IV SA/Po 193/08

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Jerzy Stankowski Sędziowie WSA Maciej Dybowski As.sąd. Izabela Kucznerowicz(spr.) Protokolant Sekr.sąd. Małgorzata Błoszyk po rozpoznaniu w Wydziale IV na rozprawie w dniu 11 września 2008 r. sprawy ze skargi L.M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] nr [...] w przedmiocie świadczenia rodzinnego, 1. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta nr [...] z dnia [...] roku, obie w części odmawiającej świadczeń określonych w decyzji organu I instancji w punktach 3 i 4, 2. określa, że zaskarżona decyzja podlega wykonaniu w nieuchylonej części /-/I. Kucznerowicz /-/J. Stankowski /-/M. Dybowski Prezydent Miasta P. decyzją z dnia [...] października 2005 r. na podstawie art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn.: Dz. U. z 2000 r., nr 98, poz. 1071 ze zm. – dalej jako: kpa), art. 6 ust. 1, art. 8 pkt 4, 4a i 8, art. 12 ust. 1, art. 12a, art. 14, art. 20 ust. 3 i art. 47 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2003 r., nr 228, poz. 2255 ze zm. ) oraz rozporządzenia Ministra Polityki Społecznej z dnia 2 czerwca 2005 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o świadczenia rodzinne (Dz. U. z 2005 r., nr 105, poz. 881) przyznał L. M. zasiłki rodzinne na dzieci: S. P., E. P. i W. M. oraz dodatki do tych zasiłków z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego, a także dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu wychowywania dziecka w rodzinie wielodzietnej na W. M.. Jednocześnie organ ten odmówił L. M. przyznania świadczenia w formie zasiłku rodzinnego na R. P. wraz z dodatkiem z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego, dodatków z tytułu samotnego wychowywania dzieci: R. P., S. P. i E. P. oraz dodatków z tytułu wychowywania dzieci w rodzinie wielodzietnej wnioskowanych na R.P., S. P. i E. P. W uzasadnieniu decyzji organ pierwszej instancji stwierdził, że wnioskodawczyni spełnia warunki do przyznania zasiłków rodzinnych i dodatków do tych zasiłków na dzieci S. P., E. P. i W. M. oraz dodatku z tytułu wychowywania dziecka w rodzinie wielodzietnej wnioskowanego na W. M. Nie są natomiast spełnione ustawowe warunki do przyznania pozostałych wnioskowanych świadczeń, gdyż L. M. nie może być uznana za osobę samotnie wychowującą dzieci, albowiem pozostaje w związku małżeńskim, a R. P. nie spełnia przesłanek niezbędnych do nabycia prawa do zasiłku rodzinnego, a więc i dodatków do tego zasiłku. Od decyzji tej L. M. odwołała się, podnosząc, że jej obecny mąż nie jest ojcem dzieci: R. P., S. P. i E. P., a ona nie zamieszkuje razem z ojcem dzieci, a także wychowuje je samotnie bez udziału ich ojca, który nie łoży na ich utrzymanie. Decyzją z dnia [...] grudnia 2005 r., Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej jako: SKO), działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa oraz art. 3 pkt 17 i 18, art. 6 ust. 1, art. 12 ust. 1 i art. 12a ustawy o świadczeniach rodzinnych, utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu wskazano, iż zgodnie z powołanym przez organ pierwszej instancji przepisem art. 12 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, dodatek z tytułu samotnego wychowywania dziecka przysługuje samotnie wychowującym dziecko matce lub ojcu. Organ wskazał, iż przepisy wskazanej wyżej ustawy określają, że za osobę samotnie wychowującą dziecko uważa się: pannę, kawalera, osobę pozostającą w separacji orzeczonej prawomocnym wyrokiem sądu, osobę rozwiedzioną, wdowę lub wdowca, jeżeli wspólnie nie wychowuje dziecka z ojcem lub matką dziecka i dodał, iż w przedmiotowej sprawie okolicznością bezsporną jest, iż L. M. jest aktualnie osobą zamężną, nie jest więc żadną z osób o której mowa we wskazanym przepisie. Ponadto organ wskazał, iż bez znaczenia jest przy tym podnoszona przez nią okoliczność, że nie zamieszkuje razem z ojcem dzieci i nie bierze on udziału w ich wychowaniu. Z kolei zgodnie z art. 6 ust. 1 cyt. wyżej ustawy zasiłek rodzinny przysługuje do czasu ukończenia przez dziecko 18 roku życia lub nauki w szkole, jednak nie dłużej niż do ukończenia 21 roku życia, a do 24 roku życia jedynie w przypadku kontynuowania nauki w szkole lub szkole wyższej i jednoczesnego legitymowania się orzeczeniem o umiarkowanym albo znacznym stopniu niepełnosprawności. Organ wskazał, iż R. P. ukończył już 18 rok życia, nie uczy się w szkole w rozumieniu art. 3 pkt 18 ustawy, lecz w szkole wyższej i nie legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności. Z tego względu nie można było przyznać na niego zasiłku rodzinnego i dodatków do tego zasiłku. Także dodatek z tytułu wychowywania dziecka w rodzinie wielodzietnej przyznaje się zgodnie z art. 12a ustawy jedynie na trzecie i następne dzieci uprawnione do zasiłku rodzinnego. Organ uznał, iż ponieważ w rodzinie L. M. do zasiłku rodzinnego uprawniona jest trójka dzieci, dodatek ten mógł być przyznany tylko na W. Składając skargę na powyższą decyzję, L. M. podtrzymała w całości swoją dotychczasową argumentację. W odpowiedzi na skargę, SKO wskazało, iż nie znalazło podstaw do zmiany swojej decyzji i wniosło o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu wyrokiem z dnia 12 kwietnia 2007 r. uchylił zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta P. nr [...] z [...] października 2005 r., obie w części odmawiającej świadczeń określonych w decyzji organu I instancji w punktach 1,5,6,7 i 8. Nadto Sąd orzekł, że decyzja podlega wykonaniu w części nie uchylonej. Samorządowe Kolegium Odwoławcze wywiodło skargę kasacyjną. Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 16 kwietnia 2008 r., sygn. akt I OSK 1004/07: 1/ uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Poznaniu do ponownego rozpoznania 2/ odstąpił od zasądzenia od L. M. na rzecz SKO zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w całości Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga okazała się zasadna, ale tylko w części. Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2002 r., Nr 153, poz. 1269), Sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności organów administracji publicznej. W ramach tej kontroli, Sąd ocenia czy organ administracyjny prawidłowo ustalił stan faktyczny, w sposób wyczerpujący zebrał i rozpatrzył materiał dowodowy i czy prawidłowo zastosował właściwe normy prawne. W ocenie Sądu, zaskarżona decyzja i poprzedzająca ją decyzja organu I instancji została wydana z naruszeniem prawa, które to naruszenie miało istotny wpływ na wynik sprawy. Sąd dokonał tej kontroli według stanu prawnego i na podstawie akt sprawy, istniejących w dniu wydawania zaskarżonego aktu. Zaskarżoną decyzją organy odmówiły przyznania zasiłku rodzinnego na R. P. W przedmiotowym stanie faktycznym jest to zasadne. R. P., nawet jeśli osobiście złożyłby wniosek o przyznanie mu zasiłku rodzinnego, to tego rodzaju zasiłek nie mógłby zostać mu przyznany. Najstarszy syn wniskodawczyni istotnie – w dacie orzekania przez organy – był osobą uczącą się, ale w rozumieniu potocznym tego słowa. Ustawa o świadczeniach rodzinnych zawiera ustawową definicję pojęcia "osoba ucząca się". Według art. 3 pkt 13 ww ustawy "osoba ucząca się" to osoba pełnoletnia ucząca się, niepozostająca na utrzymaniu rodziców w związku z ich śmiercią lub zasądzeniem od rodziców na jej rzecz alimentów, jeżeli wyrok sądu orzekający alimenty został wydany przed osiągnięciem pełnoletniości przez osobę uczącą się. Przesłanki wymienione w tym przepisie muszą przy tym wystąpić kumulatywnie. Ponieważ tych warunków (oprócz pobierania nauki w szkole wyższej) nie spełniał R. P., nie mógł on być uznany za osobę uczącą się w rozumieniu ustawy o świadczeniach rodzinnych. W związku z powyższym nie dotyczył go przepis art. 6 1a cytowanej ustawy, przewidujący, że zasiłek rodzinny przysługuje osobie uczącej się w szkole lub szkole wyższej, jednak nie dłużej niż do ukończenia 26 roku życia. W związku z tym nie przysługuje wnioskodawczyni także dodatek z tytułu samotnego wychowywania dziecka na R. P. oraz dodatek z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego. Brak podstaw do przyznania zasiłku rodzinnego R. P. czyni bezprzedmiotowym rozważania odnośnie możliwości otrzymania przez L. M. dodatków do zasiłku rodzinnego na dzieci S. i E. P. z tytułu wychowywania dziecka w rodzinie wielodzietnej. W przedmiotowej sprawie organy uznały, że L. M. nie jest osobą samotnie wychowującą dzieci: S. i E. P. albowiem zgodnie z art. 12 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych dodatek z tytułu samotnego wychowywania dziecka przysługuje samotnie wychowującym dziecko matce lub ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka albo opiekunowi prawnemu dziecka, jeżeli nie zostało zasądzone świadczenie alimentacyjne na rzecz dziecka od drugiego z rodziców, ponieważ: 1/ drugi z rodziców dziecka nie żyje, 2/ ojciec dziecka jest nieznany. Przez osobę samotnie wychowującą dziecko rozumie się pannę, kawalera, osobę pozostającą w separacji orzeczonej prawomocnym wyrokiem sądu, osobę rozwiedzioną, wdowę lub wdowca jeżeli wspólnie nie wychowuje dziecka z ojcem lub matką dziecka a L. M. pozostaje w związku małżeńskim. Sąd w niniejszej sprawie uznał, że istotnym dla prawidłowości sprawowanej kontroli jest wzięcie pod uwagę, że dnia 23 czerwca 2008 r. pod sygn. P/18/06 Trybunał Konstytucyjny orzekł w punkcie 1 wyroku, że: "Art. 2 pkt 5 lit. a ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej (13/. U. Nr 86. poz. 732 i Nr 164. poz.. 1366) w związku z art. 3 pkt 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U.z 2006 r. Nr 139. poz. 992 i Nr 222, poz. 1630. z 200" r. Nr 64. poz. 427. Nr 105, poz. 720. Nr 106. poz. 747 i Nr 200. poz. 1446 oraz z 2008 r. Nr 70. poz. 416), w brzmieniu nadanym przez art. 27 pkt 2 lit. g ustawy z 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej w zakresie, w jakim pomija prawo osób wychowywanych przez osoby pozostające w związku małżeńskim do zaliczki alimentacyjnej, jest niezgodny z art. 18, art. 32 ust. 1 i art. 71 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz nie jest niezgodny z art. 27 Konwencji o prawach dziecka, przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 20 listopada 1989 r. (Dz. U. z 1961 r. Nr 120. poz. 526 oraz z 2000 r. Nr 2. poz. 11)." W punktach 4.4.2. i 4.4.3. uzasadnienia wyroku TK omówiono problemy warunkowania dostępu do zaliczki alimentacyjnej stanem cywilnym osób wychowywujących osobę uprawnioną do tego świadczenia oraz pojęcie wspólnego niewychowywania dziecka z ojcem lub matką dziecka. Oceniając przepis z punktu wiedzenia stanu cywilnego rodzica wychowywującego dziecko Trybunał Konstytucyjny uznał, że "z punktu widzenia klauzuli ochrony rodziny, zawartej w art. 18 Konstytucji, skłanianie rodzica do poświęcenia swego życia osobistego w celu zabezpieczenia bytu dziecku, (osobie uprawnionej do świadczenia) jest absolutnie niedopuszczalne. Natomiast odnoście pojęcia wspólnego niewychowywania dziecka z ojcem lub matką dziecka (art. 3 pkt 17 o świadczeniach rodzinnych) czy niewychowywaniu wspólnie co najmniej jednego dziecka z jego rodzicem (art. 3 pkt 17a ustawy o świadczeniach rodzinnych- który to stan prawny rozstrzyganej sprawy nie dotyczy) Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że takie brzmienie fragmentu przepisu "nie pozostaje w żadnym związku z celami zaliczki alimentacyjnej, ale nawet jeszcze w większym stopniu niż przesłanka stanu cywilnego rodzica prowadzi do naruszenia zasady ochrony rodziny i rodzicielstwa: "Karze" odebraniem prawa do zaliczki osobę uprawnioną i zabrania jej rodzicom – pod groźbą utraty dostępu do świadczenia – posiadania i wychowywania innych dzieci z nowym lub dotychczasowym partnerem." Przytoczony wyrok Trybunału Konstytucyjnego składa się z trzech punktów. W uzasadnieniu wyroku omawiając skutki orzeczenia TK podkreślił, że jedynie wskazany w pkt 3 sentencji wyroku art. 29 ust 1 ustawy o zaliczce, traci moc obowiązującą na skutek orzeczenia jego niekonstytucyjności (czyli z dniem ogłoszenia w Dzienniku Ustaw z 7.07.2008 r. nr 199 poz. 770). Natomiast "orzeczenie co do pozostałych przepisów ujęte w pkt 1 sentencji ( co dotyczy niniejszej sprawy) i pkt 2 sentencji (dotyczy art. 3 pkt 17a ustawy o świadczeniach rodzinnych) ujętych w sposób zakresowy poprzez stwierdzenie, że w katalogu osób uprawnionych do zaliczki, ukształtowanym przez zaskarżone przepisy, brakuje dwóch kategorii osób, które powinny być uprawnione do tego świadczenia ze względu na normy i zasady wyrażone we wskazanych przez sady pytające wzorcach kontroli. Ta część wyroku zdaniem Trybunału powinna więc zostać zrealizowana nie przez wyeliminowanie wadliwych regulacji czy zastąpienie ich odpowiednikami pozbawionymi wad, lecz w drodze uzupełnienia ich przez ustawodawcę o odpowiedni fragment, niezbędny z punktu widzenia zgodności z Konstytucją." Trybunał Konstytucyjny podkreślił, że ten postulat dotyczy wyłącznie art. 3 pkt 17a, bowiem art. 3 pkt 17 ustawy o świadczeniach utracił moc z dniem 31.12. 2006 r. Podkreślenia wymaga, że oczekująca na wejście w życie ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym, do alimentów (Dz. U. nr 192, poz. 1378) nie uzależnia prawa do świadczenia od takich kryteriów, jak stan cywilny czy niewychowywanie dziecka wspólnie z jego rodzicem. Zważywszy jednak na utratę domniemania konstytucyjności przez art. 2 pkt 5 lit. a ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej (Dz. U. nr 86, poz. 732 ze zm.) w związku z art. 3 pkt 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych w brzmieniu nadanym przez art. 27 pkt 2 lit. g ustawy z 22.04.2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej (Dz. U. z 2005 nr 86, poz. 732) skład orzekający rozstrzygający niniejszą sprawę uznał, że należy dokonać wykładni już nieobowiązującego przepisu przy wykorzystaniu art. 8 ustawy z dnia 2 kwietnia 1997 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, który stanowi, że Konstytucja jest najwyższym prawem RP. Jak wynika z uzasadnień rozstrzygnięć w sprawie, organy administracji publicznej odmówiły prawa do dodatku z tytułu samotnego wychowywania dzieci dlatego, że matka wyszła za mąż za mężczyznę nie będącym ich ojcem. Zdaniem Sądu taka wykładania przepisu nie znajduje uzasadnienia w przepisach art. 18, 32 i 71 ust 1 Konstytucji RP, gdyż karze S. i E. P. za to, że matka wyszła ponownie za mąż i za to, że uprawnieni mogą żyć w zrekonstruowanej rodzinie. Ochrona rodziny o której mowa w art. 18 Konstytucji RP odnosi się do działań podejmowanych przez władzę publiczne i oznacza również, że w sferze stosowania prawa nie może dochodzić do zagrożenia małżeństwa, rodziny i rodzicielstwa. Skoro więc sytuacja dochodowa rodziny w jakiej wychowywały się małoletnie uzasadniała pomoc Państwa, to odmowa przyznania zaliczki ze względu na argumentację zaskarżonych decyzji pozostaje w sprzeczności z art. 71 ust 1 ustawy zasadniczej i stawia uprawnioną w pozycji nie dającej się pogodzić z art. 32 Konstytucji RP. Jakkolwiek sądy administracyjne, dokonując kontroli konstytucyjności decyzji administracyjnych, kierują się zasadą tempus regit actum to jest niespornym, że wyrok Trybunału Konstytucyjnego odnosi się również do art. 2 pkt 5 lit "a" ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. ...o zaliczce alimentacyjnej i art. 3 pkt 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych w brzmieniu nadanym przez art. 27 pkt 2 lit "g" ustawy z 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej, który to art. 3 pkt 17 utracił moc. Utrata domniemania konstytucyjności ocenianego przepisu, uzasadnia zdaniem Sądu orzekającego w sprawie uchylenie zaskarżonych decyzji, gdyż ani stan cywilny rodzica osoby uprawnionej, ani też podjęcie kroków zmierzających do zmiany stanu cywilnego, nie powinny warunkować dostępu do świadczeń rodzinnych. Powyższe względy winny mieć na uwadze organy administracji publicznej ponownie rozstrzygające sprawę. Z powyższych względów na zasadzie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a’ ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm. – dalej ppsa) orzeczono jak w sentencji wyroku. Na podstawie art. 152 ppsa Sąd orzekł, że zaskarżona decyzja podlega wykonaniu w nieuchylonej części. /-/ I. Kucznerowicz /-/ J. Stankowski /-/ M. Dybowski mb