopiniowania sytuacji materialno-zdrowotnej podopiecznego w miejscu zamieszkania, – informację od komornika sądowego prowadzącego egzekucję odnośnie do bezskuteczności egzekucji. W uzasadnieniu skargi opisano stan zdrowia podopiecznego oraz fakt braku pomocy od kogokolwiek. Wskazano, że podopieczny ani teraz ani w przyszłości nie widzi żadnej szansy poprawy swojej beznadziejnej sytuacji materialnej, zdrowotnej i życiowej. Egzekucja komornicza od wielu lat jest bezskuteczna. Skarżąca podkreśliła, że ZUS umorzył zaległości alimentacyjne podopiecznego. Oceniła, że obowiązujące przepisy nie mają sensu, a skoro takie prawo istnieje, to podopieczny "poczeka, aż wszystkie roszczenia się przedawnią". W odpowiedzi na skargę organ administracji wniósł o jej oddalenie, powtarzając argumenty zawarte w zaskarżonej decyzji. Postanowieniem z 20 listopada 2012 r. referendarz sądowy tut. Sądu przyznał Skarżącemu prawo pomocy w zakresie ustanowienia adwokata, którego wyznaczyła Okręgowa Rada Adwokacka w Poznaniu w osobie adw. S. R. (k. 26 akt sadowych). Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie, aczkolwiek z innych przyczyn niż w niej wskazane. Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 z późn. zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem (legalności), jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sądy administracyjne, kierując się wspomnianym kryterium legalności, dokonują oceny zgodności treści zaskarżonego aktu oraz procesu jego wydania z normami prawnymi – odpowiednio: ustrojowymi, proceduralnymi i materialnymi – przy czym ocena ta jest dokonywana według stanu prawnego i zasadniczo na podstawie akt sprawy istniejących w dniu wydania zaskarżonego aktu. W świetle art. 3 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270, z późn. zm.; dalej: "p.p.s.a.") kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje m.in. orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne. Stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Oznacza to, że bierze pod uwagę wszelkie naruszenia prawa, a także wszystkie przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od żądań i wniosków podniesionych w skardze – w granicach sprawy, wyznaczonych przede rodzajem i treścią zaskarżonego aktu. Kontrola sądu administracyjnego nie obejmuje natomiast zasadniczo oceny wypełniania przez organy administracji pozasystemowych kryteriów słusznościowych, w szczególności kierowania się zasadami współżycia społecznego, ani kryteriów celowościowych, takich jak realizacja określonej polityki stosowania prawa administracyjnego (por. wyrok NSA z 25.09.2009 r., I OSK 1403/08, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Badając zatem zaskarżoną decyzję pod kątem zgodności z prawem Sąd stwierdził, iż przy jej wydaniu doszło do naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a.). Należy podkreślić, że w świetle ogólnych zasad postępowania administracyjnego organ administracji jest zobowiązany każdorazowo dążyć do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy (art. 7 k.p.a.). W tym celu powinien, w pierwszej kolejności, w sposób wyczerpujący zebrać cały niezbędny dla prawidłowego załatwienia sprawy materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a.), by następnie na jego podstawie ocenić, czy zostały udowodnione okoliczności istotne dla jej końcowego rozstrzygnięcia (art. 80 k.p.a.). Wreszcie dokonanym ustaleniom i ocenom organ winien dać wyraz w prawidłowo sporządzonym uzasadnieniu decyzji, które – zgodnie z art. 107 § 3 k.p.a. – winno obejmować: uzasadnienie faktyczne, zawierające w szczególności wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, a także uzasadnienie prawne, czyli wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. Obowiązkom tym organy orzekające w niniejszej sprawie nie w pełni uczyniły zadość. Ani z uzasadnienia decyzji Prezydenta Miasta, ani też decyzji SKO nie wynika bowiem, z tytułu wypłat zaliczek alimentacyjnych na rzecz jakich konkretnie "osób uprawnionych" wzmiankowanych w sentencji decyzji organu I instancji składała się należność, której umorzenia odmówiły organy. Z komputerowego zestawienia (nie zawierającego danych osoby sporządzającej ani jej podpisu) znajdującego się w aktach administracyjnych sprawy (k. 1) wynika, że na dzień [...] kwietnia 2012 r. Dłużnika obciążały wypłaty zaliczek alimentacyjnych na rzecz: – E. P. – w kwocie 1.020 zł (powiększone o 5% = 1.071 zł), – A. P. – w kwocie 4.080 zł (powiększone o 5% = 4.284 zł), – Z. P. – w kwocie 4.080 zł (powiększone o 5% = 4.284 zł), a zatem należność w łącznej wysokości 9.180 zł (powiększone o 5% = 9.639 zł). Ze szczątkowej kalkulacji zamieszczonej w uzasadnieniu decyzji organu I instancji wynika, że za podstawę wyliczenia należności przedstawionej przez Dłużnika do umorzenia organ przyjął kwotę wypłat 9.180,00 zł (odpowiednio: 9.639,00 zł, po powiększeniu o 5%, wzmiankowane w art. 12 ust. 1 u.z.a.). Zatem – jak należy przypuszczać – organ uznał, iż Dłużnik wystąpił o umorzenie długu z tytułu zaliczek wypłaconych na rzecz wszystkich córek. Ustalenie to jawi się jednak jako całkowicie dowolne i nieuprawnione, bo nie znajdujące dostatecznego oparcia w dokumentacji zgromadzonej w aktach administracyjnych sprawy. Z treści inicjującego niniejsze postępowanie pisma z [...] kwietnia 2012 r. (k. 20 akt adm. I inst.), a także z uzupełniającego go pisma z 10 kwietnia 2012 r. (k. 64 akt adm. I inst.) wynika bowiem jednoznacznie, iż wniosek o umorzenie zaległości dotyczył jedynie należności z tytułu zaliczek alimentacyjnych wypłaconych na rzecz A. P. i Z. P.; nie ma zaś w nich mowy o wypłatach na rzecz trzeciej z córek Dłużnika, E. Zarazem w aktach administracyjnych sprawy brak jakiegokolwiek oświadczenia opiekuna Skarżącego, z którego wynikałaby wola objęcia wnioskiem o umorzenie także tych ostatnich wypłat. Kwestii tej organ w ogóle nie starał się wyjaśniać, choć zważywszy na dyspozycję art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a. i szczególną sytuację Dłużnika winien to niewątpliwie uczynić. Powyższe uchybienie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, gdyż w świetle materiału zgromadzonego w aktach jest wielce prawdopodobne, iż odmawiając umorzenia kwoty 9.088,15 zł organy orzekły częściowo w zakresie nie objętym wnioskiem o umorzenie, tj. także co do należności z tytułu zaliczek alimentacyjnych wypłaconych na rzecz E. P. – nie mając ku temu wystarczającej podstawy prawnej. O ile bowiem brzmienie art. 30 ust. 1 u.p.o.u.a. ("Organ właściwy dłużnika może umorzyć należności...") – zwłaszcza w zestawieniu z brzmieniem art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. ("Organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności...") – daje pewne oparcie dla interpretacji, iż w sytuacji opisanej w art. 30 ust. 1 u.p.o.u.a. organ może umorzyć wskazane należności także z urzędu, nie czekając na stosowny wniosek dłużnika, o tyle brak już absolutnie podstaw ku temu, aby kompetencje organu do działania z urzędu rozciągać także na przypadki wydawania decyzji negatywnej, dla dłużnika niekorzystnej, bo odmawiającej umorzenia. Wskazane wyżej uchybienie przepisom postępowania przez organy obu instancji uniemożliwiło Sądowi merytoryczne rozpatrzenie skargi, jako że orzekanie w tej kwestii byłoby w tym przypadku przedwczesne. Mając powyższe na względzie Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 135 p.p.s.a., orzekł jak w punkcie pierwszym sentencji wyroku. W punkcie drugim sentencji wyroku Sąd, na podstawie art. 152 p.p.s.a., określił, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana, co generalnie oznacza, że nie wywołuje ona skutków prawnych, które wynikają z jej rozstrzygnięcia, od chwili wydania wyroku, mimo że wyrok uchylający tę decyzję nie jest jeszcze prawomocny (tak trafnie wyrok NSA z 29.07.2004 r., OSK 591/04, ONSAiWSA 2004/2/32). W niniejszym przypadku oznacza to, że przedmiotowa należność nie może być egzekwowana do czasu ostatecznego rozpoznania sprawy po raz wtóry. Ponownie rozpoznając sprawę organ zwróci się do opiekuna prawnego Dłużnika o wyjaśnienie, czy przedmiotowy wniosek o umorzenie obejmuje także należności z tytuły wypłat zaliczek alimentacyjnych na rzecz E. P. Następnie, stosownie do treści tych wyjaśnień, podejmie właściwe rozstrzygnięcie – w granicach sprecyzowanego wniosku Dłużnika – należycie je uzasadniając zgodnie z wymogami art. 107 § 3 k.p.a.