IV SA/Po 204/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Maciej Busz Sędzia WSA Tomasz Grossmann Sędzia WSA Józef Maleszewski (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 17 kwietnia 2024 r. sprawy ze skargi M. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 12 lutego 2024 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę w całości. Wnioskiem z dnia 8.12.2023 r. M. W. (dalej jako skarżąca) wystąpiła o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad ojcem C. O.. Wójt Gminy P. decyzją z dnia 9.01.2024 r. nr [...] odmówił skarżącej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, wyjaśniając, że w sprawie zachodzi negatywna przesłanka, o której mowa w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 390 z późn. zm., dalej jako u.ś.r.), tj. osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, natomiast małżonka C. O. nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Odwołanie od powyższej decyzji wniosła skarżąca podnosząc, że jej matka z uwagi na swój wiek oraz stan zdrowia nie jest w stanie sprawować opieki nad swoim mężem. Ponadto skarżąca wskazała, że jej rodzice od wielu lat nie utrzymują ze sobą kontaktu, ale nie mają orzeczonej separacji prawomocnym wyrokiem. Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej jako SKO lub Kolegium) decyzją z dnia 12.02.2024 r. nr [...] utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu swej decyzji Kolegium wyjaśniło, że z przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. wynika, że zobowiązanym do opieki nad małżonkiem w pierwszej kolejności jest jego współmałżonek, chyba że sam jest niepełnosprawny w stopniu znacznym. W świetle tego przepisu jedyny wyjątek dotyczy więc sytuacji, gdy oboje małżonkowie są niepełnosprawni w stopniu znacznym, co wiąże się z sytuacją braku możliwości dopełnienia przez nich obowiązku wzajemnej opieki z uwagi na stan zdrowia. Dalej organ uzasadnił, że wskazany przepis wprowadza przesłanki negatywne po stronie osoby wymagającej opieki, których zaistnienie powoduje wyłączenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje bowiem, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z literalnego brzmienia przywołanego wyżej unormowania wynika, że zawsze, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a jej małżonek nie ma orzeczonego znacznego stopnia niepełnosprawności, świadczenie pielęgnacyjne nie będzie przysługiwało. Jak wyjaśnił organ, ustawodawca wyszedł bowiem z założenia, że w sytuacji zawarcia związku małżeńskiego tworzy się nowa rodzina, która nakłada na małżonków obowiązek wzajemnego wsparcia i pomocy, wyprzedzający obowiązek alimentacyjny krewnych. Gdy oboje małżonkowie są niepełnosprawni w stopniu znacznym, co wyklucza dopełnienie przez nich obowiązku wzajemnej opieki z uwagi na stan zdrowia i niedołężność, wówczas ustawodawca wprowadza wyjątek, że świadczenie pielęgnacyjne może być przyznane na rzecz podmiotów, o których mowa w art. 17 ust. 1 i 1a u.ś.r. W ocenie Kolegium nie powinno więc budzić wątpliwości, że pozostawanie podopiecznego w związku małżeńskim, gdy małżonka nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wyklucza - co do zasady - z kręgu uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego krewnych zobowiązanych do świadczenia alimentacyjnego w dalszej kolejności. Organ odwoławczy wyjaśnił, że dopóki istnieje związek małżeński, osoby w nim pozostające poddane są przedstawionym wyżej rygorom prawnym właśnie ze względu na istnienie między nimi prawnej więzi małżeństwa. Rygory te nie są bowiem wynikiem jedynie woli małżonków, lecz ich źródłem jest wola ustawodawcy, która stanowi dla obojga małżonków podstawę zgłaszania roszczeń w sferze opiekuńczej. Okoliczność zaistnienia rzeczywistej i stale sprawowanej przez skarżącą opieki nad niepełnosprawnym ojcem nie jest kwestionowana, jednakże dopóki skarżąca nie wykaże, że małżonka osoby wymagającej opieki legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, to samo realne wypełnianie obowiązków w formie opieki nad ojcem, nie stanowi wystarczającej podstawy do wyłączenia stosowania art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Zdaniem SKO, w świetle uchwały 7 sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 listopada 2022 r., sygn. akt: I OPS 2/22, nielegitymowanie się przez małżonka osoby chorej orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, na dzień złożenia wniosku o przyznanie tego świadczenia, wyklucza dalszego członka rodziny od możliwości ubiegania się oświadczenie pielęgnacyjne - bez względu na podnoszone okoliczności dotyczące stanu zdrowia tegoż małżonka. Jedynie legitymowanie się orzeczeniem niepełnosprawności otwiera drogę do ubiegania się o to świadczenie innemu członkowi rodziny zobowiązanemu do alimentacji. Kolegium podkreśliło, że taka sytuacja nie miała jednak miejsca w niniejszej sprawie, zatem brak było podstaw prawnych do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego córce na niepełnosprawnego ojca, gdy ten pozostaje w związku małżeńskim, a jego żona nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Skargę na powyższą decyzję wywiodła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu skarżąca, wyrażając swoje niezadowolenie z wydanej decyzji. Skarżąca podkreśliła, że jej matka z uwagi na swój stan zdrowia i podeszły wiek nie jest w stanie sprawować opieki nad swoim mężem. Ponadto wskazała, że jej matka złożyła wniosek o wydanie orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. W odpowiedzi na skargę organ II instancji wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swą argumentację wyrażoną w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Niniejsza sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym wyznaczonym w trybie przepisu art. 15 zzs4 ust. 1 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID - 19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. 2021 poz. 2095 z późn. zm.) w brzmieniu obowiązującym od dnia 15.04.2023 r. Uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych, określone między innymi art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2492) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm., dalej jako p.p.s.a.), sprowadzają się do kontroli działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, tj. kontroli zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Z brzmienia art. 145 § 1 p.p.s.a. wynika, że w przypadku, gdy sąd stwierdzi bądź to naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, bądź to naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź wreszcie inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, wówczas - w zależności od rodzaju naruszenia - uchyla decyzję lub postanowienie w całości lub w części, albo stwierdza ich nieważność bądź niezgodność z prawem. Nie ulega więc wątpliwości, że zaskarżona decyzja lub postanowienie mogą ulec uchyleniu tylko wtedy, gdy organom administracji publicznej można postawić uzasadniony zarzut naruszenia prawa, czy to materialnego, czy to procesowego, jeżeli naruszenie to miało, bądź mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Przy tym z mocy art. 134 § 1 p.p.s.a. tejże kontroli legalności sąd dokonuje także z urzędu, nie będąc związany zarzutami i wnioskami oraz powołaną podstawą prawną. Sąd kontrolując w tak zakreślonych granicach legalność zaskarżonego rozstrzygnięcia, stwierdził, że wniesiona w sprawie skarga nie może być uwzględniona. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowią przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 390 z późn. zm.) w brzmieniu obowiązującym do dnia 31.12.2023 r. W myśl art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Stosownie do art. 17 ust. 1a pkt 1-3 u.ś.r., osobom, o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zgodnie zaś z treścią art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zgodnie z art. 17 ust. 1b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18. roku życia (pkt 1) lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia (pkt 2). Przypomnieć należy, że przepis ten na mocy wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 (Dz. U. poz. 1443) w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Na kanwie niniejszej sprawy spornym pozostaje czy organy dokonały właściwej wykładni oraz prawidłowego zastosowania przepisów art. 17 ust. 1 pkt 4 oraz ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Analiza akt sprawy prowadzi do wniosku, że skarżąca, jako córka osoby wymagającej opieki, a więc osoba spokrewniona z nią w pierwszym stopniu, jest obciążona obowiązkiem alimentacyjnym, a zatem jest osobą uprawnioną do ubiegania się o przyznanie prawa do świadczenie pielęgnacyjnego. Materiał dowodowy zgromadzony w sprawie nie pozwala jednak na przyznanie skarżącej prawa do wnioskowanego świadczenia, albowiem w sprawie zachodzi negatywna przesłanka określona w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. W myśl tego przepisu świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W aktach sprawy znajduje się zaś odpis skrócony aktu małżeństwa, z którego wynika, że osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim z E. O., a przy tym brak jest w aktach informacji, jakoby legitymowała się ona orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Skarżąca dopiero na etapie skargi do tutejszego Sądu podniosła, że jej matka (a jednocześnie małżonka osoby wymagającej opieki) złożyła stosowny wniosek do odpowiedniego organu o wydanie orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. W dniu wydania decyzji przez organ odwoławczy akta sprawy nie zawierały jednak orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności E. O., czego nie kwestionuje sama skarżąca. W tym stanie rzeczy organy obu instancji zasadnie orzekły o odmowie przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad niepełnosprawnym ojcem. Podkreślenia wymaga, że na mocy powołanych powyżej przepisów, krewnym pierwszego stopnia, a także dalszym krewnym osoby wymagającej opieki, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje pod warunkiem, iż współmałżonek podopiecznego nie może wywiązać się z obowiązku osobistej opieki, bo jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym. Świadczenie pielęgnacyjne można przyznać krewnym pierwszego stopnia, a także dalszym krewnym osoby wymagającej opieki, dopiero wówczas, gdy brak zdolności do sprawowania opieki przez współmałżonka ze względu na jego stan zdrowia potwierdzony zostaje orzeczeniem o zaliczeniu do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności (uchwała NSA z 14.11.2022 r. sygn akt I OPS 2/22, ONSAiWSA 2023, nr 1, poz. 2). Sąd w składzie orzekającym w niniejszej sprawie podziela ocenę, że kryteria i przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego mają charakter autonomiczny. Brak jest podstaw do przyjmowania, że art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. powinien być interpretowany z uwzględnieniem art. 132 ustawy z dnia 25 lutego 1964 roku - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (dalej jako k.r.o), a w szczególności z uwzględnieniem wskazanych w nim przesłanek odnoszących się do braku możliwości lub nadmiernych trudności w zadośćuczynieniu obowiązkom alimentacyjnym (wyrok NSA z 26.01.2023 r. sygn. akt I OSK 512/22, LEX nr 3502633). Fakt, że małżonek osoby wymagającej opieki nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wyklucza możliwość przyjęcia, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje dalszym osobom, na których wobec osoby wymagającej opieki ciąży obowiązek alimentacyjny, i które w związku ze sprawowaną opieką zrezygnowały z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej lub nie podejmują takiej aktywności (wyrok NSA z 12.01.2023 r. sygn. akt I OSK 354/22, LEX nr 3459831). W kwestiach niepełnosprawności i jego stopnia rozstrzygają inne organy w innym postępowaniu, a wydane przez te organy orzeczenia są wiążące na gruncie postępowania o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego (wyrok WSA w Poznaniu z 6.03.2024 r., sygn. akt: IV SA/Po 58/24, CBOSA). W świetle art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. przyjmować należy, że ustawodawca uznał za konieczne, aby ocena, czy małżonek nie jest w stanie wypełnić we właściwy sposób obowiązku opieki względem współmałżonka z uwagi na swój stan zdrowia - rozstrzygana była orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności (wyrok NSA z 13.04.2022 r. sygn. akt I OSK 1285/21, LEX nr 3360514). Nielegitymowanie się przez małżonka osoby chorej orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, na dzień złożenia wniosku o przyznanie tego świadczenia, wyklucza dalszego członka rodziny od możliwości ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne (wyrok NSA z 12.01.2023 r. sygn. akt I OSK 377/22, LEX nr 3460435). Bez znaczenia dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy pozostaje okoliczność faktycznej separacji małżonków. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym przyjmuje się, że fakt pozostawania małżonków w nieformalnej separacji - w sytuacji, gdy małżonek osoby wymagającej opieki nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności - nie znosi obowiązków z art. 23 k.r.o. ciążących na małżonku osoby wymagającej opieki. Dopiero zatem separacja w ujęciu prawnym, zgodnie z art. 61? § 1, 3 i 4 k.r.o. stanowi fakultatywną okoliczność mogącą wyłączyć ustawowy obowiązek małżonków określony w art. 23 k.r.o. Podkreślić przy tym należy, że opieka nie musi być sprawowana osobiście przez zobowiązanego małżonka - chodzi o zapewnienie opieki, co oznacza, że obowiązek ten może być realizowany np. poprzez zatrudnienie pielęgniarki, czy też zorganizowanie innej formy opieki dla osoby niepełnosprawnej (wyrok NSA z 12.01.2023 r. sygn. akt I OSK 377/22, LEX nr 3460435). W tym stanie rzeczy, mając na względzie, że w sprawie jest bezsporne, że osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a jej małżonka do zakończenia postępowania administracyjnego w kontrolowanej sprawie nie uzyskała orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, to uznać należało, że Samorządowe Kolegium Odwoławcze zgodnie z prawem rozpoznało przeszkodę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skarżącej. Z powyższych względów, na podstawie art. 151 p.p.s.a. skarga podlegała oddaleniu